Chuông bảo chúng, nhiều nơi gọi là chuông báo chúng, là quả chuông cỡ vừa treo ở hành lang, nhà trai hay khu tăng xá, dùng để báo giờ sinh hoạt và gọi đại chúng tập hợp: giờ thức dậy, giờ lên chánh điện, giờ thọ trai, giờ làm việc chung. Nó không mang tính nghi lễ trang trọng như đại hồng chung, mà giống chiếc đồng hồ chung của cả ngôi chùa.
Với người đi chùa thỉnh thoảng, chuông bảo chúng là thứ dễ bị bỏ qua: nó nhỏ hơn chuông gác, ít được giới thiệu, và tiếng của nó thường chỉ dành cho người trong chùa. Bài này giải thích vì sao chùa cần một quả chuông như vậy, nó treo ở đâu, phân biệt với các pháp khí báo hiệu khác, và vài điều người đi tu học ngắn ngày nên biết khi nghe tiếng chuông này.
Vì sao chùa cần một chuông riêng để báo chúng
Một ngôi chùa có nhiều người cùng sống và tu học: chư tăng, ni, các chú tiểu, đôi khi cả Phật tử về tu học ngắn ngày. Mỗi người làm một việc ở một góc khác nhau của khuôn viên, người ở bếp, người ở vườn, người ở thư viện, người ở phòng. Muốn mọi người cùng có mặt đúng giờ cho một việc chung, chùa cần một tín hiệu ai cũng nghe được mà không phải đi gọi từng người.
Đại hồng chung thì quá lớn và mang ý nghĩa nghi lễ; thỉnh nó để gọi đi ăn cơm là không phù hợp, và cũng làm cả làng tưởng có việc. Chuông gia trì thì nằm trong chánh điện, tiếng không ra tới khu sinh hoạt phía sau. Vì vậy nhiều chùa có một quả chuông trung gian, đủ vang trong phạm vi khuôn viên, dành riêng cho việc báo giờ và gọi chúng.
Chữ "bảo chúng" có thể hiểu là báo cho đại chúng biết. Trong chùa, "đại chúng" chỉ toàn thể những người đang cùng sinh hoạt ở đó. Cách gọi chuông này không hoàn toàn thống nhất giữa các chùa; có nơi gọi đơn giản là chuông nhỏ, chuông hành lang, hoặc gọi theo việc nó báo.
Nếp báo giờ bằng tiếng gõ đến từ đâu
Việc dùng tiếng gõ để báo giờ và gọi chúng không phải riêng của chùa Việt. Theo các nhà nghiên cứu lịch sử Phật giáo, nếp này gắn với thanh quy, tức những quy định về đời sống tập thể trong các thiền viện, mà tương truyền thiền sư Bách Trượng ở Trung Hoa thời Đường là người đặt nền móng. Trong thanh quy, mỗi loại pháp khí như chuông, trống, bảng, mõ được giao báo một việc, và người trong thiền viện nghe tiếng là biết phải làm gì.
Khi Phật giáo Bắc tông phát triển ở Việt Nam, nếp sinh hoạt này được tiếp nhận và điều chỉnh theo hoàn cảnh từng chùa. Chùa làng nhỏ có khi chỉ giữ lại vài tín hiệu đơn giản, còn những tổ đình, thiền viện lớn thì giữ quy củ chặt chẽ hơn, với nhiều loại tiếng gõ khác nhau trong ngày. Vì nguồn gốc là quy củ của từng nơi, đừng ngạc nhiên khi hai chùa dùng hai cách báo khác nhau cho cùng một việc.
Điều đáng giữ lại từ nếp này là tinh thần: sống chung thì cần một nhịp chung, và nhịp ấy được giữ bằng âm thanh nhẹ nhàng thay cho lời nhắc nhở. Đó cũng là cách nhiều người đi tu học cảm nhận được sự khác biệt giữa đời sống trong chùa và nhịp sống vội ngoài kia.
Chuông bảo chúng treo ở đâu và trông thế nào
Kích thước vừa phải. Thường nhỏ hơn đại hồng chung nhiều, có quả chỉ cỡ chiếc nồi lớn, đủ để một người cầm dùi gõ mà không cần chày treo. Hình dáng giống chuông treo thông thường, miệng úp xuống, có quai ở đỉnh.
Treo ở nơi trung tâm của khu sinh hoạt. Hành lang nối chánh điện với nhà Tổ, nhà trai, khu tăng xá là vị trí hay gặp. Mục tiêu là tiếng chuông tới được mọi phòng mà không cần quá to.
Gõ bằng dùi cầm tay. Người phụ trách cầm dùi gỗ gõ trực tiếp vào thân chuông. Một số chùa treo sẵn dùi bên cạnh bằng một sợi dây ngắn để tiện lấy.
Có khi đi kèm bảng gỗ. Bên cạnh chuông, nhiều chùa treo thêm tấm bảng gỗ hoặc mõ cá treo; mỗi thứ báo một việc riêng theo quy củ của chùa. Phần bảng và mõ treo được bàn trong chuyên đề nhạc khí nghi lễ.
Không cần trang trí cầu kỳ. Chuông bảo chúng thường trơn hơn đại hồng chung, có khi chỉ có vài đường chỉ và tên chùa. Đây là vật dụng thường nhật nên chú trọng bền và tiếng rõ.
Phân biệt chuông bảo chúng với các tín hiệu khác trong chùa
Trong một ngôi chùa có thể có nhiều loại âm thanh báo hiệu. Bảng dưới giúp người đi tu học ngắn ngày nhận ra cái nào là cái nào. Cách phân việc giữa các tín hiệu thay đổi theo từng chùa.
| Tín hiệu | Ở đâu | Thường báo gì | Ai nghe |
|---|---|---|---|
| Đại hồng chung | Gác chuông, lầu chuông | Giờ công phu sớm chiều, ngày lễ lớn | Cả chùa và làng xung quanh |
| Trống lớn | Lầu trống hoặc gác trên tam quan | Đi cùng chuông trong một số dịp lễ, có nơi báo giờ | Cả chùa và làng xung quanh |
| Chuông gia trì | Chánh điện, cạnh bàn kinh | Nhịp trong buổi tụng, khi lạy, chuyển đoạn | Người đang dự lễ |
| Chuông bảo chúng | Hành lang, nhà trai, tăng xá | Giờ thức, giờ tập trung, giờ thọ trai, giờ làm việc chung | Người đang sống trong chùa |
| Bảng gỗ, mõ treo | Trai đường, hành lang | Giờ ăn, giờ tập hợp theo quy củ từng chùa | Người đang sống trong chùa |
Cùng một việc, chùa này báo bằng chuông, chùa kia báo bằng bảng hoặc mõ. Khi đến tu học ở một nơi mới, cách nhanh nhất là hỏi vị hướng dẫn: tiếng nào báo việc gì, nghe thấy thì cần có mặt ở đâu.
Một ngày trong chùa qua tiếng chuông bảo chúng
Lịch sinh hoạt mỗi chùa mỗi khác, nhưng có thể hình dung một ngày điển hình ở một chùa Bắc tông có tu học như sau, ở dạng giả định để dễ hình dung. Rất sớm, khi trời còn tối, tiếng chuông bảo chúng hoặc một tín hiệu tương tự đánh thức mọi người dậy chuẩn bị cho thời công phu. Sau đó đại hồng chung vang lên trên gác, báo ngày mới cho cả làng, còn bên trong chánh điện chuông gia trì giữ nhịp buổi tụng.
Gần giờ ăn, tiếng chuông hoặc tiếng bảng ở nhà trai báo đại chúng tập hợp. Trong ngày, nếu có việc chung như làm vườn, dọn dẹp chuẩn bị lễ, hay buổi giảng, chuông bảo chúng lại vang lên để mọi người dừng việc riêng. Buổi chiều, chu kỳ lặp lại với thời công phu chiều và giờ nghỉ.
Điểm đáng chú ý là chuông bảo chúng giúp cả tập thể sống theo một nhịp chung mà không cần ai phải lớn tiếng gọi ai. Với người về tu học ngắn ngày, nghe chuông mà đi là cách đơn giản để hoà vào nếp chùa. Nhiều người kể rằng sau vài ngày, họ bắt đầu nhận ra mình bớt nhìn đồng hồ hơn hẳn.
Đi tu học ngắn ngày: những điều nên biết về tiếng chuông
Nhiều chùa mở khoá tu học vài ngày cho Phật tử, cho thanh thiếu niên vào dịp hè. Khi ở trong chùa, tiếng chuông bảo chúng gần như là lời nhắc duy nhất về giờ giấc. Vài điều giúp bạn không lạc nhịp:
- Ngày đầu, hỏi người hướng dẫn hoặc ban tổ chức xem chùa dùng tiếng gì để báo việc gì, và nghe xong cần có mặt ở đâu trong bao lâu.
- Nghe chuông thì dừng việc riêng, kể cả đang dở câu chuyện hay đang xem điện thoại; tới muộn làm cả nhóm phải chờ.
- Không tự ý gõ chuông bảo chúng, kể cả để gọi bạn cùng nhóm; một tiếng chuông sai giờ làm cả chùa tưởng có việc chung.
- Với trẻ em đi khoá tu, người lớn nên dặn trước để các em không gõ chuông chơi khi đi ngang qua hành lang.
- Nếu bạn ngủ ở phòng xa chỗ treo chuông, có thể nhờ bạn cùng phòng nhắc, hoặc hỏi ban tổ chức về giờ cố định để đặt báo thức rung nhẹ.
- Giữ yên lặng ở khu vực gần chuông vào giờ nghỉ trưa và ban đêm.
Những điều này không phải luật cứng mà là phép lịch sự khi sống chung trong một không gian có nếp riêng. Nếu có điều gì chưa rõ, chư tăng, ni và ban tổ chức khoá tu luôn là người nên hỏi.
Chuông bảo chúng ở chùa thành phố hôm nay
Ở các chùa trong đô thị, nhịp sinh hoạt thay đổi nhiều so với chùa làng xưa. Nhiều chùa có ít người ở thường trực, giờ giấc phụ thuộc vào lịch làm việc của Phật tử, và có những chùa dùng điện thoại, loa nhỏ hoặc bảng thông báo bên cạnh tiếng chuông. Chuông bảo chúng vì thế ở một số nơi được dùng ít hơn, hoặc chỉ còn dùng trong các khoá tu.
Tuy vậy, nhiều chùa vẫn giữ quả chuông này như một phần của quy củ, vì nó nhắc rằng đời sống trong chùa là đời sống tập thể, có nhịp chung. Tiếng chuông cũng nhẹ hơn tiếng loa, không làm phiền khu dân cư xung quanh. Với chùa sát nhà dân, việc dùng chuông bảo chúng ở mức vừa phải, không gõ quá sớm hay quá khuya ngoài khuôn viên, là cách hài hoà với hàng xóm.
Nếu bạn sống gần chùa và nghe tiếng chuông nhỏ vào những giờ khác ngoài sáng chiều, rất có thể đó là chuông báo chúng trong khuôn viên chứ không phải chuông lễ. Hiểu được điều đó cũng giúp bớt những thắc mắc không cần thiết về việc chùa đang làm lễ gì. Còn nếu tiếng chuông, tiếng loa từ chùa thật sự ảnh hưởng tới giấc ngủ của gia đình, cách tốt nhất là đến gặp vị trụ trì hoặc ban hộ tự trao đổi nhẹ nhàng; phần lớn các chùa đều sẵn lòng điều chỉnh giờ giấc hay âm lượng để giữ tình làng nghĩa xóm.
Câu hỏi thường gặp
Chuông bảo chúng và chuông báo chúng có phải là một không?
Phần lớn trường hợp là một. "Bảo chúng" hay "báo chúng" đều hiểu là báo cho đại chúng biết. Một số chùa gọi đơn giản là chuông hành lang hay chuông nhỏ. Cách gọi không thống nhất hoàn toàn giữa các chùa và các vùng miền.
Chuông bảo chúng có được dùng trong lễ cúng không?
Thường không. Chuông bảo chúng chủ yếu dùng để báo giờ sinh hoạt và gọi tập hợp, còn trong buổi lễ, nhịp tụng do chuông gia trì và mõ đảm nhận. Tuy vậy, cách phân công giữa các pháp khí ở mỗi chùa có thể khác.
Ai là người gõ chuông bảo chúng trong chùa?
Thường là một vị được giao phụ trách giờ giấc hoặc người trực trong ngày theo sự phân công của chùa. Trong các khoá tu, ban tổ chức có thể đảm nhận việc này. Người ngoài không nên tự ý gõ chuông.
Nghe chuông bảo chúng khi đang ở khoá tu thì phải làm gì?
Dừng việc riêng và tới đúng nơi được hướng dẫn cho tín hiệu đó, như chánh điện, nhà trai hay sân. Ngày đầu nên hỏi người hướng dẫn tiếng nào báo việc gì để không bị lạc nhịp và không làm cả nhóm phải chờ.
Vì sao một số chùa không còn dùng chuông bảo chúng?
Ở chùa đô thị ít người ở thường trực, sinh hoạt chung thưa hơn nên nhu cầu báo giờ bằng chuông giảm. Có nơi dùng thêm loa nhỏ hoặc bảng thông báo. Nhiều chùa vẫn giữ chuông như một phần của quy củ và dùng trong các khoá tu.
Trẻ em gõ chuông hành lang chùa cho vui có sao không?
Không nên. Một tiếng chuông lạ giờ có thể khiến người trong chùa tưởng có việc chung và làm gián đoạn giờ nghỉ hay giờ tu học. Người lớn nên dặn trẻ trước khi vào chùa và giữ các em khi đi ngang khu vực treo chuông.