Gõ mõ khi tụng kinh tại gia, ở mức phổ thông, có ba việc chính: ngồi vững, cầm dùi bằng cổ tay thả lỏng để tiếng đều, và giữ một nhịp ổn định ăn khớp với từng chữ đọc. Phần khó nhất với người mới không phải là gõ to hay đẹp, mà là giữ nhịp không nhanh dần theo cảm xúc.
Bài này viết cho Phật tử mới tụng một mình ở nhà, hoặc người được giao giữ mõ trong buổi tụng nhỏ của gia đình. Bài không dạy trình tự khoá lễ hay cách tụng từng bài kinh; phần đó mỗi chùa mỗi nếp, bạn nên học trực tiếp từ chư tăng, ni nơi mình quy y. Ở đây chỉ là những điều cơ bản về tay, tai và nhịp.
Trước khi gõ: chỗ ngồi, chỗ đặt mõ
Ở nhà, phần lớn mọi người ngồi trên bồ đoàn, toạ cụ hoặc một tấm đệm trước ban Phật; người lớn tuổi, người đau lưng có thể ngồi ghế thấp. Tư thế nào cũng được, miễn lưng thẳng tự nhiên, vai thả lỏng và bạn ngồi yên được trong suốt thời tụng mà không phải đổi chân liên tục.
Mõ nên đặt trên nệm mõ, ở một bên trước mặt, sao cho khi cầm dùi, cánh tay không phải duỗi hết hay co quá. Nhiều người đặt mõ bên phải, chuông bên trái để tay phải gõ mõ, tay trái thỉnh chuông; người thuận tay trái có thể đổi lại. Ở một số chùa có quy ước riêng về bên nào, nếu bạn tụng chung với chùa thì theo nếp chùa.
Nệm mõ không chỉ để trang trí. Mõ đặt trực tiếp trên mặt gỗ cứng hay mặt kính sẽ cộng hưởng, tiếng đục và có tiếng lạch cạch do mõ xê dịch. Nệm giữ mõ đứng yên, và đệm cho tiếng tròn hơn. Nếu chưa có nệm, một chiếc khăn gấp dày đặt dưới mõ cũng tạm được.
Trước khi bắt đầu, nên kiểm tra để kinh sách hoặc thiết bị đọc kinh ở chỗ dễ nhìn, không phải cúi người hay với tay giữa chừng. Tụng một mình thì sự gọn gàng ấy giúp bạn không bị đứt nhịp vì loay hoay.
Cầm dùi và gõ: các bước cơ bản
Những bước dưới đây là cách làm phổ biến mà nhiều người mới được hướng dẫn. Mỗi thầy có thể chỉ thêm chi tiết riêng, khi đó bạn theo thầy mình.
- Cầm dùi ở khoảng một phần ba từ cuối cán, các ngón khép nhẹ, không nắm chặt. Dùi phải lắc được một chút trong tay, nắm cứng thì tiếng gắt và mỏi tay rất nhanh.
- Để cổ tay làm việc chính. Cánh tay gần như đứng yên, chỉ cổ tay nhấc lên hạ xuống; vung cả cánh tay sẽ gõ mạnh và không đều.
- Tìm chỗ gõ cho tiếng tròn nhất. Với mõ tròn, thường là phần đỉnh phía trên, gần chỗ gờ miệng. Gõ thử vài điểm, nghe chỗ nào tiếng ấm và ngân nhất rồi giữ chỗ đó.
- Để đầu dùi nảy lên tự nhiên sau mỗi tiếng, không đè dùi lên mặt mõ. Đè dùi làm tiếng tắt ngay, nghe cụt và đục.
- Gõ với lực vừa phải, đủ để chính bạn nghe rõ tiếng mõ trên tiếng đọc của mình. Tụng một mình ở nhà không cần tiếng to như ở chánh điện.
- Giữ nhịp đều trong ít nhất vài phút đầu trước khi nghĩ đến chuyện nhanh hay chậm. Người mới cần thói quen đều trước, tốc độ đến sau.
Nếu thấy cổ tay mỏi sau mười lăm, hai mươi phút, thường là do nắm dùi quá chặt hoặc gõ quá mạnh. Nới tay và giảm lực, tiếng thường lại hay hơn.
Nhịp mõ ăn khớp với lời tụng thế nào
Theo nếp phổ biến ở nhiều chùa Bắc tông, mõ đi cùng lời tụng theo chữ: mỗi chữ hoặc mỗi nhóm chữ ứng với một tiếng mõ. Khi tụng chậm, khoảng cách giữa hai tiếng dài ra; khi tụng nhanh, mõ dồn lại. Điều quan trọng là tiếng mõ và chữ đọc rơi cùng lúc, không để chữ chạy trước mõ hay mõ chạy trước chữ.
Chuông thường được thỉnh ở những điểm mốc: bắt đầu bài, cuối một đoạn, chỗ chuyển sang phần khác. Mỗi bài, mỗi khoá tụng có vị trí thỉnh chuông riêng, và mỗi chùa có thể làm khác nhau; vì vậy bài này không liệt kê. Khi tụng một mình, bạn có thể hỏi vị thầy nơi mình quy y xem nên thỉnh chuông ở đâu cho bài mình hay tụng.
Ở phần niệm danh hiệu Phật, nhiều chùa có nếp bắt đầu chậm, nhanh dần ở giữa và chậm lại ở cuối. Đây là sự thay đổi có chủ ý do người giữ mõ dẫn, khác với chuyện nhanh dần vì mất kiểm soát. Người mới nên giữ một nhịp đều trước, khi đã vững mới tập thay đổi tốc độ theo hướng dẫn.
Một mẹo nhỏ nhiều người dùng là để hơi thở dẫn nhịp: đọc trọn một cụm chữ trong một hơi, mõ đi theo từng chữ trong cụm, rồi lấy hơi ở chỗ ngắt tự nhiên của câu. Khi hơi thở và nhịp mõ khớp nhau, bạn sẽ thấy tụng lâu mà không hụt hơi, không mỏi giọng.
Những lỗi người mới hay gặp và cách sửa
Nhanh dần không chủ ý. Đây là lỗi phổ biến nhất. Càng tụng, tay càng nhanh theo cảm xúc, chữ đọc phải đuổi theo mõ. Cách sửa là chủ động chậm lại khi thấy hơi thở bắt đầu gấp, và tập với một bài ngắn quen thuộc cho đến khi giữ đều được từ đầu tới cuối.
Gõ quá mạnh. Tiếng mõ át cả tiếng đọc, tay mỏi nhanh, hàng xóm khó chịu. Giảm lực, để đầu dùi nảy tự nhiên. Tiếng mõ hay là tiếng đều và tròn, không phải tiếng to.
Lệch chữ. Mõ rơi giữa hai chữ hoặc hai chữ mới một tiếng mõ không đều. Thường do đọc và gõ chưa quen nhau. Tập đọc chậm, gõ chậm, đếm thầm trong đầu cho đến khi khớp.
Đổi chỗ gõ liên tục. Gõ lúc chỗ này lúc chỗ kia làm tiếng mõ lúc trầm lúc đanh. Chọn một điểm gõ và giữ.
Mải nhìn tay mà quên lời. Người mới hay cúi nhìn dùi để gõ cho trúng. Khi đã quen chỗ gõ, mắt nên ở trang kinh, tai nghe tiếng mõ, tay tự làm việc của nó.
Tự tập ở nhà cho quen tay
Cách tập đơn giản là chọn một bài ngắn bạn đã thuộc hoặc gần thuộc, tụng chậm, gõ chậm, chỉ tập trung vào việc tiếng mõ và chữ đọc rơi cùng lúc. Mỗi ngày một ít, sau một vài tuần tay sẽ tự giữ nhịp mà không cần nghĩ nhiều.
Nghe bản ghi tụng kinh của chính chùa nơi bạn sinh hoạt là cách học nhịp tốt hơn nghe ngẫu nhiên trên mạng. Mỗi chùa, mỗi vùng có cách tụng khác nhau; theo một nguồn nhất quán giúp bạn không bị lẫn. Nếu chùa có buổi tụng chung cho Phật tử, ngồi dự và để ý người giữ mõ là bài học trực quan nhất.
Có người dùng ứng dụng phát nhịp đều để tập. Cách này giúp luyện tay đều, nhưng tụng thật thì nhịp phải theo hơi thở và lời kinh chứ không theo máy. Coi máy như dụng cụ tập ban đầu, không phải chuẩn để bám mãi.
Nếu một ngày bạn được mời giữ mõ trong buổi tụng của gia đình hoặc nhóm Phật tử, hãy hỏi trước người dẫn chuông về những điểm sẽ thỉnh chuông và tốc độ dự định. Thống nhất trước vài phút giúp cả buổi tụng nhẹ nhàng hơn.
Giữ mõ cho cả nhà cùng tụng
Tụng một mình thì nhịp là của riêng bạn. Khi cả gia đình cùng tụng, chẳng hạn trong ngày giỗ, ngày rằm hay khi có người thân mới mất, người giữ mõ trở thành người dẫn nhịp cho mọi người. Lúc đó việc giữ nhịp đều và vừa phải càng quan trọng, vì trong nhà có người đọc nhanh, người đọc chậm, người lớn tuổi hơi yếu, trẻ nhỏ chưa quen chữ.
Nhịp cho nhóm nên chậm hơn nhịp bạn tụng một mình một chút, để người đọc chậm nhất vẫn theo kịp. Trước khi bắt đầu, nói ngắn với mọi người rằng cứ nghe tiếng mõ mà đọc theo, không cần cố đọc nhanh. Khi thấy cả nhóm đã đều, bạn mới giữ nguyên nhịp đó đến cuối, không tăng dần.
Nếu trong nhà có người thỉnh chuông, hai người nên thống nhất trước chỗ thỉnh chuông và tín hiệu bắt đầu, kết thúc. Một cái gật đầu nhẹ hay một tiếng chuông mở đầu là đủ. Khi có sai sót nhỏ, như lỡ một tiếng chuông hay mõ lệch một nhịp, cứ tiếp tục bình thường; dừng lại sửa giữa chừng thường làm cả nhóm rối hơn.
Với buổi tụng có chư tăng, ni được thỉnh về nhà, việc giữ chuông mõ do các vị đảm nhận. Gia đình chỉ cần đọc theo, hoặc lắng nghe nếu chưa thuộc. Không nên tự ý cầm mõ gõ chen vào khi chưa được mời.
Tụng và gõ mõ với sự chú tâm, không nặng hình thức
Có người lo lắng gõ mõ sai nhịp là "mất công đức" hay "phạm". Cách hiểu phổ thông của nhà chùa không đặt nặng như vậy. Mõ là phương tiện giúp giữ nhịp và giữ tâm chú vào lời kinh; nếu vì lo gõ cho đúng mà căng thẳng, mất tập trung vào nội dung, thì mục đích ban đầu đã lệch đi.
Người mới hãy cho mình thời gian. Những vị giữ mõ ở chánh điện cũng đã có lúc gõ vụng. Điều cần là sự đều đặn và chú tâm, không phải tiếng mõ hoàn hảo ngay buổi đầu.
Khi có câu hỏi về nghi thức, về bài tụng, về cách sắp xếp thời khoá tại gia cho hợp với hoàn cảnh, người nên hỏi là chư tăng, ni nơi bạn quy y. Các bài phổ thông như bài này chỉ giúp phần tay và tai; phần còn lại cần sự hướng dẫn trực tiếp.
Cuối cùng, nếu bạn sống ở chung cư hay nhà phố sát vách, nên tính đến giờ giấc và âm lượng để việc tụng của mình không làm phiền người xung quanh. Gõ nhẹ hơn, chọn giờ hợp lý, kê mõ trên nệm dày là những cách đơn giản mà nhiều gia đình vẫn làm.
Câu hỏi thường gặp
Gõ mõ bằng tay phải hay tay trái?
Nhiều người đặt mõ bên phải và gõ bằng tay phải, tay trái thỉnh chuông. Người thuận tay trái có thể đổi lại. Nếu tụng chung ở chùa, bạn theo cách bố trí của chùa đó. Ở nhà, điều quan trọng là tư thế thoải mái để giữ nhịp đều.
Gõ vào chỗ nào trên mõ thì tiếng hay nhất?
Với mõ tròn, chỗ gõ thường là phần đỉnh phía trên gần gờ miệng. Mỗi chiếc mõ hơi khác nhau, nên bạn gõ thử vài điểm, nghe chỗ nào tiếng tròn và ngân nhất rồi giữ cố định chỗ đó trong suốt thời tụng.
Vì sao gõ mõ càng lúc càng nhanh?
Đây là lỗi tự nhiên của người mới: tay chạy theo cảm xúc và hơi thở gấp dần. Cách sửa là chủ động chậm lại khi thấy hơi gấp, tập với bài ngắn quen thuộc ở nhịp chậm cho đến khi giữ đều được từ đầu đến cuối bài.
Thỉnh chuông vào những chỗ nào khi tụng?
Chuông thường được thỉnh ở các điểm mốc như đầu bài, cuối đoạn, chỗ chuyển phần, nhưng vị trí cụ thể khác nhau theo bài và theo chùa. Bạn nên hỏi vị thầy nơi mình quy y về cách thỉnh chuông cho những bài mình hay tụng.
Gõ mõ sai nhịp có sao không?
Theo cách hiểu phổ thông, mõ là phương tiện giúp giữ nhịp và chú tâm, không có chuyện gõ sai là phạm. Người mới gõ chưa đều là bình thường. Điều cần là tập đều đặn và giữ tâm vào lời kinh thay vì lo lắng về tiếng mõ.