Qua mùa nồm và mùa mưa, pháp khí cần ba việc chính: giữ cho không khí quanh ban Phật bớt ẩm, không để hơi nước đọng lâu trên bề mặt đồng và gỗ, và kiểm tra kỹ sau khi trời ráo. Ẩm không làm hỏng pháp khí trong một ngày, nhưng vài tuần nồm liên tục đủ để chuông đồng có vệt loang, mõ gỗ có đốm mốc trong lòng, khăn phủ ban ố vàng.
Miền Bắc có mùa nồm cuối đông sang xuân, khi gió nồm ẩm thổi về sau những ngày lạnh, tường nhà và nền gạch đổ mồ hôi. Miền Nam và Tây Nguyên có mùa mưa kéo dài nhiều tháng; miền Trung có mùa mưa bão. Mỗi kiểu thời tiết gây hại một cách hơi khác nhau, nên bài chia thành từng phần: vì sao pháp khí hỏng trong mùa ẩm, dấu hiệu theo chất liệu, việc làm hằng ngày, chuẩn bị trước mùa và kiểm tra sau mùa.
Vì sao mùa ẩm làm pháp khí xuống cấp nhanh
Ngày nồm, độ ẩm không khí rất cao, trong khi những vật nặng như chuông đồng, khánh, lư hương còn giữ hơi lạnh của những ngày rét trước đó. Khi không khí ấm và ẩm gặp bề mặt lạnh hơn, hơi nước ngưng lại thành một lớp mờ, giống hơi đọng ngoài cốc nước đá. Lớp nước mỏng ấy, cộng với bụi và cặn khói hương có sẵn trên mặt đồng, là điều kiện để đồng đổi màu loang lổ, có khi thành đốm xanh.
Gỗ thì hút ẩm từ không khí. Mõ, giá kinh, kệ chuông, tràng hạt gỗ nở ra trong mùa ẩm và co lại khi trời hanh. Trong lúc ẩm, bề mặt gỗ và lòng mõ, nơi ít thông gió, là chỗ nấm mốc dễ mọc. Lớp sơn son, sơn ta bảo vệ gỗ khá tốt, nhưng chỗ sơn đã nứt hay sứt là nơi ẩm ngấm vào.
Vải và giấy là hai thứ hút ẩm nhiều nhất. Khăn phủ ban, gối kê chuông, nệm mõ, áo tràng treo gần ban Phật, kinh sách để trên giá đều có thể mốc, ố, có mùi. Gối kê ẩm lại truyền ẩm sang đáy chuông, đáy mõ đặt trên nó suốt ngày.
Mùa mưa ở miền Nam ít gây hiện tượng đọng nước trên tường như nồm miền Bắc, nhưng độ ẩm cao kéo dài nhiều tháng, cộng thêm mưa hắt qua cửa sổ, mái dột, và ở nhiều vùng là nước ngập. Mối mọt cũng hoạt động mạnh trong thời gian này.
Dấu hiệu theo chất liệu và việc nên làm
Mỗi chất liệu báo hiệu ẩm theo một kiểu. Nhận ra sớm thì xử lý nhẹ nhàng; để lâu mới phải nhờ thợ.
| Chất liệu | Dấu hiệu trong mùa ẩm | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đồng: chuông, khánh, lư, đèn | Mặt mờ đục, vệt loang, đốm xanh mới | Lau khô bằng khăn mềm khi thấy mờ; không lau ướt; không đánh bóng giữa mùa |
| Gỗ sơn son: mõ, kệ, giá kinh | Sơn mờ, có lớp mốc trắng mỏng, mùi ẩm | Lau khô, mở thông gió khi trời ráo; soi lòng mõ |
| Gỗ mộc: tràng hạt, dùi, gậy | Đốm mốc, bề mặt nhám, hạt dính nhau | Lau khô, để chỗ thoáng; không phơi nắng gắt |
| Vải: khăn phủ, gối, nệm, áo tràng | Ố vàng, đốm đen, mùi mốc | Thay khăn thường hơn, giặt khi trời có nắng, phơi khô hẳn |
| Giấy: kinh sách, ảnh thờ | Trang giấy cong, dính, đốm nâu | Cất vào hộp có gói hút ẩm, không để sát tường |
| Sứ, gốm: bình hoa, chén nước | Ít hỏng, nhưng nước trong bình nhanh hôi, rêu | Thay nước hằng ngày, rửa bình kỹ hơn |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng là lau khô, không lau ướt. Trong ngày nồm, lau bằng khăn ẩm chỉ thêm nước vào bề mặt vốn đã ẩm. Nếu có vết bẩn phải lau ướt, nên để dành đến ngày trời hanh.
Việc hằng ngày trong những ngày nồm
Không cần thiết bị đắt tiền, những thói quen sau đã giúp ban Phật qua mùa nồm nhẹ nhàng hơn nhiều:
- Đóng cửa sổ, cửa ra vào ở phòng có ban Phật khi trời nồm, vì mở cửa lúc này là đón thêm hơi ẩm vào nhà. Chỉ mở khi có gió khô hoặc trời hanh trở lại.
- Nếu có máy hút ẩm hoặc điều hoà có chế độ làm khô, bật vài giờ mỗi ngày trong phòng ban Phật. Đặt máy cách ban thờ một khoảng, không thổi thẳng vào pháp khí.
- Mỗi sáng, lau khô mặt chuông, lư, đèn đồng bằng khăn cotton khô nếu thấy mờ hơi nước.
- Thay khăn phủ ban và khăn lau thường hơn mùa khác; khăn ẩm để trên ban là nguồn mốc.
- Thay nước trong bình hoa, chén nước cúng mỗi ngày; nước để lâu trong mùa ẩm nhanh có mùi.
- Lau sàn quanh ban Phật bằng giẻ vắt thật kiệt, hoặc lau khô; nền gạch đổ mồ hôi làm ẩm cả khu vực.
- Hạn chế thắp nhiều hương trong phòng đóng kín; khói hương đọng lại cùng hơi ẩm làm bám lớp dầu sẫm lên pháp khí và tường.
Với đèn điện trên ban thờ và ổ cắm gần đó, mùa ẩm là lúc nên nhìn lại dây điện, phích cắm. Ổ cắm bị ẩm, dây điện nứt vỏ có nguy cơ chập. Có dấu hiệu lạ như mùi khét, ổ cắm nóng, hãy ngắt điện và nhờ thợ điện kiểm tra.
Mùa mưa miền Nam, mưa bão miền Trung: chuẩn bị trước
Xem lại chỗ đặt ban Phật. Ban Phật đặt sát cửa sổ hướng mưa hắt, dưới mái tôn hay mái ngói có chỗ dột, hoặc dựa vào bức tường hay thấm, thì đầu mùa mưa là lúc dời đi hoặc sửa mái, chống thấm tường. Một đêm mưa hắt có thể làm ướt cả bộ kinh.
Nâng đồ khỏi nền ở vùng hay ngập. Ở những vùng nước lên vào mùa mưa, pháp khí ít dùng nên cất ở chỗ cao, trong hộp kín nước. Kinh sách, áo tràng, tràng hạt là những thứ hỏng nặng nhất khi ngâm nước.
Chuẩn bị trước khi bão về. Khi có tin bão, nhiều gia đình miền Trung gói chuông, mõ, kinh sách vào túi vải rồi bỏ vào thùng nhựa có nắp, đặt lên chỗ cao trong nhà. Ban Phật ngoài hiên hay trên sân thượng thì đưa vào trong. Tắt và rút điện đèn thờ để tránh chập điện khi mưa gió.
Kiểm tra mối mọt. Mùa mưa là mùa mối hoạt động. Nhìn quanh chân kệ gỗ, chân ban thờ, mặt sau giá kinh xem có đường đất mối, bột gỗ rơi. Phát hiện sớm thì tách món đồ ra, nhờ người có chuyên môn xử lý; tự phun thuốc diệt mối gần ban Phật có thể làm hỏng đồ và không an toàn cho người trong nhà.
Đừng quên đồ treo. Khánh, chuông treo ở hiên chùa, ở hiên nhà; dây treo ướt nhiều tháng sẽ mục nhanh hơn. Sau mùa mưa nên kiểm tra dây và móc treo.
Tủ cất pháp khí ít dùng: chống ẩm mà không làm hỏng đồ
Nhiều nhà có những pháp khí chỉ dùng vào dịp lễ: chuông lớn, bộ kinh dày, áo tràng dự phòng, tràng hạt của ông bà. Chúng thường được cất trong tủ hoặc rương, và đây là nơi ẩm tích tụ âm thầm vì ít khi mở ra. Đặt vài gói hút ẩm loại hạt silica trong tủ là cách đơn giản; loại có hạt đổi màu cho biết khi nào gói đã no ẩm cần thay hoặc sấy lại theo hướng dẫn trên bao bì. Đặt gói hút ẩm cạnh đồ, không đè trực tiếp lên kinh sách hay vải.
Một sai lầm hay gặp là bọc pháp khí kín trong túi ni lông với ý định chống ẩm. Nếu món đồ đã hơi ẩm khi bọc, hoặc túi có kẽ hở nhỏ, hơi nước bị nhốt lại bên trong và đọng thành giọt khi nhiệt độ thay đổi. Gói bằng vải cotton sạch hoặc giấy không axit, rồi mới đặt vào hộp có nắp, an toàn hơn.
Kê tủ cách tường vài phân để không khí lưu thông, nhất là tường hướng ra ngoài hay tường giáp nhà vệ sinh. Không để rương đồ thờ ngay trên nền đất hay nền gạch tầng trệt. Viên băng phiến hay dùng để chống gián trong tủ quần áo có mùi nồng và có thể gây hại khi trẻ nhỏ nuốt phải; nếu dùng, để trong túi kín ở chỗ trẻ không với tới, không đặt sát đồ đồng hay kinh sách.
Mỗi tháng trong mùa ẩm, chọn một ngày trời ráo mở tủ ra cho thoáng chừng một giờ, kiểm tra nhanh từng món. Thói quen nhỏ này ngăn phần lớn chuyện mốc trước khi nó lan.
Sau mùa ẩm: kiểm tra và đưa pháp khí về trạng thái tốt
Khi trời đã hanh khô trở lại, dành một buổi để rà lại toàn bộ ban Phật và tủ cất đồ. Thứ tự gợi ý:
- Mở cửa, để phòng thông gió cả buổi sáng, chọn ngày có gió khô nhưng không nắng gắt chiếu vào ban.
- Lấy từng món pháp khí ra, đặt lên khăn sạch. Lau khô mặt đồng, kiểm tra đáy chuông, mặt sau khánh xem có đốm xanh tơi không.
- Soi đèn vào lòng mõ, xem có mốc. Mốc nhẹ thì để mõ ở chỗ thoáng mát cho khô hẳn rồi dùng khăn khô quấn que lau nhẹ phần dễ với tới.
- Giặt khăn phủ, vỏ gối kê, nệm mõ nếu vải cho phép; phơi khô hoàn toàn trước khi đặt lại.
- Mở kinh sách, kiểm tra trang dính, đốm mốc; để sách hơi mở ở chỗ thoáng mát cho khô dần, không phơi ra nắng.
- Gỗ khô lại sau mùa ẩm có thể co, nên để ý vết nứt mới ở mõ, kệ, giá trong vài tuần đầu mùa hanh. Đừng vội đặt mõ dưới luồng điều hoà hay nắng chiếu để "cho nhanh khô".
- Ghi lại món nào bị nặng nhất để năm sau cất nó ở chỗ tốt hơn.
Mốc đã ăn sâu vào vải hay giấy, đốm xanh tơi lan rộng trên đồng, hoặc mối đã vào gỗ là những trường hợp vượt quá việc lau chùi ở nhà. Với đồ có giá trị, nên nhờ người có chuyên môn; với đồ thông thường đã hỏng nặng, có thể cân nhắc thay mới và xử lý món cũ theo nếp của gia đình hoặc của chùa nơi bạn sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt máy hút ẩm ngay cạnh ban Phật không?
Nên đặt trong cùng phòng nhưng cách ban thờ một khoảng, để luồng khí khô không thổi thẳng vào mõ và đồ gỗ. Hút ẩm quá mạnh sát đồ gỗ trong thời gian dài có thể làm gỗ co nhanh. Giữ phòng ở mức khô vừa phải, đóng cửa khi chạy máy để máy làm việc hiệu quả.
Ngày nồm có nên thắp đèn dầu trên ban Phật để hong khô không?
Không nên dựa vào đèn dầu hay nến để làm khô. Chúng hầu như không giảm được độ ẩm của cả phòng mà lại thêm khói, thêm nguy cơ cháy khi phòng đóng kín. Nếu cần làm khô, máy hút ẩm hoặc điều hoà ở chế độ làm khô an toàn và hiệu quả hơn.
Chuông đồng có vệt mờ sau mùa nồm thì có cần đánh bóng lại không?
Thường không cần. Lau khô bằng khăn mềm, vệt mờ do hơi nước đọng phần lớn sẽ đỡ đi. Những vệt loang đã thành màu thì để yên; đánh bóng giữa chừng dễ làm mặt chuông loang hơn. Nếu xuất hiện đốm xanh tơi như bột, hãy giữ khô và theo dõi, đồ quý thì hỏi người bảo quản.
Kinh sách bị ẩm dính trang thì làm sao?
Đừng cố bóc các trang dính ngay khi còn ẩm vì giấy dễ rách. Để cuốn kinh ở nơi thoáng mát, khô dần, không phơi nắng, không sấy nóng. Khi giấy đã khô, các trang thường tách ra dễ hơn. Cuốn kinh quý hay đã mốc nặng thì nên hỏi người làm phục chế sách.
Ở chung cư có cần lo chuyện nồm không?
Có, dù thường nhẹ hơn nhà đất. Căn hộ ít thông gió, cửa kính lớn, nhiều hơi nước từ bếp và nhà tắm, nên vẫn có những ngày ẩm. Ban Phật đặt sát cửa kính hướng ngoài hoặc tường giáp nhà tắm nên được để ý hơn.
Có cần làm gì đặc biệt cho tràng hạt gỗ trong mùa ẩm không?
Tràng hạt gỗ dùng hằng ngày thường ít mốc vì được cầm, được lau. Chuỗi cất lâu thì nên để trong túi vải thoáng, không bọc kín ni lông, thỉnh thoảng lấy ra lau khô. Hạt có đốm mốc thì lau bằng khăn khô, để chỗ thoáng mát cho khô hẳn, không ngâm nước, không phơi nắng gắt.