Khi nhận lại pháp khí ông bà để lại, việc nên làm trước tiên là kiểm kê từng món, ghi lại món đó là gì, ai dùng, dùng từ bao giờ, rồi cả nhà cùng bàn món nào giữ lại thờ, món nào dùng tiếp, món nào gửi về chùa. Không có quy tắc bắt buộc phải làm theo một cách nào; điều quan trọng là quyết định có bàn bạc, giữ được câu chuyện của từng món và đối xử với chúng tử tế.
Nhiều gia đình lúng túng ở đúng thời điểm này. Người dùng pháp khí đã mất, con cháu không theo việc tu học như ông bà, mỗi người một ý, có người muốn giữ hết, có người muốn gửi chùa cho xong. Bài này gợi một cách làm theo từng bước, từ lúc mở rương đồ đến lúc mỗi món có chỗ của nó. Phần liên quan tới nghi thức, nếu gia đình muốn làm đúng theo truyền thống ông bà theo, nên hỏi chư tăng, ni ở ngôi chùa ông bà từng sinh hoạt.
Kiểm kê: mở rương đồ thế nào cho khỏi sót, khỏi hỏng
Đồ của người lớn tuổi thường được cất ở nhiều chỗ: trên ban Phật, trong tủ, trong rương, có khi gói kỹ trong túi vải dưới gầm giường. Nên làm kiểm kê một lần, có hai ba người cùng làm.
- Chọn một ngày khô ráo, trải chiếu hoặc khăn sạch trên bàn rộng, có đủ ánh sáng. Tránh làm vào ngày nồm ẩm vì kinh sách và vải dễ hút ẩm khi mở ra.
- Mở từng gói một, không đổ cả rương ra. Đồ của người già hay được gói nhiều lớp, có khi trong lớp giấy báo lại kẹp thư, ảnh, giấy quy y.
- Chụp ảnh từng món trước khi lau dọn, chụp cả mặt trước, mặt sau, đáy, và chỗ có chữ khắc hay dấu hiệu riêng nếu có.
- Lập một bảng đơn giản: tên món, chất liệu, kích thước ước chừng, tình trạng, nơi tìm thấy, và ghi chú những gì người nhà biết về nó.
- Để riêng những món dễ hỏng như kinh sách giấy mỏng, áo tràng, khăn, tràng hạt dây đã yếu; không xếp chồng đồ đồng nặng lên trên chúng.
- Gom giấy tờ đi kèm: phái quy y, giấy chứng nhận thọ giới, thư từ của chùa, ảnh chụp ông bà ở chùa. Đây thường là thứ giúp xác định lai lịch các món đồ.
- Kiểm kê xong mới bàn tới chuyện giữ hay gửi, để mọi người cùng nhìn thấy một danh sách chung.
Bảng kiểm kê làm xong nên gửi cho các anh chị em trong nhà, kể cả người ở xa. Việc chia hay gửi đồ của người đã khuất dễ thành chuyện buồn lòng nếu có người không được biết.
Ghi lai lịch: câu chuyện là phần quý nhất của món đồ
Một chiếc mõ gỗ mua ở chợ huyện và một chiếc mõ ông bà dùng tụng kinh mỗi tối suốt ba mươi năm có thể giống hệt nhau về hình dáng. Điều làm nên khác biệt là câu chuyện. Khi người trong nhà còn nhớ, hãy ghi lại: ông bà có món này từ bao giờ, ai tặng, mua ở đâu, dùng vào lúc nào trong ngày, có kỷ niệm gì gắn với nó. Hỏi cả những người cùng thế hệ với ông bà, bạn đạo cùng chùa, hàng xóm lâu năm, vì họ có khi nhớ những chi tiết con cháu không biết.
Ghi lai lịch không cần cầu kỳ. Một cuốn sổ, mỗi món một trang, dán ảnh và viết vài dòng là đủ. Có gia đình làm thành một tập ảnh có chú thích để mỗi nhà con cháu giữ một bản. Có nhà ghi âm lời kể của người lớn tuổi, vì giọng kể giữ được nhiều điều hơn chữ viết.
Với những món có chữ khắc hoặc chữ viết tay, chẳng hạn chữ Hán trên đáy chuông, dòng ghi trên bìa kinh, đừng vội đoán nghĩa. Có thể nhờ người đọc được chữ Hán Nôm trong họ hàng, hoặc hỏi quý thầy ở chùa. Ghi lại nguyên dạng bằng ảnh rõ nét trước, phần dịch để sau.
Câu chuyện còn giúp trả lời câu hỏi khó nhất về sau: món này có nên giữ không. Một chuỗi tràng hạt bình thường mà bà lần mỗi đêm có thể đáng giữ hơn một bộ chuông đắt tiền ít khi dùng tới.
Từng loại pháp khí: điều cần kiểm và hướng giữ gìn
Mỗi loại pháp khí có điểm yếu riêng khi được cất lâu. Bảng dưới gợi những điều nên kiểm ngay khi nhận về.
| Món | Kiểm gì | Giữ thế nào |
|---|---|---|
| Chuông gia trì, khánh nhỏ bằng đồng | Vết nứt, móp vành, gỉ tơi bột | Lau bụi, giữ khô, không đánh bóng; kèm gối kê |
| Mõ gỗ | Vết nứt thân, mốc trong lòng, mọt | Để chỗ không nắng gió trực tiếp, lau khô |
| Tràng hạt | Dây yếu, hạt nứt, mốc | Cất trong túi vải thoáng, xâu lại khi dây đã mục |
| Kinh sách | Ẩm mốc, mọt giấy, gáy bung | Bọc giấy không axit hoặc vải, cất nơi khô, có gói hút ẩm |
| Áo tràng, khăn, gối ngồi | Ố vàng, mốc, rách | Giặt nhẹ nếu vải chịu được, phơi râm, gấp cất với long não hoặc gói hút ẩm đặt cách vải |
| Đèn dầu, lư nhỏ | Dầu cũ còn trong đèn, bấc mục | Đổ bỏ dầu cũ đúng cách, lau sạch, thay bấc nếu dùng lại |
Với đèn dầu cũ, nhớ kiểm tra kỹ trước khi thắp lại: dầu để lâu có thể biến chất, bấc mục cháy không đều, thân đèn có khi đã nứt chân. Nếu không chắc, chuyển sang dùng đèn điện an toàn hơn, nhất là khi ban Phật đặt trong nhà ở có trẻ nhỏ.
Bàn trong gia đình: giữ, dùng tiếp, chia hay gửi chùa
Có bốn hướng mà nhiều gia đình vẫn chọn, và có thể kết hợp nhiều hướng trong cùng một bộ đồ. Thứ nhất là giữ nguyên trên ban Phật của ngôi nhà cũ, nếu ngôi nhà vẫn có người ở và có người thắp hương, dọn ban. Thứ hai là có một người con cháu theo việc tu học nhận lại và dùng tiếp: chuông, mõ, kinh sách được dùng hằng ngày là cách tiếp nối tự nhiên nhất. Thứ ba là chia cho mỗi nhà một món làm kỷ niệm. Thứ tư là gửi về chùa.
Khi bàn, nên bắt đầu từ câu hỏi: ai sẽ thật sự chăm món này? Một chiếc mõ đặt trong tủ kính ở căn hộ không ai dùng tới, sau vài mùa nồm có thể mốc, nứt. Một bộ kinh xếp ở góc kho sẽ bị mọt. Giữ lại mà không có người chăm, có khi lại không trọn ý với người đã khuất bằng trao cho nơi dùng được.
Chia đồ nên tránh tách rời những món đi thành bộ. Chuông gia trì đi với gối và dùi; mõ đi với dùi và nệm; tràng hạt có khi đi với túi đựng. Chia lẻ ra, mỗi nhà một mảnh, về sau dễ thất lạc.
Nếu trong nhà có người theo tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào, việc bàn càng cần nhẹ nhàng. Không ai bị ép phải giữ một vật thờ mà họ không thấy hợp; cũng không nên coi nhẹ niềm tin của người đã khuất. Một giải pháp nhiều nhà chọn là để người theo Phật giáo trong họ hàng nhận giữ, hoặc gửi về đúng ngôi chùa ông bà từng sinh hoạt.
Nếu giữ lại: đặt pháp khí của ông bà ở nhà con cháu
Khi một người con cháu nhận giữ chuông, mõ hay tràng hạt của ông bà về nhà mình, câu hỏi thường gặp là đặt ở đâu. Nếu nhà đã có ban Phật, các món này có thể đặt lên đó và dùng như pháp khí của chính gia đình. Nếu nhà chưa có ban Phật, nhiều người đặt chúng ở một kệ gỗ sạch, cao hơn tầm tay trẻ nhỏ, gần ban gia tiên hoặc trong tủ kính có cửa, kèm ảnh ông bà. Đây là cách giữ như kỷ vật, không nhất thiết phải lập ban thờ mới nếu gia đình chưa sẵn lòng.
Điều nên tránh là cất vào kho rồi quên. Đồ đồng để trong thùng các-tông ở gác xép nóng ẩm sẽ xỉn loang; đồ gỗ để sát tường ẩm dễ mốc; kinh sách để trong túi ni lông kín sẽ đọng hơi nước. Nếu buộc phải cất, hãy cất ở chỗ khô, có thông gió, gói từng món bằng vải sạch hoặc giấy không axit, kèm gói hút ẩm, và mỗi năm mở ra kiểm tra một lần, nhân dịp giỗ ông bà chẳng hạn.
Có gia đình chọn cách dùng pháp khí của ông bà vào những dịp đặc biệt: thỉnh chuông của bà trong ngày giỗ bà, đọc một đoạn trong cuốn kinh ông hay tụng vào ngày giỗ ông. Đó là cách để món đồ tiếp tục có đời sống, và để con cháu nhỏ biết câu chuyện phía sau nó.
Gửi pháp khí về chùa: những điều nên làm trước
Hỏi trước, đừng mang đến rồi để lại. Nhiều chùa nhận rất nhiều đồ thờ cũ, có nơi không còn chỗ cất. Gọi điện hoặc đến hỏi thầy, cô trụ trì trước xem chùa có nhận không, nhận những món nào, mang đến vào lúc nào thì tiện.
Ưu tiên ngôi chùa gắn với ông bà. Nếu ông bà quy y hoặc sinh hoạt lâu năm ở một ngôi chùa, đó thường là nơi hợp nhất. Quý thầy, cô ở đó có khi còn nhớ ông bà, và những món pháp khí sẽ trở về đúng nơi chúng từng gắn bó.
Mang đồ sạch sẽ, đủ bộ. Lau bụi, gói gọn từng món, kèm đủ gối, dùi, túi. Kinh sách xếp gọn vào hộp. Món nào hỏng nặng thì nói rõ để chùa biết cách xử lý.
Kèm một tờ ghi chú. Ghi tên người dùng, vài dòng về món đồ nếu gia đình muốn. Không bắt buộc, nhưng giúp chùa biết món đồ từ đâu đến, và nếu sau này có người trong họ hàng hỏi lại thì vẫn lần ra.
Không đặt điều kiện. Gửi rồi thì để chùa dùng hoặc xử lý theo nếp của chùa: có thể đặt lên ban, có thể tặng lại cho Phật tử cần, có thể cất. Kỳ vọng món đồ phải được đặt ở chỗ nào đó trong chánh điện thường làm khó cho nhà chùa.
Khi món đồ có thể là cổ vật
Thỉnh thoảng trong rương đồ của ông bà có món trông rất cũ: một chiếc khánh đồng có hoa văn lạ, một quả chuông nhỏ có chữ khắc kín đáy, một bộ kinh in mộc bản giấy dó. Những món này có thể chỉ cũ vài chục năm, cũng có thể có tuổi cao hơn nhiều. Đừng vội lau chùi, đánh bóng hay mang đi hỏi giá.
Cách làm thận trọng là giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh kỹ, ghi lại những gì gia đình biết về nguồn gốc, rồi hỏi người có chuyên môn: cán bộ bảo tàng tỉnh, nhà nghiên cứu Hán Nôm, hoặc quý thầy ở các chùa có truyền thống giữ tư liệu. Nhiều bảo tàng có bộ phận tiếp nhận thông tin về hiện vật trong dân. Pháp luật về di sản văn hoá có quy định riêng về cổ vật; nếu món đồ thật sự là cổ vật, gia đình nên tìm hiểu quy định hiện hành trước khi quyết định chuyển nhượng hay mang ra nước ngoài.
Ngay cả khi món đồ không có giá trị lịch sử đặc biệt, việc hỏi người hiểu biết vẫn có ích: họ giúp gia đình đọc được chữ khắc, biết được món đồ thuộc dòng nghề nào, từ đó câu chuyện của nó đầy đặn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải gửi pháp khí của người đã mất về chùa không?
Không. Nhiều gia đình giữ lại dùng tiếp hoặc thờ như kỷ vật, nhiều gia đình gửi chùa; cả hai đều phổ biến. Điều quan trọng là có người chăm món đồ và cả nhà đồng thuận. Nếu muốn theo đúng nếp của ngôi chùa ông bà từng sinh hoạt, bạn có thể hỏi quý thầy, cô ở đó.
Dùng lại tràng hạt, chuông mõ của người đã khuất có kiêng gì không?
Theo cách nghĩ của nhiều Phật tử, dùng tiếp pháp khí của ông bà để tụng niệm là một cách tưởng nhớ, không có gì phải kiêng. Mỗi vùng, mỗi nhà có quan niệm riêng; nếu trong nhà có người băn khoăn, hãy hỏi chư tăng, ni nơi gia đình sinh hoạt thay vì nghe những lời đồn đáng sợ.
Kinh sách của ông bà có ghi chú tay thì nên giữ hay gửi chùa?
Những cuốn kinh có ghi chú, đánh dấu của ông bà thường mang nhiều dấu ấn riêng, nên nhiều gia đình giữ lại một hai cuốn làm kỷ niệm. Phần còn lại, nếu không ai dùng, có thể hỏi chùa xem có nhận để Phật tử khác dùng. Kinh rách nát không dùng được thì hỏi chùa cách xử lý theo nếp nơi đó.
Anh chị em không thống nhất được thì làm sao?
Nên dừng lại, đừng chia vội. Gửi bảng kiểm kê cho mọi người, để vài tuần cho mỗi người nghĩ. Có thể tạm giữ cả bộ ở một nhà, ghi rõ là giữ hộ. Nếu vẫn khó, nhờ một người lớn tuổi trong họ hoặc quý thầy ở chùa quen của ông bà làm người góp ý.
Có nên bán pháp khí cũ của ông bà không?
Đây là quyết định của gia đình. Nhiều người không muốn bán đồ thờ của người thân vì thấy không phải đạo, nhưng cũng có món giá trị cao mà gia đình không thể giữ. Nếu nghĩ tới chuyện này, hãy chắc là cả nhà đồng ý, ghi lại câu chuyện trước, và nếu món đồ có thể là cổ vật thì tìm hiểu quy định pháp luật trước.
Đồ ông bà để lại có cần làm lễ gì trước khi dọn không?
Nhiều gia đình thắp hương trên ban thờ, khấn thưa với ông bà trước khi dọn đồ, như một cách bày tỏ lòng kính trọng. Không có nghi thức chung bắt buộc. Nếu gia đình muốn làm theo nghi thức nhà Phật, hãy hỏi chư tăng, ni nơi ông bà từng sinh hoạt.