Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là bộ sưu tập hơn ba nghìn tấm ván gỗ khắc chữ ngược dùng để in kinh Phật, sách Thiền phái Trúc Lâm và các văn bản nhà chùa, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. Chùa Vĩnh Nghiêm, còn gọi là chùa Đức La, trước thuộc tỉnh Bắc Giang, từ tháng 7 năm 2025 thuộc tỉnh Bắc Ninh sau khi hai tỉnh hợp nhất.
Với người đi chùa, kho mộc bản là một cơ hội hiếm để thấy tận mắt cách kinh sách được làm ra trước thời máy in. Bài này kể ngắn gọn chùa Vĩnh Nghiêm có vị trí gì trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, kho ván gồm những gì, được làm thế nào, vì sao được ghi danh, và khi đến xem nên làm gì cho phải phép. Các con số và niên đại trong bài theo thông tin giới thiệu phổ biến; chi tiết từng bộ ván xin tra cứu thêm trong các công trình nghiên cứu chuyên sâu.
Chùa Vĩnh Nghiêm và Thiền phái Trúc Lâm
Chùa Vĩnh Nghiêm là ngôi chùa cổ ở vùng Kinh Bắc, theo mô tả phổ biến nằm gần nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương. Chùa gắn chặt với Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng thiền do vua Trần Nhân Tông khai lập sau khi xuất gia vào cuối thế kỷ mười ba. Ba vị được tôn là Trúc Lâm tam tổ gồm Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang.
Nhiều tài liệu cho biết dưới thời Trần, Vĩnh Nghiêm là một trung tâm lớn của Trúc Lâm, nơi giảng dạy và quản lý tăng sĩ. Nếu Yên Tử là nơi tu hành trên núi, thì Vĩnh Nghiêm ở đồng bằng là nơi gắn với việc tổ chức, đào tạo và truyền bá. Trải qua nhiều thế kỷ, chùa được trùng tu nhiều lần; kiến trúc hiện còn chủ yếu là của các giai đoạn về sau, không còn nguyên dáng thời Trần.
Vì gắn với một dòng thiền do người Việt sáng lập, những văn bản được khắc in ở Vĩnh Nghiêm có giá trị đặc biệt: chúng lưu lại kinh điển và trước tác của các thiền sư Việt Nam, giúp các thế hệ sau đọc được tư tưởng của Trúc Lâm qua văn bản chứ không chỉ qua truyền thuyết.
Kho mộc bản gồm những gì
Số lượng: theo các tài liệu giới thiệu, kho có hơn ba nghìn tấm ván, phần lớn khắc cả hai mặt. Mỗi mặt ván tương ứng với một hoặc hai trang sách khi in ra.
Nội dung: gồm kinh, luật, luận của Phật giáo; sách nghi lễ; trước tác của các thiền sư Trúc Lâm và những văn bản chép lại lịch sử, giáo lý của dòng thiền này. Một phần nội dung là chữ Hán, một phần có chữ Nôm.
Niên đại: các ván không cùng một thời. Nhiều nhà nghiên cứu xác định niên đại từng bộ qua lời tựa, lời bạt và năm khắc ghi trên ván; phần lớn thuộc các thế kỷ gần đây, không phải từ thời Trần. Đây là chỗ nên đọc công trình chuyên sâu thay vì tin những con số truyền miệng.
Chất liệu: ván được làm chủ yếu từ gỗ thị, loại gỗ thớ mịn, mềm vừa phải, ít cong vênh, rất được thợ khắc ván ưa dùng.
Dấu vết người góp công: nhiều bộ ván có ghi tên những người cúng tiền khắc, tên thợ, tên vị sư chủ trì, cho thấy việc khắc kinh là công việc chung của cả cộng đồng Phật tử chứ không riêng nhà chùa.
Một tấm ván kinh được làm ra thế nào
Để khắc một tấm ván kinh, người xưa chọn gỗ thị, xử lý cho gỗ khô và ổn định, bào phẳng hai mặt. Chữ mẫu được viết trên giấy mỏng bởi người viết chữ đẹp, rồi dán úp lên mặt ván để chữ in ngược. Thợ khắc dùng dao nhỏ khoét bỏ phần gỗ không có chữ, để lại nét chữ nổi lên, ngược chiều như hình trong gương.
Khi in, người ta quét mực lên mặt ván, đặt tờ giấy dó lên, xoa đều cho mực thấm, rồi bóc ra được một trang chữ xuôi. Một bộ ván có thể in đi in lại nhiều lần qua nhiều năm, miễn là ván được giữ khô, không nứt, không mọt.
Chữ trên mộc bản Vĩnh Nghiêm được đánh giá cao vì nét khắc sắc, chữ đều, bố cục chặt chẽ — dấu hiệu của những người viết và thợ khắc có tay nghề cao. Nghề khắc ván ở đồng bằng Bắc Bộ, đặc biệt ở các làng chuyên khắc in vùng Hải Dương cũ, được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến khi bàn về những bộ ván như thế này.
Con đường trở thành di sản tư liệu
Năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO ghi danh vào danh mục khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Danh hiệu này dành cho những tư liệu có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hoá, cần được bảo vệ và giới thiệu rộng rãi.
Giá trị của kho ván nằm ở nhiều lớp. Về tôn giáo, đây là nơi lưu giữ văn bản của dòng thiền Việt Nam. Về văn hoá chữ viết, các ván ghi lại cả chữ Hán lẫn chữ Nôm, lối chữ và cách trình bày sách của nhiều thời kỳ. Về kỹ thuật, kho ván là bằng chứng sống của nghề khắc in thủ công, một nghề gần như đã mất trong đời sống hằng ngày.
Việt Nam còn những bộ mộc bản khác được UNESCO ghi danh, như mộc bản triều Nguyễn và mộc bản trường học Phúc Giang, nhưng mộc bản Vĩnh Nghiêm là bộ gắn trực tiếp với Phật giáo và với một ngôi chùa đang có tăng ni sinh hoạt. Điều đó khiến việc bảo quản vừa là việc của giới chuyên môn, vừa gắn với đời sống của nhà chùa. Danh hiệu không làm kho ván tự bền hơn; nó chỉ nhắc mọi người rằng những tấm gỗ này cần được chăm sóc chu đáo, lâu dài và đúng cách.
Giữ một kho ván gỗ qua mùa nồm và mùa mưa
Gỗ là vật liệu sống: hút ẩm khi trời nồm, co lại khi trời hanh, và là thức ăn của mối mọt. Một kho ván vài trăm năm tuổi ở vùng đồng bằng ven sông như Kinh Bắc phải đối mặt với đủ những thứ đó mỗi năm. Ván bị ẩm lâu thì mốc, phồng; ván khô quá nhanh thì nứt dọc theo thớ, nét chữ nhỏ có thể sứt mất.
Vì vậy việc giữ mộc bản không chỉ là cất ván lên giá. Các nơi lưu giữ thường phải tính đến giá kệ thông thoáng, ván đặt đứng hoặc nằm theo cách hạn chế cong vênh, không gian ít biến động nhiệt độ, độ ẩm, và việc kiểm tra côn trùng định kỳ. Những tấm ván đã hư hại cần được các chuyên gia bảo quản xử lý, vì mỗi lần can thiệp sai là mất đi phần chữ không bao giờ khôi phục lại được.
Số hoá là một hướng được nhiều nơi áp dụng cho các bộ mộc bản: chụp ảnh, in dập có kiểm soát, lập danh mục để người nghiên cứu đọc được nội dung mà không phải đụng vào ván gốc. Với khách tham quan, hiểu những khó khăn này giúp ta thấy vì sao quy định không chạm, không chụp đèn chớp tưởng nhỏ mà quan trọng.
Đừng nhầm: hai chùa Vĩnh Nghiêm
Nghe tên chùa Vĩnh Nghiêm, nhiều người ở miền Nam nghĩ ngay đến ngôi chùa lớn ở TP. Hồ Chí Minh. Hai chùa có liên hệ về tên gọi và nguồn gốc người khởi dựng, nhưng là hai nơi khác nhau:
| Điểm so sánh | Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Ninh | Chùa Vĩnh Nghiêm ở TP. Hồ Chí Minh |
|---|---|---|
| Tuổi đời | Chùa cổ, gắn với thời Trần và Thiền phái Trúc Lâm | Khởi dựng trong thập niên 1960 |
| Nguồn gốc tên | Tên gốc | Đặt theo tên chùa tổ ở miền Bắc, do các vị tăng gốc miền Bắc khởi dựng |
| Kiến trúc | Kiến trúc chùa cổ đồng bằng Bắc Bộ, mái ngói, tường gạch | Kiến trúc hiện đại kết hợp nét truyền thống, có tháp nhiều tầng |
| Kho mộc bản | Nơi giữ kho mộc bản được UNESCO ghi danh | Không phải nơi giữ kho mộc bản này |
Khi tìm thông tin hay lên kế hoạch đi xem mộc bản, hãy kiểm tra cho đúng địa chỉ ở Bắc Ninh để khỏi nhầm.
Đi xem mộc bản cho văn minh
Mộc bản là tư liệu gỗ đã nhiều trăm năm tuổi, rất dễ tổn thương. Khi đến chùa xem, nhiều quy tắc dưới đây là quy định của nơi trưng bày, số khác là phép lịch sự tối thiểu:
- Hỏi nhà chùa hoặc ban quản lý về giờ mở cửa khu lưu giữ mộc bản trước khi đến; không phải lúc nào cũng mở cho khách.
- Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, giữ trật tự như khi vào bất kỳ không gian chùa nào.
- Tuyệt đối không chạm tay vào ván, không tựa vào giá ván; mồ hôi và dầu trên tay làm hại gỗ.
- Không dùng đèn flash nếu không được phép; nhiều nơi cấm chụp ảnh ở khu lưu giữ.
- Không đề nghị in dập riêng một tấm ván làm kỷ niệm; việc in thử là việc của người có chuyên môn, có kế hoạch bảo quản.
- Trông giữ trẻ nhỏ đi cùng, không để trẻ chạy nhảy giữa các giá ván.
- Thấy dấu hiệu hư hại, mất mát hay hành vi không đúng, báo ngay cho ban quản lý thay vì tự xử lý.
Nếu muốn tìm hiểu sâu nội dung các bộ kinh khắc trên ván, nên tìm đọc các công trình đã công bố của giới nghiên cứu Hán Nôm và Phật học, hoặc hỏi chư tăng tại chùa khi có dịp.
Đến Vĩnh Nghiêm, nhiều người kết hợp lễ Phật, thăm kiến trúc chùa cổ và xem khu mộc bản trong cùng một buổi. Hãy dành thời gian đủ thong thả; một tấm ván kinh nhìn vội chỉ là miếng gỗ đen, nhìn chậm mới thấy từng nét dao của người thợ.
Câu hỏi thường gặp
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là danh hiệu dành cho tư liệu có giá trị đặc biệt cần được bảo vệ.
Chùa Vĩnh Nghiêm giữ mộc bản thuộc tỉnh nào hiện nay?
Chùa trước đây thuộc tỉnh Bắc Giang. Từ tháng 7 năm 2025, sau khi Bắc Giang và Bắc Ninh hợp nhất thành tỉnh Bắc Ninh, chùa thuộc tỉnh Bắc Ninh. Khi tìm đường, nên tra theo tên chùa và kiểm tra địa chỉ hành chính mới.
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm có từ thời Trần không?
Theo các nhà nghiên cứu, phần lớn ván được khắc trong những thế kỷ gần đây chứ không phải từ thời Trần, dù nội dung nhiều bộ là trước tác của các thiền sư Trúc Lâm thời Trần. Niên đại từng bộ được xác định qua ghi chép trên chính các tấm ván.
Vì sao mộc bản thường làm bằng gỗ thị?
Gỗ thị có thớ mịn, độ cứng vừa phải, dễ khắc nét nhỏ mà không vỡ, sau khi xử lý thì ít cong vênh. Những đặc tính này giúp chữ khắc sắc nét và ván dùng được lâu. Thợ khắc ván ở nhiều làng nghề Bắc Bộ ưa dùng loại gỗ này.
Có thể mua bản in từ mộc bản Vĩnh Nghiêm không?
Mộc bản là di sản được bảo vệ nên việc in từ ván gốc rất hạn chế và do người có chuyên môn thực hiện. Một số sản phẩm giới thiệu có thể là bản chụp hay bản phục chế. Thông tin chính xác nên hỏi trực tiếp nhà chùa hoặc cơ quan quản lý di tích.
Đi xem mộc bản có cần đăng ký trước không?
Nên liên hệ nhà chùa hoặc ban quản lý trước, vì khu lưu giữ có thể chỉ mở vào những giờ nhất định hoặc cần có người hướng dẫn. Đi theo nhóm đông hay đi cùng học sinh lại càng nên báo trước để được sắp xếp phù hợp.