Trước khi cúng dường pháp khí cho chùa, nên hỏi thầy, cô trụ trì hoặc ban hộ tự xem chùa đang cần gì, kích thước và kiểu dáng ra sao, rồi mới mua hoặc đặt làm. Mang một món đồ đến tận nơi mà không hỏi trước, chùa có khi đã có đủ, có khi món đó không hợp với chánh điện, và nhà chùa lại khó nói lời từ chối.
Cúng dường là việc nhiều Phật tử muốn làm vào dịp Phật Đản, Vu Lan, ngày giỗ người thân hay khi gia đình có chuyện vui. Theo cách hiểu phổ biến trong nhà Phật, tấm lòng của người cúng được coi trọng hơn giá trị món đồ. Bài này không bàn chuyện nên cúng bao nhiêu; bài nói về cách làm cho món pháp khí thật sự được dùng tới: hỏi gì, chọn gì, những món lớn thì góp thế nào, và trao tặng ra sao cho tế nhị.
Vì sao nên hỏi chùa trước khi mua
Mỗi ngôi chùa có một chánh điện với kích thước, phong cách và nếp sinh hoạt riêng. Chùa làng miền Bắc với hệ thống tượng nhiều lớp khác chùa Nam tông với chánh điện giản dị; tịnh xá của hệ phái Khất sĩ lại có những nét riêng. Một quả chuông gia trì quá to so với án thờ, một chiếc mõ sơn màu khác hẳn những món đang có, hay một bộ đèn kiểu dáng không hợp, đều khó đặt vào chỗ nào cho phải.
Nhiều chùa, nhất là chùa lớn ở thành phố, nhận rất nhiều đồ cúng dường: chuông nhỏ, đèn, bát hương, tượng nhỏ, tràng hạt. Có món dùng được ngay, có món phải cất vào kho vì đã thừa. Ngược lại, có những thứ chùa thật sự cần thì ít ai nghĩ tới, như toạ cụ cho Phật tử ngồi tụng kinh, kinh sách đủ số cho một khoá tu, dây treo khánh, gối chuông thay thế, hay đèn điện an toàn thay cho đèn dầu cũ.
Hỏi trước còn là cách tôn trọng nếp của chùa. Có chùa không nhận một số loại vật phẩm; có chùa muốn mọi món pháp khí trong chánh điện đồng bộ nên tự đặt thợ quen làm; có chùa đang dồn sức cho một công trình nên khuyến khích Phật tử góp chung thay vì mua lẻ. Khi bạn hỏi, nhà chùa có cơ hội nói thật nhu cầu, và món quà của bạn có chỗ của nó.
Không cần ngại vì sợ hỏi là thiếu thành ý. Với người trông coi chùa, một câu hỏi trước thường dễ chịu hơn nhiều so với việc nhận một món đồ không dùng được rồi không biết xử lý ra sao.
Những câu nên hỏi thầy, cô trụ trì hoặc ban hộ tự
Bạn có thể đến chùa vào giờ không có khoá lễ, hoặc nhờ một Phật tử thường xuyên sinh hoạt ở chùa hỏi giúp. Những câu sau giúp cuộc trò chuyện ngắn gọn mà đủ ý:
- Chùa hiện đang cần pháp khí hay vật dụng gì cho chánh điện, cho nhà tổ, cho giảng đường hay cho Phật tử sinh hoạt?
- Món đó cần kích thước, chất liệu, màu sắc thế nào cho hợp với những món đang có?
- Chùa có thợ quen hay nơi đặt làm quen không? Nếu có, gia đình có thể góp vào để chùa tự đặt, đỡ phải chọn sai.
- Chùa có muốn ghi tên người cúng dường lên món đồ không, nếu có thì ghi ở đâu, ghi thế nào? Nhiều chùa có nếp riêng về việc này.
- Thời điểm nào tiện để mang đến: trước hay sau một dịp lễ, buổi sáng hay buổi chiều?
- Nếu là món lớn như chuông treo, khánh, trống: chùa đã có chỗ treo chưa, cần làm thêm giá, gác hay không?
- Với kinh sách: chùa dùng bản dịch nào, khổ sách nào, cần bao nhiêu cuốn?
Câu trả lời đôi khi là chùa hiện không cần pháp khí, mà cần việc khác như sửa mái, làm nhà vệ sinh cho Phật tử, hay góp vào bếp ăn những ngày khoá tu. Lắng nghe điều đó cũng là một cách cúng dường có ý nghĩa.
Món chùa thường cần và món hay bị thừa
Mỗi chùa mỗi khác, nên bảng dưới chỉ là gợi ý dựa trên những gì nhiều chùa chia sẻ. Luôn hỏi lại chùa cụ thể của bạn.
| Nhóm | Thường được dùng ngay | Hay bị thừa hoặc khó dùng |
|---|---|---|
| Đồ cho Phật tử sinh hoạt | Toạ cụ, bồ đoàn, kinh tụng đúng bản chùa dùng, giá kinh nhỏ | Kinh sách nhiều bản dịch khác nhau, không đồng bộ |
| Pháp khí trong chánh điện | Món chùa đã nói rõ kích thước, kiểu dáng | Chuông, mõ mua sẵn không hỏi trước |
| Ánh sáng | Đèn điện an toàn, bóng thay thế đúng loại | Đèn trang trí nhấp nháy, đèn nhiều màu |
| Vật trang nghiêm | Khăn phủ, vải thay theo màu chùa dùng | Tượng nhỏ, bát hương lẻ, hoa giả |
| Vật tư bảo trì | Dây treo khánh, gối chuông, dùi mõ, gói hút ẩm cho tủ kinh | Ít ai nghĩ tới nên hiếm khi thừa |
Điểm đáng chú ý là những thứ "không có vẻ là pháp khí" như dây treo, gối kê, toạ cụ lại thường được dùng tới hằng ngày. Một bộ gối chuông mới cho chánh điện có thể không ai nhìn thấy, nhưng mỗi khoá lễ đều cần tới.
Pháp khí lớn: chuông treo, khánh, trống và chuyện góp chung
Những pháp khí lớn như đại hồng chung, chuông treo ở gác chuông, khánh đồng lớn hay trống bát nhã là việc hệ trọng với một ngôi chùa. Chúng cần gác, giá, chỗ treo phù hợp; cần thợ có tay nghề; và thường gắn với một dịp đặc biệt của chùa. Vì vậy chùa thường tự đứng ra chủ trì: chọn thợ, chọn kích thước, chọn hoa văn, rồi mời Phật tử cùng góp.
Nếu muốn góp vào một pháp khí lớn, cách thuận nhất là hỏi chùa có đang có kế hoạch nào không, rồi góp theo cách chùa hướng dẫn. Tự đặt đúc một quả chuông rồi chở tới chùa là cách nên tránh, dù với ý tốt nhất, vì chùa có thể không có chỗ treo, không hợp với kiến trúc, hoặc đã có kế hoạch khác.
Ở nhiều nơi, việc đúc chuông lớn được tổ chức thành một sự kiện của cả cộng đồng. Phật tử góp công, góp của, có khi góp cả đồ đồng cũ để đưa vào mẻ đúc, tuỳ theo nếp của chùa và cách làm của thợ. Tên người góp thường được ghi vào sổ công đức hoặc bia ghi công theo cách chùa quyết định, không phải theo yêu cầu riêng của từng người.
Với nhóm Phật tử góp chung, nên cử một người giữ sổ, ghi rõ ai góp gì, công khai cho cả nhóm, và trao toàn bộ qua người được chùa giao nhận. Sự minh bạch này giữ được hoà khí trong đạo tràng, nhất là khi số người góp đông.
Trao pháp khí cho chùa: các bước cho tế nhị
Khi đã thống nhất với chùa về món đồ, phần trao tặng nên nhẹ nhàng, đúng lúc, không làm phiền sinh hoạt của chùa.
- Chuẩn bị món đồ sạch sẽ, gói bằng vải hoặc giấy đơn giản; kèm đủ phụ kiện như gối, dùi, túi, hộp.
- Đến vào thời điểm chùa đã hẹn, tránh giữa giờ khoá lễ, giờ thọ trai hay lúc chùa đang đông khách.
- Trao cho đúng người được chùa giao: thầy, cô trụ trì, thầy tri sự hoặc người trong ban hộ tự. Không tự đặt món đồ lên án thờ.
- Nếu chùa có sổ công đức, ghi tên người hoặc gia đình cúng dường và món đồ theo cách chùa hướng dẫn.
- Nếu cúng dường nhân danh người đã khuất, nói rõ tên người đó để chùa ghi vào sổ hoặc nhắc đến trong buổi lễ, nếu nếp chùa có.
- Sau khi trao, để chùa quyết định đặt món đồ ở đâu và dùng vào lúc nào.
- Nếu muốn chụp ảnh lưu niệm, xin phép trước, chụp kín đáo, tránh làm phiền người đang lễ.
Có người mong món đồ mình cúng được đặt ở chỗ dễ thấy nhất, hay mong được nhắc tên trước đại chúng. Nhiều chùa vẫn ghi nhận rất chu đáo, nhưng việc đặt điều kiện thường làm mất đi nét đẹp của sự cúng dường.
Cúng dường bằng công sức: giúp chùa giữ pháp khí
Không phải ai cũng có điều kiện mua pháp khí, và không phải chùa nào cũng cần thêm đồ. Nhưng hầu như chùa nào cũng cần người phụ giữ gìn những gì đang có. Lau bụi chuông khánh trước ngày rằm, phơi gối kê và toạ cụ sau mùa mưa, xếp lại tủ kinh, thay dây treo khánh đã mục, kiểm tra ổ cắm và đèn điện trên các ban: đó là những việc nhỏ mà tích lại thì giúp pháp khí của chùa bền thêm nhiều năm.
Nếu muốn góp công theo cách này, hãy ngỏ ý với thầy, cô trụ trì hoặc người được giao trông coi chánh điện, và làm theo hướng dẫn của họ. Mỗi chùa có nếp riêng về việc ai được động vào pháp khí nào; có món chỉ quý thầy tự lau, có việc cần làm vào giờ không có khoá lễ. Hỏi kỹ cách lau, dùng khăn gì, đặt lại thế nào, rồi làm đúng như vậy.
Người có nghề có thể góp đúng nghề: thợ điện kiểm tra hệ thống điện, thợ mộc chỉnh lại kệ kinh lỏng mộng, người làm thư viện giúp sắp xếp và lập danh mục kinh sách. Nhiều chùa coi những đóng góp này quý không kém một món pháp khí mới.
Những điều nên tránh khi cúng dường pháp khí
Mua món "đã khai quang" với giá cao để mang đến chùa. Chùa có nếp riêng về việc làm lễ cho pháp khí mới. Món đồ được quảng cáo là đã làm lễ ở nơi khác không làm cho món quà có ý nghĩa hơn, và đôi khi chính là chiêu bán hàng với giá cao bất hợp lý.
Mang đồ cũ hỏng đến và gọi là cúng dường. Nếu muốn gửi đồ cũ, hãy nói rõ là gửi đồ cũ, hỏi chùa có nhận không. Gọi đồ hỏng là "cúng dường" vô tình đặt gánh nặng xử lý lên nhà chùa.
So bì với người khác. Ai cúng món to, ai cúng món nhỏ là chuyện không nên đem ra bàn trong đạo tràng. Theo cách hiểu phổ biến, tấm lòng mới là điều quan trọng.
Vay mượn, gồng gánh để cúng. Cúng dường vượt sức khiến gia đình khó khăn không phải là điều nhà chùa mong muốn. Nếu ai đó thúc ép bạn phải cúng một khoản lớn để "được phước" hay "tiêu nghiệp", hãy dừng lại và hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y.
Tự ý đặt pháp khí lên án. Kể cả khi đã được chùa nhận, việc đặt lên án thờ trong chánh điện là việc của nhà chùa. Phật tử tự sắp xếp có thể làm xáo trộn bố cục và nếp dùng pháp khí trong khoá lễ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng dường pháp khí có cần làm lễ gì không?
Tuỳ chùa. Nhiều chùa ghi vào sổ công đức và có thể nhắc đến trong buổi lễ gần nhất; có chùa làm một nghi thức nhỏ khi đưa pháp khí mới vào sử dụng. Gia đình không cần tự mời người làm lễ; hãy hỏi thầy, cô trụ trì xem nếp của chùa thế nào.
Có nên khắc tên gia đình lên chuông, khánh cúng dường không?
Đây là việc nên hỏi chùa trước. Có chùa ghi tên người cúng dường lên pháp khí lớn theo một khuôn chung, có chùa chỉ ghi vào sổ hoặc bia công đức. Tự khắc tên trước khi trao có thể không hợp với nếp của chùa và khó sửa lại.
Cúng dường kinh sách thì chọn bản nào?
Nên hỏi chùa đang dùng bản kinh nào cho khoá tụng chung, để Phật tử đọc cùng một bản, cùng số trang. Kinh nhiều bản dịch khác nhau trong một đạo tràng làm việc tụng chung khó khăn. Khổ chữ lớn thường được người cao tuổi quý hơn.
Muốn cúng dường nhân ngày giỗ người thân thì làm thế nào?
Bạn có thể hỏi chùa trước vài tuần xem chùa cần gì, rồi trao vào ngày giỗ hoặc dịp gần đó, nói rõ là cúng dường nhân danh người đã khuất. Nhiều chùa ghi tên người mất vào sổ hoặc nhắc trong buổi lễ, tuỳ nếp chùa.
Chùa từ chối món pháp khí mình mang đến thì sao?
Không nên buồn lòng. Chùa từ chối thường vì đã đủ, không có chỗ, hoặc món đồ không hợp với nếp của chùa. Bạn có thể hỏi chùa đang cần gì khác, hoặc tìm một ngôi chùa nhỏ ở vùng xa đang thiếu pháp khí, cũng sau khi hỏi trước.
Có nên cúng dường cho chùa ở vùng khó khăn thay vì chùa gần nhà?
Nhiều Phật tử chọn cách này vì chùa ở vùng sâu, vùng xa thường thiếu pháp khí cơ bản. Nguyên tắc vẫn vậy: liên hệ hỏi trước, gửi đúng thứ chùa cần, và trao qua người được chùa giao nhận. Nếu đi qua một nhóm thiện nguyện, nên chọn nhóm làm việc minh bạch.