Để giữ chuông, khánh, đỉnh cổ ở chùa làng, việc quan trọng nhất là biết rõ mình đang có gì: lập danh mục kèm ảnh và kích thước, kiểm kê định kỳ, khoá giữ những hiện vật nhỏ dễ mang đi, kiểm tra xà treo và mái che, phòng cháy, và có sẵn cách trình báo khi mất. Không cần tốn nhiều tiền; điều cần nhất là sự chú tâm đều đặn của nhà chùa và cộng đồng làng.
Nhiều chùa làng Việt Nam hiện chỉ có một vị sư hoặc vài người trong làng trông coi, trong khi hiện vật cổ nằm rải rác khắp sân, hiên, gác chuông. Những năm gần đây, báo chí đã nhiều lần đưa tin về việc đồ thờ cổ ở đình, chùa bị lấy cắp. Bài này gợi ý những việc thiết thực một ngôi chùa nhỏ có thể làm, theo thứ tự ưu tiên. Với chùa đã được xếp hạng di tích, mọi việc liên quan đến hiện vật còn phải theo quy định của cơ quan quản lý; bài này không thay cho các quy định đó.
Vì sao pháp khí cổ ở chùa làng dễ mất
Chùa làng thường mở cửa rộng, không có người gác ban đêm, nằm cách khu dân cư một quãng. Hiện vật thì để ở chỗ ai cũng nhìn thấy, vì đó là đồ đang dùng trong nghi lễ. Chính sự cởi mở của không gian chùa, điều làm nên nét thân thiện của chùa làng, lại tạo ra kẽ hở.
Những hiện vật hay bị lấy nhất là thứ nhỏ, nhẹ, dễ mang đi và dễ bán: khánh nhỏ, đỉnh nhỏ, chân nến, hạc đồng, núm nắp đỉnh, chuông gia trì cỡ vừa. Chuông lớn ít bị lấy hơn vì nặng, nhưng cũng đã có trường hợp bị tháo khỏi gác. Kẻ trộm thường khảo sát trước, có khi đóng vai khách đi lễ, chụp ảnh, hỏi han.
Ngoài trộm cắp, hiện vật còn mất theo những cách ít ai để ý: bị đổi lấy đồ mới khi trùng tu, bị "mượn" đi rồi không trả, bị bán như đồng nát khi nứt vỡ, bị chuyển qua nhiều nơi rồi thất lạc. Những mất mát này âm thầm nhưng không kém phần đáng tiếc.
Bước đầu tiên: biết mình đang giữ những gì
Không thể bảo vệ thứ mình không biết rõ. Danh mục hiện vật là nền móng của mọi việc khác. Cách lập danh mục cho chùa nhỏ:
- Đi một vòng toàn chùa cùng một hai người trong làng, liệt kê mọi pháp khí và đồ thờ trông có vẻ cũ: chuông, khánh, đỉnh, lư, chân nến, hạc, bia, câu đối gỗ, hoành phi.
- Đánh số cho từng hiện vật theo vị trí, ví dụ "gác chuông số 1", "bái đường số 3", để dễ đối chiếu sau này.
- Chụp ảnh từng hiện vật từ nhiều phía, cận các đặc điểm riêng như vết sứt, chữ khắc, hoa văn lạ; đặt thước đo trong ảnh.
- Ghi kích thước, chất liệu, tình trạng và lời kể về nguồn gốc nếu có, ghi rõ đâu là lời kể.
- Lưu danh mục thành hai ba bản ở những nơi khác nhau: chùa, nhà một người trong ban hộ tự, cơ quan văn hoá địa phương.
- Kiểm kê lại định kỳ, chẳng hạn sau mỗi dịp lễ lớn hoặc mỗi quý, đánh dấu những thay đổi.
Danh mục này cũng giúp nhà chùa trả lời ngay khi có ai hỏi "chùa còn giữ được gì", và là hồ sơ ban đầu nếu sau này chùa đề nghị xếp hạng di tích.
Khoá giữ và trông coi: những việc vừa sức chùa nhỏ
Cất hiện vật nhỏ khi không dùng. Khánh nhỏ, chuông gia trì cổ, chân nến đồng có thể cất vào tủ có khoá sau khoá lễ, chỉ bày khi cần. Đồ thay thế mới dùng hằng ngày, đồ cổ dùng vào dịp đặc biệt.
Gắn cố định những thứ có thể gắn. Đỉnh, lư cỡ vừa đặt trên bệ có thể được gia cố bằng cách khó tháo rời mà không làm hỏng hiện vật; việc này nên hỏi người có chuyên môn bảo tồn để chọn cách phù hợp.
Khoá cửa và chiếu sáng ban đêm. Một chiếc khoá tốt cho cửa điện, cửa nhà tổ, cửa gác chuông nếu có, cùng đèn chiếu sáng sân chùa ban đêm, đã làm giảm đáng kể cơ hội cho kẻ trộm.
Camera ở mức vừa phải. Nhiều chùa đã lắp camera ở cổng và sân. Camera không ngăn được mọi vụ trộm, nhưng giúp phát hiện người lạ khảo sát và hỗ trợ điều tra khi có sự cố.
Để ý người khảo sát. Kẻ trộm đồ thờ thường đến trước vài lần, chụp ảnh kỹ những hiện vật nhỏ, hỏi giờ chùa đóng cửa, hỏi ai trông chùa ban đêm. Người trông chùa không cần nghi ngờ mọi khách, nhưng nên để tâm khi có người hỏi quá kỹ về những điều đó, và nhớ đặc điểm người, xe để báo khi cần.
Mạng lưới người trong làng. Hàng xóm quanh chùa là "người gác" tốt nhất. Một nhóm liên lạc nhỏ để báo nhau khi thấy người lạ hay xe lạ đỗ lâu ở chùa ban đêm là việc không tốn kém mà hiệu quả.
Chống hư hại: xà treo, mái che, nước và lửa
Mất trộm là một nỗi lo, nhưng hư hại từ từ lại xảy ra thường xuyên hơn. Với chuông, điểm nguy hiểm nhất là xà treo và quai treo. Xà gỗ bị mối, mục ở đầu gác lên tường, móc sắt gỉ sét, có thể khiến chuông rơi. Nên kiểm tra xà và móc ít nhất mỗi năm một lần, nhất là trước mùa mưa bão; thấy dấu hiệu mối mọt hay nứt thì báo cơ quan văn hoá hoặc thợ có kinh nghiệm trùng tu di tích.
Nước là kẻ thù thứ hai. Mái gác chuông dột, máng xối tắc làm nước chảy dọc thân chuông, đọng ở vành miệng. Khánh treo ngoài hiên hứng mưa hắt. Đỉnh ngoài sân hứng nước đọng lẫn tro. Thông máng, sửa mái dột, che chắn hướng mưa hắt là những việc đơn giản giảm đáng kể tốc độ xuống cấp.
Lửa là nguy cơ lớn nhất với cả ngôi chùa. Hương, nến, đèn dầu, vàng mã, hệ thống điện cũ đều có thể gây cháy. Chuông đồng có thể sống sót qua đám cháy nhưng biến dạng, nứt; khánh đá có thể vỡ vì nhiệt; xà gỗ cháy làm chuông rơi. Bình chữa cháy đặt đúng chỗ, người trong chùa biết dùng, điện được kiểm tra định kỳ, hạn chế đốt vàng mã trong điện là những việc cần làm.
Khi trùng tu chùa: đừng để pháp khí cổ thất lạc
Trùng tu là lúc hiện vật dễ thất lạc nhất. Chuông được hạ xuống, khánh được tháo ra, đỉnh được chuyển chỗ, đồ đạc xếp tạm vào kho hay nhà dân. Thợ, người trong làng, khách công đức ra vào đông. Rất nhiều hiện vật đã biến mất trong những lúc như vậy, không phải vì trộm chuyên nghiệp mà vì không ai theo dõi.
Trước khi trùng tu, hãy kiểm kê theo danh mục, đánh dấu từng hiện vật được di chuyển, ghi nơi cất tạm và người chịu trách nhiệm. Sau khi xong, kiểm kê lại toàn bộ trước khi trả hiện vật về chỗ cũ. Với chùa đã xếp hạng di tích, việc trùng tu và xử lý hiện vật phải có phương án được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
Một cám dỗ hay gặp khi trùng tu là thay đồ cũ bằng đồ mới to đẹp hơn: đúc chuông mới nặng hơn, thay khánh mới bóng hơn, thay đỉnh đá sứt bằng đỉnh đồng mới. Đồ mới có thể dùng, nhưng đồ cũ nên được giữ lại trong chùa, đặt ở vị trí trang trọng, không bán, không đổi. Những hiện vật đã cũ, nứt, mẻ vẫn mang trong mình lịch sử của làng.
Khi phát hiện hiện vật bị mất
Phản ứng nhanh và đúng trình tự giúp tăng khả năng tìm lại hiện vật. Khi phát hiện mất, nhà chùa nên:
- Giữ nguyên hiện trường, không dọn dẹp, không để nhiều người ra vào chỗ hiện vật bị lấy.
- Báo ngay cho công an và chính quyền cơ sở, nêu rõ hiện vật nào bị mất, phát hiện lúc nào.
- Cung cấp ảnh và mô tả từ danh mục hiện vật: kích thước, chất liệu, đặc điểm nhận dạng, chữ khắc nếu có.
- Báo cơ quan văn hoá cấp tỉnh, đặc biệt nếu chùa là di tích đã xếp hạng, để thông tin được chia sẻ với các bảo tàng và đơn vị liên quan.
- Trích xuất dữ liệu camera nếu có, ghi lại những người lạ, xe lạ đã được để ý trong thời gian trước đó.
- Thông báo cho cộng đồng làng và các chùa lân cận để mọi người cảnh giác, nhưng tránh đăng thông tin phỏng đoán thủ phạm khi chưa có kết luận.
Hiện vật có ảnh hồ sơ rõ ràng thì dễ được nhận ra khi xuất hiện ở chợ đồ cũ, tiệm đồ cổ hay trên mạng. Người mua có trách nhiệm cũng sẽ dừng lại khi thấy một hiện vật trùng với ảnh đã được công bố.
Cộng đồng làng và chùa cùng giữ
Pháp khí cổ ở chùa làng không chỉ là tài sản của nhà chùa mà là di sản của cả làng: tổ tiên trong làng đã góp tiền đúc chuông, cúng khánh, tên họ còn khắc trên thân đồng. Khi con cháu hiểu điều đó, việc giữ gìn trở thành việc chung chứ không còn là gánh nặng của một vị sư hay vài người trông coi.
Có nhiều cách để cộng đồng tham gia: tổ chức buổi kể chuyện về các hiện vật cho học sinh trong làng, mời người đọc chữ Hán Nôm đọc minh văn cho cả làng nghe, in một tờ giới thiệu ngắn về chuông, khánh của chùa để dán ở nhà văn hoá. Những việc nhỏ này làm tăng sự gắn bó, và người gắn bó thì để ý hơn khi có điều bất thường.
Cuối cùng, nhà chùa và làng nên giữ liên lạc với bảo tàng tỉnh và cơ quan văn hoá địa phương. Họ có chuyên môn để tư vấn bảo quản, có thể hỗ trợ lập hồ sơ, và là đầu mối quan trọng khi cần xếp hạng di tích hay khi có sự cố. Giữ pháp khí cổ là việc dài hơi, cần cả lòng tôn kính lẫn sự tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nhỏ không có kinh phí thì giữ pháp khí cổ thế nào?
Những việc quan trọng nhất hầu như không tốn tiền: lập danh mục kèm ảnh, kiểm kê định kỳ, cất hiện vật nhỏ khi không dùng, nhờ hàng xóm để mắt ban đêm. Khoá tốt và đèn sân là khoản chi nhỏ nhưng hiệu quả rõ.
Có nên thay chuông cổ bị nứt bằng chuông mới không?
Có thể đúc chuông mới để dùng trong sinh hoạt, nhưng chuông cổ nên được giữ lại trong chùa như hiện vật, không bán, không nấu lại. Nếu chùa là di tích đã xếp hạng, việc xử lý hiện vật phải theo quy định và có ý kiến cơ quan văn hoá.
Danh mục hiện vật cần những thông tin gì?
Tối thiểu gồm số thứ tự, tên hiện vật, vị trí, chất liệu, kích thước, tình trạng, ảnh từ nhiều phía và ảnh cận đặc điểm riêng. Thêm lời kể về nguồn gốc nếu có, ghi rõ là lời kể để phân biệt với thông tin đã kiểm chứng.
Lắp camera ở chùa có làm mất không khí thanh tịnh không?
Camera có thể đặt kín đáo ở cổng, sân và lối vào, không cần đặt trong chánh điện. Nhiều chùa đã lắp mà không ảnh hưởng không khí tu tập. Điều quan trọng là có người xem lại khi cần và lưu dữ liệu đủ lâu.
Ai chịu trách nhiệm bảo vệ hiện vật ở chùa đã xếp hạng di tích?
Trách nhiệm thuộc về người hoặc tổ chức được giao quản lý di tích cùng chính quyền địa phương, theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá. Nhà chùa nên nắm rõ đầu mối quản lý của di tích mình để phối hợp khi cần.
Có ai đề nghị mua pháp khí cổ của chùa thì làm gì?
Không tự thoả thuận mua bán hay đổi chác. Hiện vật của chùa là tài sản chung gắn với di tích và cộng đồng, việc chuyển nhượng cổ vật có quy định pháp luật riêng. Nên từ chối và báo cơ quan văn hoá nếu người đề nghị có dấu hiệu đáng ngờ.