Tiếng chuông chùa ngân dài vì hợp kim đồng thanh tiêu hao rung động rất chậm, vì thân chuông là một vỏ cong khép kín giữ năng lượng lâu, và vì chày gỗ nặng kích thích chủ yếu những âm trầm; tiếng vang xa vì âm trầm ít bị không khí và vật cản hấp thụ, lại được treo cao, thoáng, thỉnh vào lúc trời lặng. Cái nhịp nhấp nhô đặc trưng, như tiếng chuông "thở", đến từ chỗ thân chuông không hoàn toàn đối xứng.
Bài này giải thích những hiện tượng đó bằng âm học ở mức phổ thông, không cần công thức. Hiểu được vì sao chuông vang như vậy giúp bạn nghe tiếng chuông kỹ hơn, và cũng thấy vì sao người thợ đúc coi việc thử tiếng là bước quan trọng nhất. Bài không bàn ý nghĩa tâm linh của tiếng chuông; phần đó thuộc về cách hiểu của mỗi truyền thống và nên hỏi chư tăng.
Một tiếng chuông gồm nhiều âm cùng lúc
Khi chày chạm vào chuông, thân chuông không rung theo một kiểu duy nhất. Nó rung đồng thời theo nhiều dạng: cả vành miệng méo thành hình bầu dục rồi bật ngược lại, các phần của thân rung lệch pha nhau, và mỗi dạng rung cho ra một cao độ riêng. Tai người nghe thấy tổng của tất cả những âm đó, gọi chung là tiếng chuông.
Trong số các âm thành phần, có một âm thấp nhất, kéo dài lâu nhất, thường được gọi là âm nền. Khi tiếng chuông đã tắt bớt, đó là lớp ù trầm còn đọng lại trong không khí. Các âm cao hơn xuất hiện mạnh ở khoảnh khắc chày vừa chạm, tạo ra tiếng "boong" ban đầu, rồi tắt nhanh hơn.
Khác với dây đàn hay ống sáo, nơi các âm thành phần xếp theo tỉ lệ đều đặn nên nghe ra một nốt nhạc rõ ràng, các âm thành phần của chuông thường không xếp đều như vậy. Vì thế tiếng chuông có màu riêng, khó gán cho một nốt nhạc cụ thể, và hai quả chuông cùng cỡ vẫn có thể nghe rất khác nhau. Thợ đúc chuông phương Tây từng tìm cách gọt chuông để các âm thành phần xếp hài hoà như nhạc cụ; chuông Đông Á thì theo hướng khác, coi trọng âm nền trầm và độ ngân.
Năm lý do khiến tiếng chuông ngân lâu
Hợp kim tiêu hao rung động chậm. Đồng thanh, hợp kim đồng với thiếc, là vật liệu có ma sát trong thấp: khi đã rung, nó mất năng lượng rất chậm. Đó là lý do người ta đúc chuông bằng đồng thanh chứ không bằng gang hay đồng đỏ nguyên chất.
Hình vỏ cong khép kín. Thân chuông là một vỏ cong liền khối, các phần nâng đỡ nhau nên dao động được duy trì lâu. Một tấm phẳng như khánh thì năng lượng thoát nhanh qua mép, tiếng ngắn hơn hẳn.
Khối lượng lớn. Chuông càng lớn, khối kim loại rung càng nặng, quán tính càng lớn nên tiếng tắt càng chậm. Đại hồng chung lớn có thể ngân rất lâu sau một cú chạm.
Treo tự do. Chuông chỉ chạm vào thế giới bên ngoài qua quai và xà treo. Càng ít điểm tiếp xúc, rung động càng ít bị hút đi. Đặt chuông trên nền cứng hay để vật gì tì vào thân là tiếng tắt ngay.
Chày gỗ rời ra ngay. Chày treo bằng dây chạm vào rồi bật ra, không đè lên chuông. Nếu chày dính lại, nó sẽ hãm rung động như ngón tay đặt lên dây đàn.
Không gian quanh chuông góp tiếng. Gác chuông có sàn gỗ, mái ngói và khoảng trống bên dưới miệng chuông tạo ra những phản xạ nhẹ, làm tiếng nghe đầy hơn với người đứng gần. Cùng một quả chuông, treo ở gác gỗ cũ và treo tạm trên khung sắt ngoài trời sẽ cho cảm giác nghe khác nhau, dù bản thân chuông không đổi. Đó cũng là lý do khi chùa dời chuông sang chỗ mới, nhiều người trong làng nói tiếng chuông đã khác.
Vì sao chày gỗ cho tiếng trầm và ấm
Một cú gõ là một cú truyền năng lượng. Vật gõ cứng và nhẹ như búa sắt chạm rồi rời đi rất nhanh, truyền năng lượng vào cả những dạng rung cao, cho tiếng chói và sắc, đôi khi kèm tiếng kim loại va đập khó chịu. Vật gõ mềm hơn và nặng như khúc gỗ lớn thì thời gian tiếp xúc dài hơn một chút; khoảng thời gian ấy đủ để kích thích mạnh các dạng rung chậm, tức các âm trầm, nhưng quá dài so với chu kỳ của các âm cao nên chúng được kích thích ít hơn.
Kết quả là chuông Đông Á, vốn thỉnh bằng chày gỗ từ bên ngoài, có tiếng mở đầu tròn và trầm, ít tiếng va đập. Đây là sự lựa chọn có chủ ý, hợp với không khí trầm lắng của chùa. Chuông nhà thờ phương Tây dùng quả lắc kim loại bên trong, tiếng mở đầu sáng và rõ hơn, phục vụ mục đích khác.
Điều này cũng giải thích vì sao các chùa chú ý chọn gỗ làm chày. Gỗ quá cứng tiếng gắt hơn, gỗ quá mềm thì đầu chày nhanh dập. Khi đầu chày đã mòn bẹt, tiếng chuông cũng đổi theo, và nhiều chùa thay chày khi thấy tiếng không còn như cũ.
Nhịp nhấp nhô của tiếng chuông đến từ đâu
Nghe kỹ một hồi chuông lớn đang tắt dần, bạn sẽ nhận ra tiếng không giảm đều mà to nhỏ luân phiên theo một nhịp chậm, như chuông đang thở. Hiện tượng này gọi là phách. Nó xảy ra khi có hai âm có cao độ rất gần nhau vang cùng lúc: lúc hai sóng cùng pha thì cộng lại to hơn, lúc ngược pha thì triệt bớt nhau, tạo ra nhịp to nhỏ.
Ở chuông, hai âm gần nhau ấy sinh ra vì thân chuông không bao giờ tròn đều tuyệt đối. Thành dày mỏng chỗ này chỗ kia một chút, quai và núm gõ làm khối lượng phân bố không đều, chữ và hoa văn nổi cũng góp phần. Một dạng rung lẽ ra chỉ có một cao độ bị tách thành hai cao độ sát nhau, và chúng tạo phách với nhau.
Nhiều người yêu tiếng chuông coi nhịp nhấp nhô này là vẻ đẹp riêng, và một số truyền thống đúc chuông ở Đông Á được cho là chú ý tới nó. Nhưng phách quá nhanh hay quá mạnh lại nghe như tiếng rung lắc, khó chịu. Thợ đúc giỏi giữ được sự cân bằng này chủ yếu bằng khuôn đúc chuẩn ngay từ đầu.
Vì sao tiếng chuông đi xa
Tiếng chuông vang được tới làng bên là nhờ sự kết hợp của chính quả chuông với vị trí và điều kiện xung quanh. Bảng dưới gom các yếu tố chính.
| Yếu tố | Ảnh hưởng thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Âm trầm chiếm ưu thế | Âm trầm bị không khí hấp thụ ít hơn và vòng qua vật cản tốt hơn âm cao | Vì vậy ở xa thường chỉ nghe lớp âm nền ù trầm |
| Treo cao | Tiếng vượt qua tường, cây, mái nhà gần chùa | Gác chuông, lầu chuông cao và thoáng |
| Bốn mặt thoáng | Tiếng không bị nhốt trong gác | Gác kín tạo tiếng dội cho người gần, người xa nghe kém |
| Không khí sáng sớm | Lớp không khí sát đất mát hơn lớp trên, âm bị uốn về mặt đất | Ban trưa nắng nóng hiện tượng ngược lại |
| Nền tĩnh | Ít tiếng xe cộ, máy móc nên tiếng chuông nổi bật | Ở đô thị tiếng chuông bị lấn át nhiều |
| Gió | Xuôi gió nghe rõ hơn, ngược gió nghe kém | Cùng một hồi chuông, mỗi ngày nghe một khác |
Một số chuông cổ ở Hàn Quốc nổi tiếng với hố cộng hưởng đào ngay dưới miệng chuông để làm tiếng trầm thêm. Ở Việt Nam cũng có gác chuông đặt chum hay đào hố dưới chuông theo kinh nghiệm của thợ, nhưng không phổ biến và hiệu quả mỗi nơi một khác.
Người thợ thử tiếng chuông thế nào
Sau khi chuông ra lò và được treo thử, thợ cả và nhà chùa nghe tiếng rất kỹ. Những điều họ để ý thường là:
- Độ ngân: sau một cú gõ, tiếng kéo dài bao lâu, có tắt đều không hay đột ngột tắt; chuông có nứt ngầm thường ngân ngắn bất thường.
- Tiếng rè: có tạp âm lạo xạo đi kèm không, dấu hiệu của vết nứt, rỗ lớn hoặc một chi tiết lỏng.
- Âm nền: lớp ù trầm có rõ và ổn định không, có bị chìm dưới các âm cao không.
- Phách: nhịp nhấp nhô có êm, chậm không, hay rung lắc khó chịu.
- Gõ ở các núm khác nhau: tiếng ở các núm gõ có tương đồng không; khác nhau quá nhiều có thể do thành chuông lệch.
- Nghe ở nhiều khoảng cách: đứng gần, đứng xa, ra ngoài sân để nghe tiếng thật sự đi tới đâu.
Một số lò có thể mài bớt ở vành miệng để chỉnh nhẹ tiếng, nhưng với chuông chùa Đông Á, khả năng chỉnh sau khi đúc khá hạn chế. Tiếng tốt phần lớn đã được quyết định từ lúc làm khuôn và pha đồng.
Tiếng chuông và cảm giác dễ chịu: nói đúng mức
Nhiều người cho biết nghe tiếng chuông chùa thấy lòng lắng lại. Cảm giác này có cơ sở dễ hiểu: âm trầm, đều, kéo dài, không có tiếng va đập đột ngột, thường được cảm nhận là êm. Một hồi chuông chậm cũng khiến người nghe vô thức chậm nhịp thở theo. Cộng thêm bối cảnh sáng sớm yên tĩnh hay không gian chùa, trải nghiệm ấy càng rõ.
Tuy vậy, đó là cảm nhận chủ quan, khác nhau theo từng người. Pháp Phẩm không khuyên dùng tiếng chuông để chữa mất ngủ, chữa lo âu hay bất kỳ bệnh nào; nếu bạn có vấn đề sức khoẻ, hãy gặp bác sĩ. Cũng nên cảnh giác với những lời quảng cáo gán cho tiếng chuông hay một quả chuông cụ thể khả năng thanh lọc, chữa lành.
Cách đẹp nhất để trân trọng tiếng chuông có lẽ là nghe nó như một âm thanh văn hoá: một khối đồng được bàn tay thợ đúc ra, treo ở gác cao, thỉnh đúng giờ bởi người trong chùa, vang tới làng xóm qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chuông chùa không đúc bằng sắt hay đồng nguyên chất?
Sắt, gang và đồng nguyên chất đều tiêu hao rung động nhanh hơn, cho tiếng đục và tắt sớm. Đồng thanh, hợp kim đồng với thiếc, có ma sát trong thấp nên rung lâu, cho tiếng ngân và trong, đồng thời đủ cứng để chịu va đập lâu năm.
Tiếng chuông nhấp nhô to nhỏ là do đâu?
Đó là hiện tượng phách, xảy ra khi hai âm có cao độ rất gần nhau vang cùng lúc. Ở chuông, hai âm này sinh ra vì thân chuông không tròn đều tuyệt đối, khiến một dạng rung tách thành hai cao độ sát nhau và cộng trừ với nhau theo nhịp.
Vì sao ở xa chỉ nghe tiếng chuông ù ù trầm?
Các âm cao trong tiếng chuông tắt nhanh và bị không khí, vật cản hấp thụ nhiều hơn, còn âm trầm đi xa hơn. Vì vậy người ở xa thường chỉ nghe được lớp âm nền trầm, còn người đứng gần mới nghe rõ tiếng mở đầu sáng hơn.
Chuông bị rè có phải do nứt không?
Thường là vậy, nhưng không phải luôn luôn. Tiếng rè có thể do vết nứt, rỗ lớn trong thành chuông, hoặc do một chi tiết lỏng như dây treo, xà treo, vật gì tì vào thân chuông. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm tra trước khi kết luận.
Nghe tiếng chuông có chữa được bệnh không?
Không có cơ sở để nói tiếng chuông chữa bệnh. Nhiều người thấy dễ chịu, lắng lại khi nghe chuông, nhưng đó là cảm nhận chủ quan. Nếu có vấn đề sức khoẻ như mất ngủ hay lo âu kéo dài, hãy gặp bác sĩ thay vì tìm tới chuông.
Có thể chỉnh tiếng chuông sau khi đúc không?
Có thể chỉnh nhẹ, chẳng hạn mài bớt ở vành miệng, nhưng với chuông chùa Đông Á khả năng này khá hạn chế. Tiếng tốt chủ yếu được quyết định bởi khuôn đúc chuẩn, hợp kim phù hợp và cách làm nguội đúng ngay từ đầu.