Tràng hạt của các truyền thống Phật giáo có mặt ở Việt Nam giống nhau ở chỗ đều là chuỗi hạt dùng để đếm khi niệm, nhưng khác nhau ở mức độ phổ biến, kiểu hạt mẫu, bộ đếm phụ và cách dùng: Bắc tông dùng rộng rãi chuỗi 108 có tua; Kim Cương thừa hay có hạt mẫu ba hạt và hai dây đếm; trong đời sống Nam tông tràng hạt ít giữ vai trò trung tâm hơn.
Ở Việt Nam hiện có nhiều hệ phái cùng sinh hoạt: Bắc tông chiếm số đông, Nam tông (Theravāda) có nhiều chùa ở Nam Bộ và một số nơi khác, hệ phái Khất sĩ ra đời tại Việt Nam, và những năm gần đây nhiều người biết tới Kim Cương thừa qua du lịch, sách vở. Bài này so sánh ở góc vật phẩm để bạn hiểu chuỗi mình đang cầm đến từ đâu. Về giáo lý và nghi thức, mỗi hệ phái có cách giảng riêng; bài không đánh giá truyền thống nào hơn truyền thống nào.
Tràng hạt trong chùa Bắc tông Việt Nam
Đây là kiểu tràng hạt người Việt quen nhất. Chuỗi phổ biến có 108 hạt, hạt mẫu to hơn, thường gắn một tháp nhỏ và một chùm tua tơ màu vàng, nâu hoặc đỏ sẫm. Nhiều chuỗi có hai hoặc ba hạt cách chia vòng thành từng đoạn. Chất liệu thường gặp là gỗ, hạt bồ đề, hạt sen khô, và ở các chuỗi cao cấp hơn là trầm hay đá.
Trong đời sống Phật tử Bắc tông, tràng hạt gắn chặt với việc niệm danh hiệu Phật, đặc biệt trong các đạo tràng tu theo pháp môn Tịnh độ. Người ta lần hạt khi niệm tại chùa, tại nhà, và nhiều người đeo chuỗi 108 trên cổ khi đi lễ. Chuỗi 18 hạt đeo tay cũng rất phổ biến, thường được tặng nhau trong dịp quy y, dịp lễ lớn.
Tăng ni Bắc tông Việt Nam cũng dùng tràng hạt, có vị đeo khi hành lễ, có vị chỉ dùng trong thời khoá riêng. Ở một số nghi lễ lớn, các vị chủ lễ có thể đeo chuỗi to trên cổ như một phần của lễ phục. Cách đeo cụ thể tuỳ quy định của từng tự viện và từng giáo hội, người ngoài không nên tự suy diễn.
Tràng hạt trong truyền thống Nam tông
Phật giáo Nam tông chú trọng thực hành thiền quán, tụng kinh bằng tiếng Pali, và trong đời sống tu tập của nhiều chùa Nam tông, tràng hạt không giữ vai trò trung tâm như trong Bắc tông. Điều này không có nghĩa là Nam tông không dùng tràng hạt; ở Thái Lan, Myanmar và một số chùa Nam tông tại Việt Nam, bạn vẫn gặp tăng sĩ và Phật tử dùng chuỗi hạt để đếm khi niệm một số câu ngắn hoặc khi thực hành theo một phương pháp cụ thể.
Chuỗi gặp trong cộng đồng Nam tông thường giản dị, ít tua trang trí, chất liệu gỗ hoặc hạt. Số hạt phổ biến cũng là 108, nhưng không hiếm chuỗi có số hạt khác theo thầy dạy. Người Khmer Nam Bộ có truyền thống Phật giáo Nam tông lâu đời, và đời sống tôn giáo của họ gắn nhiều với chùa phum sóc, lễ dâng y, tụng kinh tập thể hơn là với chuỗi hạt cá nhân.
Nếu bạn là Phật tử Bắc tông đi lễ ở một chùa Nam tông và mang theo tràng hạt, không có gì phải ngại. Chỉ nên quan sát nếp sinh hoạt của chùa, giữ chuỗi gọn gàng, và nếu muốn tìm hiểu cách tu tập ở đó thì hỏi trực tiếp chư tăng hoặc Phật tử của chùa thay vì tự áp dụng nếp quen của mình.
Hệ phái Khất sĩ và tràng hạt
Hệ phái Khất sĩ do Tổ sư Minh Đăng Quang khai lập ở Nam Bộ vào giữa thế kỷ hai mươi, kết hợp nhiều yếu tố của cả hai truyền thống lớn, nổi bật với hạnh khất thực và lối sống giản dị. Chư tăng ni Khất sĩ thường được nhận ra qua y màu vàng đặc trưng và bình bát.
Về tràng hạt, đời sống của hệ phái thiên về sự giản dị nên vật dụng cá nhân cũng tối giản; tràng hạt nếu có thường là chuỗi gỗ hoặc hạt thường, không cầu kỳ. Phật tử tại gia sinh hoạt ở các tịnh xá Khất sĩ dùng tràng hạt theo hướng dẫn riêng của từng tịnh xá. Vì thông tin công khai về quy định pháp khí cá nhân của hệ phái không nhiều, bài này không đi vào chi tiết; cách chắc nhất là hỏi chư tăng ni ở tịnh xá nơi bạn đến.
Ghi lại điều này để nhắc rằng Phật giáo ở Việt Nam không chỉ có một khuôn mẫu. Thấy một vị tu sĩ không đeo tràng hạt không có nghĩa vị đó "thiếu" pháp khí; đó có thể đơn giản là nếp của truyền thống vị ấy theo, và nên được tôn trọng như mọi nếp khác.
Tràng hạt kiểu Tây Tạng: những bộ phận người Việt hay thấy lạ
Chuỗi kiểu Tây Tạng xuất hiện nhiều ở Việt Nam qua người đi hành hương, du lịch vùng Himalaya và qua hàng nhập về. Bảng dưới giải thích những chi tiết hay gây thắc mắc. Cách hiểu ghi theo phần giới thiệu phổ biến; ý nghĩa sâu trong tu tập bạn nên hỏi người hướng dẫn thuộc truyền thống đó.
| Chi tiết | Trông như thế nào | Cách giải thích phổ biến |
|---|---|---|
| Hạt mẫu ba hạt | Một hạt lớn kèm một hạt nhỏ hình tháp, đôi khi thêm một hạt nữa | Nhiều người giải thích là tượng trưng Tam bảo hoặc bậc thầy |
| Hai dây đếm | Hai dây ngắn, mỗi dây mười vòng nhỏ bằng kim loại có thể trượt | Một dây đếm số vòng, một dây đếm số chục vòng, giúp ghi tới hàng trăm vòng |
| Đầu dây đếm | Hai vật nhỏ ở cuối hai dây, hay gặp hình chày và chuông thu nhỏ | Giữ vòng đếm khỏi tuột, đồng thời gợi tới hai pháp khí quen thuộc của truyền thống này |
| Hạt cách | Hạt khác màu, có khi bằng kim loại hoặc đá đỏ | Chia đoạn để đếm; vị trí hạt cách có thể khác chuỗi Bắc tông |
| Chất liệu | Gỗ, hạt bồ đề, xương bò khắc, hạt sen, đá nhiều màu | Có truyền thống gắn chất liệu với từng loại thực hành; điều này thuộc giáo lý riêng, nên hỏi người hướng dẫn |
Chuỗi kiểu Tây Tạng bán trên mạng ở Việt Nam thường được làm hàng loạt, giữ hình dáng nhưng chưa chắc theo đúng quy cách của một truyền thống cụ thể. Nếu bạn mua để dùng trong tu tập theo Kim Cương thừa, nên hỏi người hướng dẫn của mình trước.
Chuỗi hạt kiểu Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Hoa gặp ở Việt Nam
Ngoài ba truyền thống nói trên, ở Việt Nam bạn còn có thể gặp chuỗi hạt mang về từ Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan, Trung Quốc qua quà tặng và hàng nhập. Phật giáo Đông Á cùng gốc Bắc truyền với Phật giáo Việt, nên chuỗi của họ nhìn chung khá gần với chuỗi chùa Việt, nhưng vẫn có vài nét riêng.
Chuỗi Nhật Bản, thường gọi là juzu, có rất nhiều kiểu tuỳ tông phái. Có kiểu hai vòng lồng nhau, có kiểu một vòng dài gập đôi lại khi cầm, nhiều kiểu có hai chùm tua ở hai đầu. Trong các nghi lễ ở Nhật, người ta hay quàng chuỗi vào hai bàn tay chắp lại chứ không chỉ để lần đếm. Nếu nhận được một chuỗi như vậy, bạn cứ dùng để niệm như chuỗi bình thường, hoặc giữ làm kỷ niệm; muốn biết cách dùng đúng của tông phái đó thì hỏi người tặng.
Chuỗi Hàn Quốc và chuỗi Trung Hoa phổ biến cũng là 108 hạt, có khi kèm chuỗi ngắn đeo tay đi theo bộ. Một nét hay gặp ở hàng Trung Hoa là hạt mẫu khắc chữ, khắc hoa văn rất tinh. Như mọi món đồ thủ công, chất lượng chênh nhau rất xa giữa hàng làm tay và hàng đúc khuôn; hình thức đẹp chưa chắc dây và lỗ khoan đã tốt.
Những điểm chung của mọi tràng hạt Phật giáo
Dù khác nhau về hình thức, tràng hạt ở các truyền thống có chung mấy điều mà người dùng nào cũng nên biết.
- Đều là dụng cụ đếm hỗ trợ sự chú tâm, không phải bùa hộ mệnh. Các bài giảng phổ thông của mọi truyền thống đều nhấn mạnh điều này.
- Đều có một điểm mốc, dù là hạt mẫu đơn hay hạt mẫu ba hạt, để người niệm biết vòng bắt đầu và kết thúc ở đâu.
- Đều được đối xử tôn trọng: không quăng ném, không đặt chỗ ô uế, không dùng làm đồ chơi.
- Đều có thể dùng chất liệu đơn giản. Không truyền thống nào đòi hỏi tràng hạt phải đắt tiền mới dùng được.
- Đều mang dấu ấn của người dùng: một chuỗi lần lâu năm sẽ mòn, bóng lên ở những chỗ tay chạm nhiều nhất, và nhiều người coi đó là phần quý nhất của chuỗi.
- Đều cần được giữ gìn như một vật dụng: tránh ẩm, tránh va đập, thay dây khi dây yếu.
Nếu bạn sống trong một gia đình có người theo các hệ phái khác nhau, những điểm chung này là cách dễ nhất để mọi người cùng hiểu và tôn trọng chuỗi hạt của nhau.
Người mua hay nhầm điều gì giữa các kiểu chuỗi
Nhầm thường gặp nhất là coi mọi chuỗi có hạt mẫu ba hạt và dây đếm là "chuỗi mật tông có năng lượng đặc biệt". Đó là cách nói của người bán. Hình dáng chuỗi chỉ cho biết kiểu làm theo truyền thống nào, không nói gì về tác dụng.
Nhầm thứ hai là nghĩ chuỗi của truyền thống này "không được dùng" cho người theo truyền thống khác. Trong thực tế, nhiều Phật tử Bắc tông Việt Nam dùng chuỗi kiểu Tây Tạng để niệm danh hiệu Phật mà không gặp trở ngại gì. Nếu bạn sinh hoạt trong một đạo tràng có quy định riêng, hãy theo quy định đó; còn tự niệm ở nhà thì chọn chuỗi nào tiện tay.
Nhầm thứ ba là coi chuỗi hạt xương khắc hình đầu lâu là "tà". Trong truyền thống Tây Tạng, hình ảnh này gắn với lời nhắc về vô thường, không phải điều gì đáng sợ. Bạn không cần phải dùng nó, nhưng cũng không nên phán xét người dùng. Ngược lại, nếu thấy hình ảnh này không hợp với mình, đơn giản là chọn chuỗi khác.
Muốn xem thêm các pháp khí khác của truyền thống Kim Cương thừa như chày, chuông, kinh luân, bạn có thể đọc chuyên mục riêng về các món này trên Pháp Phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử Bắc tông có được dùng tràng hạt kiểu Tây Tạng không?
Không có điều gì ngăn cản việc này, nhiều Phật tử Bắc tông Việt Nam vẫn dùng chuỗi kiểu Tây Tạng để niệm danh hiệu Phật. Nếu đạo tràng nơi bạn sinh hoạt có quy định riêng về pháp khí, hãy theo quy định đó.
Vì sao chùa Nam tông ít thấy người lần tràng hạt?
Đời sống tu tập Nam tông chú trọng thiền quán và tụng kinh tiếng Pali, nên tràng hạt không giữ vai trò trung tâm như trong pháp môn niệm Phật của Bắc tông. Tuy vậy, vẫn có tăng sĩ và Phật tử Nam tông dùng chuỗi hạt theo hướng dẫn riêng.
Hai dây đếm trên chuỗi Tây Tạng dùng thế nào?
Cách phổ biến là mỗi khi lần hết một vòng, kéo một vòng nhỏ trên dây thứ nhất xuống; đủ mười vòng thì kéo một vòng trên dây thứ hai và trả dây thứ nhất về. Cách dùng chi tiết có thể khác nhau, bạn nên hỏi người hướng dẫn.
Chuỗi có hạt hình đầu lâu có phải là đồ xui không?
Trong truyền thống Tây Tạng, hình ảnh đầu lâu gắn với lời nhắc về vô thường, không mang nghĩa xui rủi. Bạn không bắt buộc phải thích hay dùng loại chuỗi này, nhưng cũng không nên coi người dùng nó là làm điều xấu.
Tu sĩ không đeo tràng hạt có phải là thiếu pháp khí không?
Không. Mỗi hệ phái, mỗi tự viện có nếp riêng về vật dụng cá nhân; nhiều vị chỉ dùng tràng hạt trong thời khoá riêng, có truyền thống không đặt nặng tràng hạt. Đó là chuyện bình thường và nên được tôn trọng.
Mua tràng hạt ở chùa và mua ngoài chợ có khác nhau không?
Về vật liệu thì có thể giống nhau, vì nhiều chùa cũng nhập từ các xưởng. Khác biệt nằm ở chỗ chùa thường bán chuỗi giản dị, đúng quy cách, không kèm lời quảng cáo công dụng. Dù mua ở đâu, bạn vẫn nên xem kỹ dây, hạt và hạt mẫu.