Muốn xem chuông, khánh và đồ đồng cổ cho trọn vẹn, bạn nên đọc trước về hiện vật, chọn giờ vắng khách, đứng ở khoảng cách vừa đủ để quan sát quai, thân, chữ khắc mà không chạm vào, chụp ảnh không dùng đèn chớp, và cư xử ở chùa như một vị khách trong ngôi nhà đang có người tu tập. Ở bảo tàng, quy định đã được ghi rõ; ở chùa, phép tắc nằm trong sự tế nhị của mỗi người.
Bài này dành cho người thích đi chùa cổ, người đưa con đi học lịch sử ngoài lớp, người làm nội dung văn hoá muốn có tư liệu tốt. Bạn sẽ có một danh sách chuẩn bị, một cách nhìn hiện vật có hệ thống, những điều nên tránh, và cả cách chia sẻ lên mạng xã hội sao cho không vô tình giúp kẻ trộm. Bài không thay cho quy định riêng của từng chùa và từng bảo tàng; khi có biển hướng dẫn hay lời nhắc của người trông coi, lời nhắc đó luôn được ưu tiên.
Đi đâu để xem pháp khí cổ
Có ba kiểu nơi chính. Thứ nhất là các bảo tàng lịch sử ở trung ương và các tỉnh, nơi pháp khí cổ được trưng bày kèm chú thích đã qua kiểm chứng. Đây là nơi tốt nhất để mắt bạn làm quen với hiện vật có niên đại rõ, như chuông Thanh Mai ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Bảo tàng tỉnh thường có những chiếc khánh, chuông, đỉnh sưu tầm từ chùa làng trong vùng, ít người biết nhưng rất đáng xem.
Thứ hai là những ngôi chùa cổ đã được xếp hạng di tích, nơi pháp khí còn nằm trong không gian gốc của nó: chuông trên gác, khánh dưới hiên, đỉnh ngoài sân. Xem ở đây bạn hiểu được cách hiện vật vận hành trong đời sống tín ngưỡng, điều mà tủ kính không cho thấy. Đại hồng chung chùa Thiên Mụ ở Huế là ví dụ quen thuộc.
Thứ ba là những chùa làng chưa nổi tiếng nhưng còn giữ hiện vật cũ. Đây là nơi bạn có thể bất ngờ nhất, và cũng là nơi cần ứng xử tế nhị nhất, vì chùa nhỏ thường ít người trông coi, hiện vật dễ tổn thương. Dù đi đâu, nên kiểm tra giờ mở cửa và lịch sinh hoạt trước, tránh đến đúng lúc chùa có khoá lễ hay đám giỗ.
Chuẩn bị trước chuyến đi
Một chút chuẩn bị giúp chuyến đi vừa có ích hơn vừa đỡ làm phiền người khác:
- Đọc trước một vài tài liệu đáng tin về nơi sẽ đến: chùa có từ thời nào, có hiện vật gì được nhắc đến, ở bảo tàng thì gian nào trưng bày đồ đồng.
- Mang trang phục kín vai, kín gối, dễ cởi giày dép khi vào điện; thêm khăn choàng mỏng nếu trời nóng.
- Mang sổ tay nhỏ và bút để ghi chú; nhiều điều nhìn thấy tại chỗ sẽ quên ngay nếu không ghi.
- Nếu muốn chụp chữ khắc, mang điện thoại có khả năng phóng hoặc máy ảnh có ống kính tele, để không phải tiến sát hiện vật.
- Với bảo tàng, xem trước quy định về chụp ảnh, mang túi xách, đồ ăn uống; nhiều nơi yêu cầu gửi ba lô lớn ở quầy.
- Nếu đi theo nhóm đông, báo trước với nhà chùa hoặc đặt lịch với bảo tàng để được bố trí giờ phù hợp, có khi có cả người thuyết minh.
Chuẩn bị kỹ không có nghĩa là lên kế hoạch dày đặc. Với pháp khí cổ, xem ít mà kỹ luôn tốt hơn xem nhiều mà vội.
Phép ứng xử ở chùa khi xem pháp khí
Chào hỏi trước. Gặp người trông chùa hay chư tăng, ni, hãy chào hỏi và nói rõ mình muốn xem chuông, khánh. Nhiều khi bạn sẽ được dẫn đi và nghe kể những điều không có trong sách.
Không chạm, không gõ. Dù hiện vật treo ngay tầm tay, đừng sờ vào thân chuông, không gõ thử khánh, không xoay nắp đỉnh. Dầu và mồ hôi từ tay để lại vết trên đồng; một cú gõ có thể làm rạn đá.
Không tự ý thỉnh chuông. Việc thỉnh chuông có giờ giấc và nghi thức riêng. Nếu chùa có chuông dành cho khách thỉnh, sẽ có hướng dẫn; chuông cổ thì thường không dành cho khách.
Giữ yên lặng và nhường lối. Gác chuông, hiên chùa thường hẹp. Đứng chụp ảnh lâu chắn lối người đi lễ là điều nên tránh; xem xong thì nhường chỗ.
Không trèo, không dựa. Không leo lên bệ đỉnh, lan can gác chuông, không dựa lưng vào giá khánh để chụp ảnh. Kết cấu gỗ cũ không được làm để chịu sức nặng ấy.
Ở bảo tàng: đọc chú thích và xem chậm
Trong bảo tàng, hiện vật đã được bảo vệ bởi tủ kính và rào chắn, nên phần việc của bạn là xem cho có phương pháp. Bắt đầu bằng việc đọc chú thích: tên hiện vật, niên đại, chất liệu, nơi phát hiện hoặc sưu tầm. Rồi nhìn hiện vật theo trình tự từ tổng thể đến chi tiết: dáng chung, quai, thân, hoa văn, chữ khắc, dấu vết thời gian.
Một cách học hiệu quả là so sánh. Khi gian trưng bày có nhiều chuông hoặc khánh của các thời khác nhau, hãy đứng giữa chúng và tìm điểm giống, điểm khác. Bạn sẽ thấy rõ hơn bất kỳ bài viết nào về sự khác nhau của quai rồng, cách chia ô, độ dày chữ. Ghi lại cảm nhận của mình trong sổ tay, sau đó đối chiếu với tài liệu.
Đừng gõ vào kính để gọi người đi cùng, không tựa người lên tủ, không dùng đèn chớp nếu bảo tàng không cho phép. Ánh sáng mạnh lặp lại hằng ngày có thể ảnh hưởng đến một số chất liệu, và quy định cấm đèn chớp thường có lý do bảo tồn chứ không chỉ để giữ trật tự.
Chụp ảnh pháp khí cổ cho có ích
Ảnh đẹp và ảnh có ích là hai thứ khác nhau. Ảnh đẹp chọn góc nghệ thuật; ảnh có ích cho thấy hiện vật đầy đủ và rõ ràng, để sau này bạn hay người khác dùng được. Nếu muốn có cả hai, hãy chụp một bộ ảnh tư liệu trước: toàn thể từ chính diện, hai bên, cận các chi tiết, rồi mới chụp ảnh nghệ thuật.
Với chữ khắc, chụp song song với bề mặt, chụp từng phần có chồng lên nhau. Ánh sáng xiên tự nhiên từ cửa sổ hay nắng sớm làm chữ nổi rõ hơn nhiều so với đèn chiếu thẳng. Ở chùa, nếu bạn muốn chụp kỹ, hãy xin phép trước; nhiều chùa vui lòng, nhưng cũng có nơi không muốn hiện vật bị chụp quá chi tiết vì lo mất trộm.
Ghi lại ngày chụp, địa điểm và hiện vật nào ngay sau khi chụp. Một thư mục ảnh không ghi chú sau vài tháng sẽ thành một đống ảnh chuông giống nhau mà bạn không nhớ chụp ở đâu.
Đi cùng trẻ nhỏ: biến chuyến đi thành bài học quan sát
Trẻ em thường thích chuông vì âm thanh và kích thước. Trước khi đến, hãy kể cho trẻ một câu chuyện ngắn về quả chuông sẽ thấy, ví dụ truyền thuyết chuông Quy Điền, để trẻ có lý do tò mò. Tại chỗ, thay vì đọc số liệu, hãy đặt câu hỏi quan sát: quai chuông hình con gì, trên thân có mấy ô, chỗ nào chày gỗ đánh vào.
Nhắc trẻ ba điều trước khi vào: không chạm, không gõ, nói nhỏ. Trẻ hiểu luật nhanh khi được giải thích lý do, chẳng hạn "chuông này già hơn cả cụ cố, chạm mạnh là chuông đau". Giữ trẻ trong tầm tay ở gác chuông, cầu thang gỗ, bệ đá, những nơi dễ trượt ngã.
Sau chuyến đi, cho trẻ vẽ lại quả chuông theo trí nhớ, hoặc so ảnh chụp chuông ở chùa với chuông ở bảo tàng. Đó là cách để một buổi đi chơi trở thành kỷ niệm học tập, không cần chấm điểm hay so sánh với ai.
Sau chuyến đi: ghi chép, đối chiếu và hỏi tiếp
Phần học được nhiều nhất thường đến sau chuyến đi. Tối hôm đó, khi trí nhớ còn tươi, hãy mở sổ tay và ảnh chụp ra, ghi lại những gì đã thấy: tên chùa hoặc bảo tàng, hiện vật nào, chi tiết nào gây ấn tượng, người trông chùa đã kể gì. Ghi rõ đâu là điều mắt thấy, đâu là điều nghe kể, đâu là điều đọc trên bảng chú thích. Ba loại thông tin này có độ tin cậy khác nhau, và việc tách chúng ngay từ đầu giúp bạn không lẫn lộn khi kể lại hay viết bài.
Sau đó, đối chiếu với tài liệu: sách về mỹ thuật cổ, ấn phẩm của bảo tàng, các công trình nghiên cứu về chùa đó nếu có. Đôi khi bạn sẽ thấy lời kể ở chùa khác với kết luận của nhà nghiên cứu, chẳng hạn chùa nói chuông có từ thời Lý nhưng tài liệu xếp vào thế kỷ XVIII. Không cần phải chọn bên; chỉ cần ghi nhận cả hai và nói rõ nguồn khi chia sẻ.
Nếu còn thắc mắc, có thể viết thư hỏi bảo tàng, hoặc lần sau quay lại hỏi nhà chùa. Nhiều người làm bảo tàng rất sẵn lòng trả lời những câu hỏi cụ thể, nhất là khi bạn gửi kèm ảnh chụp rõ ràng và ghi chú đầy đủ.
Chia sẻ lên mạng xã hội sao cho có trách nhiệm
Một bức ảnh chuông cổ đẹp dễ được chia sẻ rộng. Trước khi đăng, nên cân nhắc vài điều để không vô tình gây hại cho hiện vật:
- Với chùa làng vắng người, cân nhắc không ghi vị trí chính xác của hiện vật nhỏ dễ mang đi như khánh nhỏ, đỉnh nhỏ, chân nến cổ.
- Không đăng kèm những lời phỏng đoán giá trị tiền bạc của hiện vật; những lời như "chuông này đáng giá cả tỷ" thu hút sự chú ý không mong muốn.
- Ghi đúng nguồn thông tin khi viết chú thích: thông tin từ bảng chú thích bảo tàng, từ người trông chùa kể, hay từ sách nào.
- Không đăng bản dịch minh văn tự đoán như thể bản dịch chuẩn; nếu chưa chắc, ghi rõ là chưa đọc được.
- Tôn trọng người trong ảnh: chư tăng, ni và người đi lễ có quyền không muốn xuất hiện trên mạng.
Chia sẻ đúng cách giúp nhiều người biết và quý hiện vật hơn, đó là điều tốt cho di sản. Chia sẻ thiếu cân nhắc thì đôi khi lại mở đường cho kẻ xấu.
Câu hỏi thường gặp
Có được chụp ảnh chuông, khánh trong chùa không?
Phần lớn chùa cho phép chụp ảnh ở sân, gác chuông và hiên, nhưng có nơi hạn chế chụp trong chánh điện hoặc chụp cận hiện vật. Cách tốt nhất là hỏi người trông chùa trước, và luôn tôn trọng biển hướng dẫn nếu có.
Vì sao bảo tàng thường cấm đèn chớp?
Ánh sáng mạnh lặp lại nhiều lần có thể ảnh hưởng đến một số chất liệu nhạy cảm, và đèn chớp làm phiền khách khác. Với đồ đồng, ảnh hưởng ít hơn, nhưng quy định chung giúp bảo vệ mọi hiện vật trong cùng gian trưng bày.
Muốn nghe tiếng chuông cổ thì làm thế nào?
Hãy hỏi nhà chùa về giờ thỉnh chuông trong sinh hoạt hằng ngày hoặc các dịp lễ. Chuông cổ thường được giữ như hiện vật và ít được thỉnh, nhưng chùa có thể có chuông khác cho sinh hoạt. Không tự ý thỉnh khi chưa được phép.
Đưa trẻ nhỏ đi xem pháp khí cổ có phù hợp không?
Rất phù hợp nếu chuẩn bị trước. Kể trẻ nghe một câu chuyện về hiện vật, dặn ba điều không chạm, không gõ, nói nhỏ, và giữ trẻ trong tầm tay ở những chỗ cầu thang, bệ đá. Chuyến đi ngắn, xem ít mà kỹ sẽ hợp với trẻ hơn.
Nên mặc gì khi đi xem pháp khí ở chùa?
Nên mặc trang phục lịch sự, kín vai và gối, màu sắc nhã nhặn, giày dép dễ tháo khi vào điện. Ở chùa đang có tăng ni tu tập, trang phục đúng mực là cách tôn trọng không gian và những người sống ở đó.
Có nên đăng vị trí chính xác của hiện vật cổ lên mạng không?
Với hiện vật ở bảo tàng hay chùa lớn có người trông coi, việc ghi địa điểm thường không có vấn đề. Với chùa làng vắng vẻ có hiện vật nhỏ dễ mang đi, nên cân nhắc không ghi vị trí chính xác để tránh thu hút kẻ trộm.