Muốn chuông và khánh đồng bền tiếng, việc chính là giữ chúng sạch bụi, khô ráo, không dính mồ hôi tay, kê và treo đúng cách; còn lớp màu sẫm hay vết xanh mỏng bám chắc trên mặt đồng phần lớn nên để yên, không cần đánh cho sáng bóng. Đánh bóng bằng chanh, giấm hay kem đánh đồng thường làm mặt chuông loang lổ, mất lớp màu đã thành theo năm tháng, mà tiếng chuông cũng không vì thế mà hay hơn.
Chuông và khánh khác đồ đồng trưng bày ở một điểm: chúng được làm ra để gõ và để nghe. Vì vậy chăm sóc chúng không chỉ là chuyện bề mặt mà còn là chuyện gối kê, dùi gõ, dây treo, chỗ đặt. Bài dưới đây viết cho cả chuông gia trì nhỏ trên ban Phật tại gia lẫn chuông, khánh vừa phải ở chùa làng mà Phật tử hay phụ dọn. Pháp khí cổ ở di tích là trường hợp riêng, được nói ở cuối bài.
Vì sao chuông, khánh không nên giữ như đồ đồng trang trí
Đồ đồng trang trí được làm để ngắm, nên nhiều người muốn nó sáng. Chuông gia trì, chuông bảo chúng hay khánh đồng thì được làm để phát ra tiếng, và tiếng ấy phụ thuộc vào hình dáng, độ dày thành, hợp kim và cách kê treo, không phụ thuộc vào độ bóng. Một quả chuông xám sẫm vẫn có thể ngân dài và tròn tiếng; một quả chuông vừa đánh bóng mà gối kê lép thì tiếng vẫn tắt nhanh.
Mặt đồng để lâu ngoài không khí sẽ tự đổi màu: từ vàng sang nâu, sang sẫm, có chỗ chuyển xanh. Lớp màu này hình thành từ phản ứng giữa đồng với ô-xy, hơi ẩm và các chất trong không khí. Khi đã ổn định và bám chắc, nó che bớt cho lớp kim loại bên dưới. Người bảo quản hiện vật gọi chung là lớp gỉ hay lớp patina, và thường giữ lại chứ không tẩy đi, trừ khi đó là loại gỉ đang lan.
Có thêm một lý do mang tính nếp quen hơn là kỹ thuật. Ở nhiều chùa, chuông khánh đã sẫm màu theo năm tháng được coi là một phần dáng vẻ trang nghiêm của chánh điện. Một quả chuông bỗng sáng loáng giữa những pháp khí khác có khi lại làm người trong chùa thấy lạ. Vì thế, trước khi định "làm mới" một món pháp khí, nhất là món không phải của riêng mình, nên hỏi người trông coi.
Nói vậy không có nghĩa là để mặc. Bụi bám lâu ngày hút ẩm, vết tay để lại muối và dầu, gối kê ẩm mốc, dây treo mục dần: đó mới là những thứ làm pháp khí xuống cấp và làm tiếng chuông kém đi. Các phần dưới đi qua từng việc.
Lau bụi định kỳ: dụng cụ và thao tác
Chổi lông mềm trước, khăn sau. Bụi trên chuông hay bám ở hoa văn nổi, vành miệng và quai. Dùng chổi lông dê hoặc cọ quét sơn loại mềm, khô, quét từ trên xuống cho bụi rơi ra ngoài. Sau đó mới lau nhẹ bằng khăn cotton hoặc khăn sợi mịn khô. Lau ngay bằng khăn ướt khi bụi còn dày dễ làm bụi thành lớp bùn mỏng đọng vào kẽ hoa văn.
Đeo găng khi cầm. Mồ hôi tay có muối và dầu; để lại trên mặt đồng, sau vài tuần có thể thành dấu vân tay sẫm hoặc đốm xanh. Khi nhấc chuông, khánh ra lau, nên đeo găng vải cotton hoặc găng nitrile. Với chuông gia trì dùng hằng ngày, người thỉnh không cần đeo găng, chỉ cần cầm vào phần thân dưới quai hoặc dùng khăn đệm.
Nước chỉ dùng khi thật cần. Nếu có vết bẩn dính như sáp nến, vệt hương rơi, có thể nhúng khăn vào nước sạch, vắt thật kiệt, lau đúng chỗ rồi lau khô ngay bằng khăn khác. Không ngâm chuông vào chậu nước, không xối dưới vòi, vì nước đọng trong lòng và kẽ quai lâu khô.
Lau khô hoàn toàn trước khi đặt lại. Sau khi lau, để chuông ở chỗ thoáng mười lăm đến hai mươi phút cho khô hẳn rồi mới đặt lên gối. Đặt chuông còn ẩm lên gối vải là cách nhanh nhất để gối mốc và đáy chuông có vệt.
Nhịp lau. Với ban Phật tại gia, quét bụi chuông mỗi tuần và lau kỹ mỗi tháng là đủ. Chuông khánh ở chùa làng tuỳ lượng bụi và khói hương; chỗ đốt nhiều hương thì bụi dầu bám nhanh hơn, cần quét thường hơn.
Vết xanh, vết đen trên mặt đồng: loại nào để yên, loại nào cần lưu ý
Không phải vết xanh nào cũng giống nhau. Bảng dưới gom những dạng thường gặp trên chuông, khánh đồng và cách ứng xử phổ biến ở mức gia đình.
| Bạn thấy | Thường là gì | Nên làm |
|---|---|---|
| Màu nâu sẫm hoặc xám đen đều khắp mặt | Lớp ô-xy hoá tự nhiên theo thời gian | Để yên, chỉ lau bụi |
| Lớp xanh mỏng, đều, bám chắc, sờ không ra bột | Lớp gỉ ổn định đã thành | Để yên, không cạo, không chà |
| Đốm sẫm hình vân tay | Mồ hôi tay để lại | Lau nhẹ bằng khăn khô, sau này đeo găng khi cầm |
| Vệt trắng đục ở đáy, quanh chỗ tiếp xúc gối | Ẩm đọng từ gối, nước, hoặc cặn hương | Lau khô, phơi gối, đổi chỗ đặt |
| Đốm xanh nhạt tơi như bột, lan dần, có khi kèm rỗ nhỏ | Có thể là dạng gỉ hoạt động do muối clorua | Giữ khô, không chà; đồ có giá trị lịch sử thì hỏi người bảo quản chuyên môn |
| Lớp sơn phủ bóng bị bong thành mảng | Lớp sơn chống xỉn của hàng mới đang tróc | Không cạo nham nhở; hỏi thợ đồng cách xử lý đều tay |
Dạng gỉ tơi bột màu xanh nhạt là thứ duy nhất trong bảng đáng để tâm hơn cả, vì nó có thể tiếp tục ăn vào kim loại khi gặp ẩm. Ở mức gia đình, việc làm được là giữ món đồ thật khô và hạn chế chạm vào. Cạo, chà hay bôi hoá chất lên vùng đó mà không hiểu rõ có khi làm hỏng thêm. Với chuông, khánh có tuổi, nhất là đồ của chùa, đây là việc của người làm bảo quản.
Những thứ không nên dùng lên chuông khánh, và an toàn khi làm
Mạng xã hội có rất nhiều mẹo đánh đồng. Phần lớn dành cho nồi đồng, mâm đồng trong bếp, không hợp với pháp khí. Trước khi thử mẹo nào, bạn nên biết:
- Chanh, giấm, me, nước cốt dứa là axit. Chúng tẩy lớp màu rất nhanh nhưng không đều, để lại vệt loang sáng tối, và nếu không rửa sạch hết thì về sau chính chỗ đó lại xỉn trước.
- Kem đánh đồng, bột đánh bóng có hạt mài. Mỗi lần đánh là mài đi một lớp rất mỏng; hoa văn nổi, chữ đúc trên chuông mòn dần sau nhiều lần đánh.
- Giấy nhám, búi sắt, bàn chải cứng để lại vết xước, vết xước lại là chỗ bụi và ẩm bám vào.
- Tuyệt đối không trộn các chất tẩy với nhau, đặc biệt nước tẩy có clo với giấm, axit hay sản phẩm có amoniac: hỗn hợp có thể sinh khí độc, nguy hiểm khi làm trong phòng thờ kín.
- Nếu buộc phải dùng chất tẩy rửa nào, hãy đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất, đeo găng, mở cửa thông gió, để xa trẻ nhỏ và rửa tay kỹ sau khi làm.
- Không xịt dầu chống gỉ, dầu máy lên chuông. Lớp dầu bắt bụi, bắt khói hương, lâu ngày thành lớp nhớp đen khó lau.
- Không sơn phủ lại chuông bằng sơn xịt cho "mới". Lớp sơn dày có thể làm tiếng chuông đục đi và che mất dấu vết đúc.
Nếu gia đình thật sự muốn làm sáng một quả chuông mới bị xỉn không đều, cách an toàn là nhờ thợ đồng có kinh nghiệm với chuông, vì họ biết giữ hoa văn và biết lớp hoàn thiện ban đầu của món đó là gì.
Gối kê chuông, dùi gõ và dây treo khánh: phần hay bị quên
Chuông gia trì, tức loại chuông hình bát đặt nằm, luôn được kê trên một chiếc gối nệm tròn. Gối nâng chuông lên, để thành chuông rung tự do; gối lép hay xẹp một bên khiến đáy chuông chạm mặt bàn, tiếng tắt nhanh và nghe chát. Gối vải cũng hút ẩm và hút bụi khói hương, nên định kỳ nên đem phơi ở chỗ thoáng mát, có điều kiện thì thay vỏ bọc. Gối có mùi ẩm hoặc đốm mốc thì nên thay, vừa vì tiếng chuông, vừa vì mặt đáy chuông tì lên đó cả ngày.
Dùi gõ chuông thường là một thanh gỗ, đầu có khi bọc vải hoặc da. Khi lớp bọc sờn rách, phần gỗ cứng lộ ra sẽ gõ vào vành miệng chuông, lâu ngày để lại vết lõm nhỏ và làm tiếng gắt hơn. Bọc lại đầu dùi là việc nhỏ, làm được ở nhà bằng vải dày hoặc da mềm, quấn chặt và khâu gọn. Dùi để ngay cạnh chuông, không để rơi xuống đất hay để lẫn với đồ khác trên ban.
Khánh và chuông treo thì phụ thuộc vào dây treo, móc và giá. Dây gai, dây vải để lâu trong khói hương và độ ẩm sẽ mục dần từ bên trong mà nhìn bên ngoài vẫn còn tốt. Mỗi năm một lần, nên kiểm tra dây treo bằng cách xem kỹ chỗ dây vắt qua móc và chỗ thắt nút, nơi dây chịu lực và cọ xát nhiều nhất. Dây có dấu xơ, bạc màu, cứng giòn thì thay, đừng chờ đến khi đứt. Một chiếc khánh rơi không chỉ móp méo mà còn có thể làm người bên dưới bị thương.
Giá treo bằng gỗ cũng cần nhìn qua: chốt có lỏng không, chân có lung lay không, móc kim loại có gỉ ăn sâu không. Khánh đá treo thì càng phải cẩn thận vì đá vỡ không hàn lại được.
Lịch chăm chuông khánh trong một năm
Một lịch đơn giản giúp việc giữ gìn thành nếp, không phải nhớ từng thứ. Bạn có thể điều chỉnh theo khí hậu nơi mình ở.
- Hằng tuần: quét bụi chuông, khánh và quai treo bằng chổi lông mềm; nhìn qua gối kê xem có xẹp, lệch không.
- Hằng tháng: lau kỹ bằng khăn khô, đeo găng khi cầm; kiểm tra đầu dùi; phơi gối kê ở chỗ thoáng mát nửa ngày.
- Trước mùa nồm ở miền Bắc hoặc đầu mùa mưa ở miền Nam: dời chuông khỏi chỗ sát tường ẩm, chuẩn bị gói hút ẩm cho tủ cất pháp khí ít dùng.
- Sau mùa ẩm: lau khô toàn bộ, kiểm tra đáy chuông và mặt sau khánh xem có vệt trắng hay đốm xanh tơi không.
- Mỗi năm một lần: kiểm tra dây treo, móc, giá; thay dây có dấu mục; xem lại các mối nối của giá gỗ.
- Trước các dịp lễ lớn như Phật Đản, Vu Lan, Tết: lau bụi kỹ hơn, không cần đánh bóng.
Ghi lại ngày thay dây, thay gối vào một cuốn sổ nhỏ đặt trong ngăn bàn thờ là thói quen nhiều chùa làng vẫn giữ. Lần sau người khác phụ dọn sẽ biết món nào đã được chăm tới đâu.
Chuông khánh trong chùa và pháp khí cổ: phụ dọn thế nào cho phải
Nhiều Phật tử thích đến chùa làng phụ dọn trước ngày rằm, mùng một. Đó là việc đẹp, nhưng pháp khí trong chùa là tài sản chung, có người trông coi. Trước khi lau chuông, khánh trong chánh điện, nên hỏi thầy, cô trụ trì hoặc người được giao giữ chánh điện xem món nào được động tới, lau bằng gì, đặt lại thế nào. Mỗi chùa có nếp riêng; có nơi chỉ để quý thầy tự lau những pháp khí dùng trong khoá lễ.
Với chuông, khánh có tuổi ở chùa là di tích hoặc đang trưng bày ở bảo tàng, nguyên tắc còn chặt hơn: không sờ, không lau, không gõ thử, không thắp hương sát bên. Dấu vết thời gian trên những món này là tư liệu cho người nghiên cứu; một lần chà rửa có ý tốt có thể làm mất thông tin không lấy lại được. Thấy có vết nứt, gỉ lan hay dây treo nguy hiểm, cách đúng là báo cho ban quản lý di tích.
Nếu chùa muốn làm sạch hay tu sửa một quả chuông có giá trị lịch sử, việc đó thường cần người có chuyên môn bảo quản và tuân theo quy định về di tích. Phật tử có thể giúp bằng cách giữ khu vực quanh chuông thông thoáng, khô ráo, không để đồ đạc dựa vào giá treo và nhắc khách tham quan giữ ý.
Câu hỏi thường gặp
Chuông đồng bị xỉn đen có làm tiếng chuông kém đi không?
Thường là không. Lớp màu trên mặt đồng rất mỏng so với thành chuông, nên hầu như không đổi tiếng. Tiếng kém đi thường do gối kê lép, chuông chạm vật khác, dùi hỏng lớp bọc, hoặc chuông có vết nứt. Hãy kiểm tra những thứ đó trước khi nghĩ tới chuyện đánh bóng.
Có nên bôi dầu cho chuông khỏi xỉn không?
Không nên. Dầu ăn, dầu máy hay dầu chống gỉ gia dụng đều bắt bụi và khói hương, lâu ngày thành lớp nhớp sẫm khó lau hơn cả lớp xỉn. Với chuông dùng thường xuyên, giữ khô và lau bụi là đủ. Nếu muốn phủ bảo vệ cho món đồng mới, nên hỏi thợ đồng loại sáp hay lớp phủ hợp với món đó.
Chuông gia trì nhỏ ở nhà bị móp vành miệng thì sao?
Vết móp ở vành miệng có thể làm tiếng chuông rè hoặc lệch. Không nên tự gò bằng búa vì dễ làm nứt. Nếu tiếng vẫn tròn, có thể dùng tiếp và xoay chỗ gõ sang phần lành. Nếu tiếng rè rõ, nên hỏi thợ đồng xem có nắn được không hay cần thay.
Lau chuông bằng khăn ướt có sao không?
Khăn vắt thật kiệt dùng để lau một vết bẩn cụ thể thì không sao, miễn là lau khô ngay sau đó và để chuông khô hẳn trước khi đặt lại lên gối. Điều nên tránh là ngâm chuông, xối nước hay để nước đọng ở kẽ quai và lòng chuông, vì ẩm đọng lâu mới là thứ làm đồng xuống màu loang lổ.
Khánh đá bị bụi bám lâu năm có rửa được không?
Khánh đá mới ở gia đình có thể quét bụi và lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, rồi lau khô. Không dùng axit, chất tẩy mạnh vì nhiều loại đá bị ăn mòn hoặc đổi màu. Khánh đá cổ ở chùa, đình là di tích thì không tự rửa; việc làm sạch cần người có chuyên môn bảo quản.
Có cần làm lễ gì trước khi lau chuông khánh không?
Nhiều gia đình và chùa có thói quen thắp một nén hương, chắp tay trước khi dọn ban Phật, như một cách nhắc mình làm việc với lòng kính trọng. Đây là nếp riêng của từng nơi, không có quy định chung bắt buộc. Nếu băn khoăn, bạn có thể hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.