Pháp khí hỏng nhẹ như móp vành, lỏng quai, sứt sơn, mẻ một góc nhỏ phần lớn sửa được nhờ thợ đúng nghề; chuông đồng đã nứt xuyên thành thì có thể hàn để giữ hình, nhưng tiếng thường không còn như trước; đồ sứ nứt, đèn nứt thân thì nên thay vì liên quan tới an toàn. Dùng tiếp một món pháp khí sứt mẻ không phải là điều cấm kỵ theo nếp phổ biến; quyết định sửa hay thay nên dựa vào tiếng, độ an toàn và tình cảm của gia đình với món đồ.
Bài này đi qua từng nhóm pháp khí hay hỏng: đồ đồng, đồ gỗ, đồ sứ và đèn. Với mỗi nhóm, bài nói hỏng kiểu gì thì xử lý được, ai là người làm đúng việc, và điều gì cần tránh khi tự làm. Pháp khí ở di tích không thuộc phạm vi tự sửa; mọi hư hỏng ở đó báo cho ban quản lý.
Trước khi sửa: hỏng ở đâu và ảnh hưởng tới điều gì
Một món pháp khí hỏng có thể ảnh hưởng tới ba thứ: tiếng, an toàn và dáng vẻ. Phân biệt rõ giúp bạn biết có cần sửa không, sửa gấp hay từ từ. Chuông, khánh, mõ là pháp khí để nghe, nên điều quan trọng nhất là tiếng còn tròn hay đã rè. Đèn dầu, lư hương, bình hoa là đồ chứa lửa, chứa nước, nên điều quan trọng là có rò, có đổ, có vỡ bất ngờ không. Những món còn lại như kệ, giá, khay thì chủ yếu là dáng vẻ.
Cách kiểm đơn giản cho đồ phát tiếng là gõ nhẹ ở nhiều điểm quanh thành và nghe. Tiếng đều ở mọi điểm, ngân bình thường thì vết móp hay sứt chưa ảnh hưởng nhiều. Tiếng có chỗ rè, có tiếng phụ lách tách, hay ngân ngắn hẳn ở một phía thường báo hiệu vết nứt, kể cả vết rất nhỏ chưa nhìn thấy. Soi đèn pin nghiêng sát bề mặt, vết nứt mảnh sẽ hiện thành một đường tối.
Với đồ chứa lửa và nước, đổ nước sạch vào thử, để trên khăn khô vài giờ, xem đáy có rịn ẩm không. Lắc nhẹ thân đèn, chân lư xem có chỗ lỏng. Món nào rò hoặc lỏng chân thì ngừng dùng với lửa cho tới khi sửa xong hoặc thay.
Ghi lại tình trạng bằng ảnh trước khi đưa đi sửa. Ảnh giúp bạn trao đổi với thợ, và cũng là tư liệu nếu món đồ có giá trị kỷ niệm với gia đình.
Đồ đồng: chuông, khánh, lư, đèn
Móp vành chuông. Vết móp nhỏ ở vành miệng chuông gia trì do rơi hoặc gõ dùi gỗ cứng lâu ngày. Nếu tiếng vẫn tròn, có thể để nguyên và xoay chỗ gõ. Nếu tiếng rè, thợ đồng có thể nắn lại bằng dụng cụ chuyên, nhưng việc gò nắn đồ đồng đúc có rủi ro nứt vì hợp kim chuông thường cứng và giòn hơn đồng tấm. Đừng tự dùng búa đập lại.
Nứt thân chuông. Vết nứt đã xuyên thành chuông thì thợ có thể hàn hoặc gắn để giữ hình dáng, nhưng tiếng chuông sau khi hàn hiếm khi trở lại như cũ vì mối hàn làm thay đổi cách thành chuông rung. Với chuông nhỏ dùng hằng ngày, nhiều gia đình chọn thay chuông mới để dùng và giữ chuông cũ làm kỷ niệm.
Gãy, lỏng quai khánh, quai chuông treo. Quai là chỗ chịu toàn bộ sức nặng. Quai đã nứt hay lỏng thì ngừng treo ngay, hạ xuống đặt nằm trên khăn dày. Thợ đồng có thể hàn hoặc làm quai mới; với khánh, chuông treo nặng, nên hỏi thợ cả về móc và dây treo đi kèm.
Lư, đỉnh sứt chân, lỏng nắp. Chân lư gãy có thể hàn lại; nắp lỏng thường do mòn ngàm, thợ có thể chỉnh. Lư đặt lệch vì chân gãy là nguy cơ đổ tàn hương nóng, nên chêm tạm cho vững hoặc ngừng dùng cho tới khi sửa.
Đèn đồng rò dầu. Đèn dầu bằng đồng bị rò ở mối ghép hay đáy thì không dùng với dầu nữa. Có thể nhờ thợ hàn kín, hoặc chuyển sang dùng làm đèn điện, đèn nến điện tử. Dầu rò ra mặt ban là nguồn cháy.
Đồ gỗ: mõ, kệ chuông, giá kinh, dùi
Hỏng ở đồ gỗ phần lớn là nứt do co ngót, sứt góc do va chạm, bong sơn, và mối mọt. Mõ nứt là trường hợp nhiều người gặp nhất; cách xem vết nứt sơn hay nứt thân, cách giữ mõ khỏi nứt đã có thợ mõ và các bài chuyên về mõ nói kỹ, ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: vết nứt thân và nứt từ khe miệng nên nhờ thợ làm mõ, vì trám sai cách dễ làm tiếng đục và keo tràn vào lòng mõ khó gỡ.
Kệ chuông, giá kinh, khay đèn bằng gỗ sứt góc hay lỏng mộng thì thợ mộc, đặc biệt thợ chuyên đồ thờ, sửa được khá trọn vẹn: chắp gỗ cùng loại, bó lại mộng, sơn hoặc đánh vecni cho khớp màu. Hãy nói rõ với thợ là đồ dùng trên ban Phật để họ chọn loại keo, sơn ít mùi và khô hẳn trước khi giao.
Lớp sơn son thếp vàng bong tróc là việc của thợ sơn ta. Sơn lại bằng sơn công nghiệp cho nhanh thì màu và độ bóng khác hẳn phần cũ, nhìn rất lộ. Nếu không có thợ sơn ta, có thể tạm để nguyên chỗ bong, giữ sạch và khô, chờ dịp làm cùng lúc nhiều món.
Dùi gỗ gãy hay mòn đầu thì thay dùi mới là cách đơn giản và rẻ công nhất. Dùi phải hợp với chuông hoặc mõ đi kèm: quá nặng thì gõ chát, quá nhẹ thì tiếng mỏng. Mang theo chuông hay mõ khi chọn dùi là cách chắc nhất.
Bảng tra nhanh: hỏng kiểu gì, nên làm gì
Bảng dưới gom những hư hỏng hay gặp nhất ở pháp khí trong gia đình và hướng xử lý phổ biến. Đây là gợi ý chung; người thợ nhìn tận mắt sẽ cho lời khuyên chính xác hơn.
| Món và kiểu hỏng | Tự làm được | Nên nhờ thợ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chuông gia trì móp nhẹ, tiếng vẫn tròn | Xoay chỗ gõ, thay gối, bọc đầu dùi | Không cần | Theo dõi tiếng |
| Chuông nứt xuyên thành | Ngừng gõ mạnh | Thợ đồng hàn để giữ hình | Tiếng khó như cũ |
| Quai khánh, quai chuông lỏng hay nứt | Hạ xuống ngay | Thợ đồng hàn, làm quai mới | An toàn trước hết |
| Đèn dầu rò | Ngừng dùng dầu | Thợ hàn kín, hoặc đổi sang đèn điện | Nguy cơ cháy |
| Bình hoa, chén sứ nứt chân chim men | Dùng tiếp nếu không rò | Không cần | Kiểm tra rò định kỳ |
| Bình sứ nứt thân, rò nước | Ngừng đựng nước | Thay mới; giữ bình cũ làm đồ trang trí khô | Dễ vỡ đột ngột |
| Kệ, giá gỗ lỏng mộng, sứt góc | Chêm tạm cho vững | Thợ mộc đồ thờ | Chọn sơn ít mùi |
| Mõ nứt thân | Giảm lực gõ | Thợ làm mõ | Không tự trám keo |
Chỗ nào có chữ "an toàn" trong bảng là chỗ không nên chờ. Đèn rò dầu, lư lệch chân, quai treo nứt đều có thể gây cháy hoặc rơi trúng người, nhất là trong nhà có trẻ nhỏ và người cao tuổi.
Chọn người sửa và trao đổi với thợ
Pháp khí không phải đồ gia dụng thông thường; tìm đúng người và nói rõ mong muốn giúp tránh được nhiều chuyện tiếc. Vài điều nên làm:
- Tìm thợ theo đúng nghề: thợ đồng ở các làng đúc đồng cho chuông, khánh, lư; thợ làm mõ cho mõ; thợ mộc đồ thờ cho kệ, giá; thợ sơn ta cho lớp sơn son thếp vàng. Quý thầy ở chùa và người trong ban hộ tự thường biết thợ nào đáng tin trong vùng.
- Nói rõ món đồ dùng làm gì: chuông để thỉnh mỗi ngày thì ưu tiên tiếng; chuông giữ làm kỷ niệm thì ưu tiên giữ nguyên dáng vẻ.
- Hỏi thợ sẽ làm gì cụ thể, có phải mài, cạo, đánh bóng phần nào không. Nếu muốn giữ lớp màu cũ, nói trước để thợ không "làm mới" cả món.
- Hỏi xem sau khi sửa, món đồ cần giữ thế nào: mối hàn có kỵ ẩm không, lớp sơn mới bao lâu thì khô hẳn, khi nào dùng lại được.
- Chụp ảnh trước và sau khi sửa, giữ lại cùng sổ ghi chép pháp khí của gia đình.
- Không cần tìm người "vừa sửa vừa làm lễ". Sửa là việc của thợ; nếu gia đình muốn có nghi thức gì khi đặt lại pháp khí lên ban, hãy hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Với món có tuổi và có thể là cổ vật, đừng mang đến xưởng sửa ngay. Một lần hàn, đánh bóng có thể làm mất những dấu vết mà người nghiên cứu cần. Hãy hỏi người có chuyên môn bảo quản trước.
Khi không sửa nữa: giữ lại, gửi chùa hay để nghỉ
Có những món hỏng mà sửa cũng không trọn: chuông nứt dài, mõ vỡ đôi, bình sứ vỡ thành mảnh. Theo nếp nhiều gia đình, không có điều gì cấm việc giữ lại một pháp khí hỏng; nhiều người đặt chiếc chuông cũ bên cạnh chiếc chuông mới, coi như một kỷ vật của những năm tháng tu học trong nhà.
Nếu không giữ, có thể hỏi ngôi chùa nơi gia đình sinh hoạt xem chùa có nhận và xử lý theo nếp của chùa không. Có chùa nhận đồ đồng hỏng để gom lại khi có dịp đúc chuông, đúc đồ mới; có chùa không còn chỗ chứa. Hãy hỏi trước khi mang đến, và nói rõ món đồ đã hỏng ra sao.
Đồ sứ, gốm vỡ thì gói kỹ mảnh vỡ bằng giấy dày để người thu gom rác không bị đứt tay. Đồ gỗ mối mọt nặng không nên để lẫn với đồ gỗ khác trong nhà vì mối có thể lan. Những việc này nghe đơn giản, nhưng chính là cách đối xử tử tế với món đồ từng đặt trên ban Phật và với những người xung quanh.
Một điều cần tỉnh táo: đôi khi có người nói rằng pháp khí hỏng là điềm xấu, cần làm lễ, cần mua món "đã được làm phép" để thay. Pháp khí hỏng vì va chạm, vì thời tiết, vì năm tháng sử dụng; sửa hay thay là chuyện của thợ và của gia đình. Nếu băn khoăn về ý nghĩa, hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chuông nứt hàn lại rồi có dùng tụng kinh được không?
Dùng được nếu gia đình chấp nhận tiếng chuông khác trước. Chuông sau khi hàn thường ngân ngắn hơn hoặc có tiếng phụ. Nhiều người vẫn dùng vì quý món đồ của gia đình; người khác chọn thay chuông mới cho việc tụng hằng ngày và giữ chuông cũ làm kỷ niệm. Không có quy định nào bắt phải chọn một cách.
Có tự hàn quai khánh bằng que hàn gia dụng được không?
Không nên. Hợp kim đúc chuông khánh khác với sắt thép thông thường, hàn sai cách dễ làm nứt thêm hoặc mối hàn không chịu được sức nặng. Quai là chỗ giữ cả món đồ treo trên cao, hỏng lần nữa có thể rơi trúng người. Việc này nên để thợ đồng có kinh nghiệm làm.
Bình hoa sứ trên ban Phật bị mẻ miệng có cần thay ngay không?
Mẻ nhỏ ở miệng mà thân không nứt, không rò nước thì vẫn dùng được, chỉ cần cẩn thận khi rửa để khỏi đứt tay. Nếu thân có vết nứt hoặc đáy rịn nước, nên thay vì bình nứt có thể vỡ khi đầy nước, làm ướt kinh sách và đồ gỗ trên ban.
Dùng keo dán sắt, keo hai thành phần để gắn đồ đồng có được không?
Với món đồ không phát tiếng, không chịu lực và không đặt gần lửa, keo có thể giữ tạm. Với chuông, khánh, quai treo hay đồ chứa lửa thì không nên, vì keo làm đổi tiếng, có thể không chịu nhiệt và khó gỡ khi sau này muốn nhờ thợ sửa đúng cách.
Pháp khí của chùa bị hỏng thì Phật tử có nên tự mang đi sửa không?
Nên báo cho thầy, cô trụ trì hoặc người trông coi chánh điện thay vì tự mang đi. Pháp khí là tài sản của chùa; chùa có thể đã có thợ quen hoặc có kế hoạch riêng. Nếu muốn góp công sức, bạn có thể ngỏ ý giúp tìm thợ hoặc phụ việc khi được nhờ.
Thay chuông mới thì chuông cũ đặt ở đâu?
Nhiều gia đình đặt chuông cũ trên một chiếc gối nhỏ ở góc ban Phật hoặc trong tủ kính gần đó, như một kỷ vật. Cũng có nhà gửi về chùa sau khi hỏi trước. Không cần nghi thức đặc biệt; nếu gia đình muốn, có thể hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.