Tràng hạt gỗ lên nước là do dầu da tay, mồ hôi và ma sát lâu ngày tạo một lớp bóng mịn trên bề mặt; nứt thường do gỗ co ngót khi độ ẩm thay đổi đột ngột; còn mốc gần như luôn bắt đầu từ chuyện để chuỗi ẩm trong chỗ kín. Hiểu ba quá trình này là đủ để giữ một chuỗi gỗ dùng được nhiều chục năm.
Gỗ là chất liệu tràng hạt phổ biến nhất ở chùa Việt: nhẹ, ấm tay, dễ tiện, nhiều loại có mùi thơm tự nhiên. Bài đi qua những loại gỗ thường gặp, nghề tiện hạt, ba vấn đề lên nước, nứt, mốc và cách giữ chuỗi theo khí hậu từng miền. Bài không bàn trầm hương; phần đó thuộc một mảng riêng với cách phân hạng phức tạp hơn.
Những loại gỗ hay dùng làm tràng hạt
Mỗi loại gỗ có màu, mùi và độ nặng riêng. Bảng ghi những đặc điểm quan sát được; tên gỗ ngoài thị trường đôi khi được dùng lẫn, nên nếu cần chắc, bạn có thể nhờ người làm nghề gỗ xem trực tiếp.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi | Đặc điểm khi dùng |
|---|---|---|---|
| Đàn hương | Vàng nhạt đến nâu nhạt, vân mịn | Thơm dịu, ngọt, giữ mùi lâu | Mùi nhạt dần theo năm, cọ nhẹ thì thơm trở lại; hay bị làm giả bằng gỗ thường tẩm tinh dầu |
| Mun | Đen tuyền hoặc đen sọc nâu | Gần như không mùi | Rất nặng, nhiều loại đặc tới mức chìm trong nước; bóng đẹp, ít mốc |
| Trắc | Đỏ tím đến nâu sẫm, vân rõ | Hơi chua đặc trưng khi mới tiện | Nhiều dầu tự nhiên nên lên nước nhanh, khá bền |
| Hương | Vàng cam đến nâu đỏ | Thơm nhẹ | Phổ biến, dễ tìm, giá mềm hơn các loại trên |
| Gỗ mít, gỗ thông và gỗ tạp | Vàng, nâu nhạt | Ít mùi | Nhẹ, rẻ, hay dùng cho chuỗi phát tặng ở chùa; dễ nứt mốc hơn nếu không sấy kỹ |
Một số loại gỗ quý như hoàng đàn, bách xanh nằm trong diện cần bảo tồn ở Việt Nam. Chuỗi được giới thiệu làm từ những loại gỗ này thường khó chứng minh nguồn gốc; nếu bạn quan tâm tới chuyện bảo vệ rừng, đó là lý do để chọn loại gỗ phổ biến hơn.
Từ khúc gỗ đến hạt tràng: nghề tiện hạt
Hạt tràng gỗ được làm qua mấy công đoạn chính: xẻ gỗ thành thanh vuông, tiện thành hạt tròn trên máy tiện có dao định hình, khoan lỗ xuyên tâm, đánh bóng và cuối cùng là xâu chuỗi. Ở các xưởng nhỏ, người thợ vẫn làm thủ công từng hạt; ở xưởng lớn, máy tiện tự động cho ra hàng nghìn hạt mỗi ngày.
Khâu quan trọng nhất mà người mua ít thấy là sấy gỗ. Gỗ chưa khô đủ khi tiện ra hạt đẹp, nhưng vài tháng sau co ngót không đều và nứt chân chim. Thợ có nghề thường để gỗ khô tự nhiên lâu hoặc sấy kỹ trước khi tiện. Đây là lý do hai chuỗi trông giống hệt nhau lúc mua có thể có tuổi thọ rất khác nhau.
Ở Việt Nam, nghề tiện gỗ mỹ nghệ có mặt ở nhiều làng nghề mộc phía Bắc và các xưởng nhỏ quanh những thành phố có nhiều chùa như Huế. Không ít xưởng nhận tiện hạt tràng theo đơn đặt của chùa, dùng gỗ thừa từ đồ thờ, tượng gỗ, nên tràng hạt có khi là phần tận dụng của cả một nghề lớn hơn. Cách làm này vừa đỡ phí gỗ, vừa cho ra những chuỗi cùng chất liệu với đồ thờ trong chùa.
Khâu khoan lỗ cũng quyết định độ êm khi lần. Lỗ khoan đúng tâm thì hạt xoay đều, không đảo; lỗ lệch làm chuỗi gồ ghề, dây cọ vào cạnh lỗ nhanh sờn. Khi chọn chuỗi, bạn có thể cầm một đoạn lên, xoay thử từng hạt và nhìn vào lỗ: mép lỗ nhẵn, hơi vát là dấu hiệu làm kỹ.
Lên nước: lớp bóng hình thành thế nào
Người chơi chuỗi gỗ hay nói về chuyện "lên nước", tức bề mặt hạt chuyển từ mờ sang bóng, màu sẫm và trong hơn. Quá trình này đến từ ba thứ: dầu tự nhiên trên da tay, mồ hôi, và ma sát liên tục khi lần. Theo thời gian, các thớ gỗ trên bề mặt được làm nhẵn và phủ một lớp mỏng, ánh lên như được đánh vecni nhưng mềm mắt hơn.
Loại gỗ nhiều dầu như trắc, hương lên nước nhanh; gỗ ít dầu lên chậm hơn và cần cầm lâu hơn. Không có cách nào đúng nghĩa để "ép" chuỗi lên nước nhanh mà vẫn giữ được vẻ tự nhiên. Một số người bôi dầu, chà vải liên tục; bề mặt bóng nhanh nhưng có khi bết, bám bụi, và mất cái vẻ mòn đều theo tay mà người ta quý.
Với người dùng tràng hạt để niệm, lớp nước trên hạt là dấu vết tự nhiên của những năm tháng sử dụng. Nhiều gia đình giữ chuỗi của ông bà chính vì lớp bóng ấy: nó cho thấy chuỗi đã được lần qua bao nhiêu buổi tối. Đó là giá trị không mua được bằng tiền, và cũng là lý do bạn không nên chà nhám hay đánh bóng lại chuỗi cũ.
Vì sao hạt gỗ nứt và cách hạn chế
Gỗ chưa sấy kỹ. Nguyên nhân hay gặp nhất với chuỗi mới. Hạt nứt trong vài tháng đầu, thường theo hướng thớ gỗ. Lỗi này nằm ở khâu sản xuất; nếu chuỗi mới mua đã nứt nhiều hạt, bạn có thể đề nghị đổi.
Thay đổi độ ẩm đột ngột. Đi từ phòng máy lạnh khô ra ngoài trời nồm, hoặc ngược lại, liên tục nhiều ngày làm gỗ co giãn. Tránh để chuỗi ngay cửa gió điều hoà.
Dính nước rồi phơi nắng. Đeo chuỗi khi tắm, sau đó phơi ngoài nắng cho mau khô là cách gần như chắc chắn làm hạt nứt. Nếu chuỗi lỡ ướt, lau khô và để khô tự nhiên trong bóng râm.
Va đập. Gỗ cứng như mun, trắc chịu va đập tốt, nhưng gỗ nhẹ dễ sứt cạnh khi rơi xuống nền gạch. Chuỗi đeo tay hay va vào bàn, cửa xe nên chọn loại gỗ cứng.
Để chuỗi gần nguồn nhiệt. Đặt chuỗi sát đèn sưởi, bếp, hay ngay cạnh ngọn đèn dầu trên ban thờ nhiều giờ liền làm gỗ khô nhanh một phía. Hạt phía gần nguồn nhiệt có thể nứt trước, dễ nhận ra vì vết nứt chỉ nằm ở một bên chuỗi.
Dây quá chặt. Dây căng ép các hạt vào nhau, gỗ giãn nở theo mùa không có chỗ, cạnh lỗ dễ nứt. Chuỗi để lần nên xâu hơi lỏng.
Mốc và cách giữ chuỗi gỗ theo mùa ở ba miền
Mốc xuất hiện dưới dạng đốm trắng, xanh xám, thường bắt đầu ở lỗ khoan hoặc kẽ giữa hai hạt, kèm mùi ẩm. Nguyên nhân gần như luôn là chuỗi bị cất khi còn ẩm trong chỗ kín. Khi thấy mốc, bạn lau bằng khăn khô, dùng bàn chải mềm chải kẽ, rồi để chuỗi ở nơi thoáng gió, râm mát vài ngày. Nếu mốc ăn sâu và đổi màu gỗ, nên thay dây và cân nhắc thay hạt hỏng.
Ở miền Bắc, mùa nồm từ cuối đông sang xuân là thời điểm chuỗi gỗ dễ mốc nhất. Trong những tuần này, nên cất chuỗi trong hộp gỗ có gói hút ẩm, hoặc đeo thường xuyên để chuỗi không nằm im một chỗ. Ở miền Trung, mùa mưa lũ kéo dài cũng cần để ý tương tự, cộng thêm gió biển làm phụ kiện kim loại trên chuỗi dễ xỉn.
Ở miền Nam, nóng ẩm quanh năm và đổ mồ hôi nhiều khiến chuỗi đeo tay luôn ẩm. Thói quen tốt là tháo chuỗi ra lau khô mỗi tối, để trên đĩa thoáng thay vì nhét vào túi. Ở cả ba miền, tránh để chuỗi trong cốp xe máy, nơi vừa nóng vừa bí, vì đây là chỗ gỗ vừa khô nứt vừa mốc nhanh.
Xem một chuỗi gỗ tận tay: năm việc nên làm
Ảnh trên mạng hiếm khi cho thấy chất lượng thật của chuỗi gỗ. Nếu có dịp cầm trực tiếp, bạn có thể làm lần lượt mấy việc dưới đây trong vài phút.
- Cầm cả chuỗi lên, ước độ nặng. Gỗ cứng, đặc như mun, trắc nặng tay rõ rệt; chuỗi nhẹ bất thường so với lời giới thiệu là điều đáng hỏi lại.
- Nhìn kỹ từng hạt dưới ánh sáng tự nhiên. Hạt cùng một chuỗi nên đều cỡ, vân gỗ mỗi hạt mỗi khác; vân y hệt nhau trên mọi hạt là dấu hiệu cần xem kỹ hơn.
- Xoay vài hạt quanh dây. Hạt xoay đều, không đảo là lỗ khoan đúng tâm. Hạt lắc lư, chạm nhau lệch là lỗ khoan lệch.
- Ngửi gần. Mùi gỗ tự nhiên dịu và không gắt; mùi nồng hắc như nước hoa thường là gỗ được tẩm thêm.
- Nhìn vào chỗ hạt mẫu và nút dây. Nút gọn, chắc, dây không xơ là chuỗi được xâu cẩn thận; nút to, lỏng hay keo dán lem nhem là chỗ sẽ hỏng đầu tiên.
Năm việc này không thay được ý kiến của người làm nghề gỗ, nhưng giúp bạn loại bớt những chuỗi làm vội. Một chuỗi gỗ phổ biến, làm kỹ thường dùng tốt hơn một chuỗi gỗ quý làm ẩu.
Những thứ không nên dùng để làm sạch chuỗi gỗ
Không ngâm chuỗi gỗ vào nước, nước xà phòng hay nước rửa chén. Nước ngấm vào lỗ khoan, làm dây mục từ bên trong và gỗ phồng lên rồi nứt khi khô. Không dùng cồn hay nước lau kính, vì chúng làm khô gỗ và mất lớp dầu tự nhiên, khiến bề mặt trắng mờ.
Không dùng giấy nhám, búi sắt hay kem đánh bóng kim loại để làm sạch hạt. Những thứ này cạo mất lớp lên nước, thứ mà nhiều năm cầm nắm mới có được. Với chuỗi có phụ kiện bằng đồng hay bạc, không lau chung bằng hoá chất đánh bóng kim loại vì hoá chất dính vào gỗ để lại vết khó tẩy.
Cũng nên tránh để chuỗi tiếp xúc nhiều với nước hoa, kem dưỡng da, dầu gió. Những thứ này thấm vào gỗ, làm đổi màu loang và ám mùi lâu. Nếu bạn quen xoa dầu gió, nên đeo chuỗi ở tay bên kia hoặc tháo chuỗi trước khi xoa. Muốn xem thêm vật phẩm gỗ có mô tả chất liệu rõ ràng, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để tràng hạt gỗ nhanh lên nước?
Cách tự nhiên nhất là cầm và lần thường xuyên bằng tay sạch, khô. Không có cách nào vừa nhanh vừa giữ được vẻ tự nhiên. Bôi dầu hay chà vải liên tục làm bóng nhanh nhưng dễ bết và bám bụi.
Tràng hạt gỗ đàn hương hết mùi thơm thì làm sao?
Mùi đàn hương tự nhiên nhạt dần theo năm, cọ nhẹ hạt vào lòng bàn tay thường thấy mùi lên lại. Nếu chuỗi mới mua thơm gắt rồi mất mùi trong vài tuần, có thể đó là gỗ thường tẩm tinh dầu.
Tràng hạt gỗ bị mốc có dùng tiếp được không?
Mốc nhẹ trên bề mặt có thể lau khô, chải kẽ và để nơi thoáng là dùng tiếp được. Nếu mốc ăn sâu, gỗ đổi màu, có mùi hôi kéo dài, nên thay dây và thay các hạt hỏng để tránh lan sang hạt khác.
Có nên đánh bóng lại tràng hạt gỗ cũ của ông bà không?
Nhiều người khuyên không nên. Lớp bóng trên chuỗi cũ là dấu vết của nhiều năm sử dụng, đánh bóng lại sẽ làm mất vĩnh viễn. Chỉ nên lau khô, chải bụi và thay dây nếu dây đã yếu.
Tràng hạt gỗ mun thật có chìm trong nước không?
Nhiều loại gỗ mun rất đặc nên chìm trong nước, nhưng không phải loại nào cũng vậy, và thử bằng cách thả nước lại làm hại chuỗi. Cách an toàn hơn là cảm nhận độ nặng tay và nhờ người làm nghề gỗ xem trực tiếp.
Chuỗi gỗ đeo tay hằng ngày bao lâu thì nên thay dây?
Không có mốc cố định. Dây thun thường nhanh chùng hơn dây dù hay dây tơ. Khi thấy dây sờn ở lỗ hạt mẫu, chuỗi giãn hẳn hoặc lộ khe hở giữa các hạt, nên thay trước khi dây đứt giữa chừng.