Chiếc mõ tụng kinh trong chùa Việt có tên chữ Hán là mộc ngư, nghĩa đen là "cá gỗ". Theo cách giải thích phổ biến nhất, người xưa chọn hình cá vì cá được cho là ngày đêm không nhắm mắt, nên tiếng mõ là lời nhắc người tụng giữ tâm tỉnh táo, chuyên cần. Ngoài ý nghĩa ấy, mõ có một việc rất thực tế: giữ nhịp cho cả đại chúng đọc tụng đều nhau.
Bài này đi từ tên gọi, hình dáng, các bộ phận của một chiếc mõ, tới chỗ đặt và cách hiểu biểu tượng theo những gì sách phổ thông và nhiều chùa vẫn giảng. Phần nghi thức tụng niệm cụ thể, mỗi chùa mỗi nếp, bạn nên hỏi thêm chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Tên gọi "mộc ngư" và chiếc mõ tròn của chùa Việt
Trong sách vở nhà Phật viết bằng chữ Hán, mõ được ghi là mộc ngư. Người Việt quen gọi nôm là cái mõ, mõ tụng kinh, mõ chùa để phân biệt với mõ làng. Cùng một tên mộc ngư nhưng ở các nước dùng chữ Hán có hai dạng khác nhau: một dạng dài, đẽo đúng hình con cá, treo lên để gõ báo giờ; một dạng tròn, khoét rỗng, đặt trên bàn hoặc trên nệm để gõ khi tụng. Thứ mà người Việt hình dung khi nghe chữ "mõ chùa" hầu hết là dạng tròn này.
Mõ tròn ở chùa Việt thường có thân gần như hình cầu hơi dẹt, mặt trước xẻ một khe dài làm miệng, lòng bên trong được khoét rỗng để tạo hộp cộng hưởng. Phía trên hoặc hai bên miệng thường chạm hai đầu cá hoặc hai đầu rồng quay vào nhau, giữa ngậm một viên châu. Hình cá hoá rồng là hoạ tiết quen thuộc trong mỹ thuật Việt, nên trên mõ người ta hay chạm đầu cá có râu, có vây giống rồng; mỗi làng nghề, mỗi thợ có một lối chạm riêng.
Cỡ mõ trải rất rộng: chiếc nhỏ vừa lòng bàn tay dùng ở ban Phật tại gia hoặc mang theo khi đi đường, chiếc trung bình đặt trên bàn tụng, chiếc lớn đặt ở chánh điện cỡ một vòng tay ôm, gõ lên tiếng trầm và vang khắp gian. Kích thước lớn hay nhỏ không nói lên chiếc nào quý hơn; nó chỉ tương ứng với không gian và số người cùng tụng.
Vì sao lại là con cá: những cách hiểu phổ biến
Cá không nhắm mắt. Đây là cách giải thích được nhắc nhiều nhất trong sách phổ thông. Cá không có mí mắt như người, trông như thức suốt ngày đêm, nên hình con cá được mượn để nhắc người tu đừng lười biếng, đừng để tâm mê ngủ. Tiếng mõ vang lên đều đặn mỗi thời khoá như một lời nhắc lặp lại.
Một biểu tượng của sự chuyên cần. Nhiều bài giảng phổ thông mở rộng ý trên: con cá bơi không ngừng, người tu cũng nên tinh tấn không ngừng. Cách hiểu này mang tính khuyến khích, không phải một giáo điều bắt buộc phải tin.
Những truyện kể về con cá. Ở Trung Hoa có lưu truyền vài truyện kể giải thích nguồn gốc mõ cá, thường xoay quanh một con cá và một vị tăng. Các truyện này có nhiều dị bản, nội dung không thống nhất, nên nên coi là truyện kể dân gian, không phải sử liệu.
Cá hoá rồng trên mõ Việt. Hoạ tiết đầu cá có râu, có sừng trên nhiều chiếc mõ Việt gợi tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng, một hình ảnh rất gần với dân gian. Cách hiểu thường gặp là sự vươn lên, đổi khác nhờ nỗ lực; đây là lớp nghĩa mỹ thuật được thợ chạm thêm vào, không phải phần cốt lõi của pháp khí.
Viên châu ở giữa. Hai đầu cá hoặc rồng chầu vào một viên châu là bố cục "lưỡng long chầu nguyệt" hay "lưỡng long tranh châu" quen thuộc trên mái đình chùa. Trên mõ, nhiều người hiểu viên châu là trí tuệ, là điều quý cần giữ gìn; đó là cách hiểu biểu tượng, mỗi nơi giảng một kiểu.
Các bộ phận của một chiếc mõ tụng kinh
Một bộ mõ đầy đủ trên bàn tụng không chỉ có thân mõ. Bảng dưới gom các phần thường gặp và vai trò của từng phần; tên gọi có thể khác nhau đôi chút giữa các vùng.
| Bộ phận | Hình dáng thường gặp | Vai trò |
|---|---|---|
| Thân mõ | Khối gỗ tròn hoặc hơi dẹt, sơn son hoặc để mộc | Vỏ hộp cộng hưởng, quyết định phần lớn tiếng mõ |
| Miệng mõ | Khe dài xẻ ngang mặt trước | Cửa thoát âm, độ rộng và độ sâu khe ảnh hưởng độ vang |
| Lòng mõ | Khoảng rỗng khoét qua miệng | Tạo khoang vang, thành mỏng dày đều thì tiếng tròn |
| Hoạ tiết chạm | Hai đầu cá hoặc rồng, viên châu, vảy cá | Trang trí và mang lớp nghĩa biểu tượng |
| Dùi mõ | Thanh gỗ có đầu tròn, thường bọc vải hoặc da | Gõ ra tiếng ấm, không làm sứt mặt mõ |
| Gối mõ, nệm mõ | Nệm vải đỏ hoặc vàng, có khi là đế gỗ | Kê cho mõ đứng vững, không cộng hưởng với mặt bàn |
Người ít để ý thường nghĩ tiếng mõ chỉ nằm ở thân gỗ. Thực tế, đổi một chiếc dùi đầu cứng sang dùi bọc vải, hay kê mõ lên mặt bàn kính thay vì nệm, tiếng nghe đã khác hẳn. Vì vậy ở chùa, ba món thân mõ, dùi và nệm thường đi cùng nhau như một bộ.
Mõ được đặt ở đâu trong chùa
Ở chánh điện nhiều chùa Bắc tông, mõ lớn đặt trên nệm ở một bên bàn tụng, chuông gia trì đặt ở bên kia, người giữ chuông và người giữ mõ ngồi hai phía. Bố trí cụ thể trái hay phải thay đổi theo chùa và theo cách tính hướng của từng nơi, nên không có một quy định chung cho mọi chánh điện.
Ngoài chiếc mõ lớn, trong chùa còn có những chiếc mõ nhỏ hơn dùng ở các gian thờ khác, ở nhà tổ, ở phòng tụng riêng, hoặc mang theo khi chư tăng đi tụng ở nhà Phật tử. Trên ban Phật tại gia, mõ thường là cỡ nhỏ, kê trên nệm đặt phía dưới hoặc một bên ban, cạnh chuông nhỏ.
Một chi tiết nhiều người đi chùa thắc mắc: mõ không phải vật để khách tự ý gõ thử. Ở chánh điện, mõ là pháp khí đang dùng trong thời khoá; nếu muốn xem gần hay hỏi về chiếc mõ, bạn chờ lúc không có lễ và hỏi một vị trong chùa. Với mõ cổ ở các di tích, đứng ngoài xem là cách tôn trọng cả nhà chùa lẫn hiện vật.
Mõ làm việc gì trong một thời tụng
Việc cốt lõi của mõ là giữ nhịp. Khi nhiều người cùng đọc một bài kinh dài, mỗi người có giọng và hơi thở khác nhau; tiếng mõ đều đặn giúp cả nhóm đọc cùng một tốc độ, không người nhanh người chậm. Theo nếp phổ biến ở nhiều chùa Bắc tông, mỗi chữ hoặc mỗi nhóm chữ ứng với một tiếng mõ, đoạn chậm thì mõ thưa, đoạn nhanh thì mõ dồn.
Mõ thường đi cặp với chuông gia trì. Một cách mô tả hay gặp là chuông đánh ở đầu câu, cuối đoạn hoặc chỗ chuyển ý, còn mõ đi đều ở giữa. Ở nhiều chùa Bắc tông, người giữ chuông gọi là duy na và người giữ mõ gọi là duyệt chúng; hai vị này dẫn nhịp cho đại chúng. Tên gọi chức vụ và cách phân việc có thể khác nhau giữa các chùa, các hệ phái.
Không phải truyền thống nào cũng dùng mõ khi tụng. Phần lớn các chùa Nam tông tụng kinh bằng giọng, không gõ mõ đệm theo; mỗi hệ phái có nếp riêng hình thành qua nhiều thế hệ. Vì vậy khi đi lễ ở một chùa lạ, bạn cứ theo nếp của chùa đó. Còn cách gõ mõ đúng trong từng khoá lễ, trình tự từng bài, đó là phần nên học trực tiếp từ chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Phân biệt mõ tụng kinh với những vật dễ nhầm
Mõ cá treo ở trai đường. Cũng tên mộc ngư nhưng đẽo hình con cá dài, treo trên xà nhà, dùng gõ báo giờ thọ trai hoặc tập trung đại chúng. Đây là món khác hẳn về hình và cách dùng.
Mõ làng. Mõ tre hoặc mõ gỗ dùng để báo tin việc làng, gắn với đình làng và người đi rao trong làng xưa. Mõ làng không có hoạ tiết cá, không dùng cho tụng niệm.
Mõ trang trí, mõ lưu niệm. Có những chiếc mõ chạm cầu kỳ để trưng bày, tiện từ gỗ ép hoặc nhựa giả gỗ, gõ lên tiếng đục. Chúng có thể đẹp mắt nhưng không được làm cho việc giữ nhịp, nếu bạn cần mõ để tụng thì nên thử tiếng trước.
Mõ điện, mõ phát âm thanh. Những thiết bị phát tiếng mõ thu sẵn ngày càng phổ biến ở gia đình. Chúng tiện cho người tụng một mình, nhưng là một thiết bị âm thanh chứ không phải pháp khí theo nghĩa truyền thống; dùng hay không là lựa chọn của mỗi người.
Cách hiểu biểu tượng mà không đi quá xa
Quanh chiếc mõ có khá nhiều lời đồn trên mạng: mõ đặt hướng này mới "đúng", gõ mõ ở nhà mới "giữ được bình an", mõ chạm rồng mới "mạnh". Những lời ấy không có trong cách giải thích phổ thông của nhà chùa. Mõ là pháp khí để giữ nhịp và nhắc tỉnh thức; ý nghĩa của nó nằm ở việc người tụng chú tâm, không nằm ở chất gỗ hay hình chạm.
Cũng không có chuyện "đặt mõ sai chỗ là phạm". Nhiều chùa lâu đời bố trí mõ theo nếp riêng, các gia đình cũng sắp xếp theo không gian của mình. Điều quan trọng là mõ được kê vững, sạch, đặt ở chỗ trang nghiêm, không lẫn với đồ dùng sinh hoạt.
Nếu bạn được tặng một chiếc mõ hoặc thừa kế mõ của ông bà, cách trân trọng nhất là giữ gìn cho tiếng mõ còn tốt và dùng nó đúng việc. Khi phân vân điều gì liên quan đến nghi thức, hỏi một vị thầy nơi bạn quy y sẽ đáng tin hơn đọc lời bàn trên mạng xã hội. Muốn tìm thêm mõ có ghi rõ loại gỗ và cách làm, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Mõ tụng kinh tiếng Hán gọi là gì?
Mõ được gọi là mộc ngư, nghĩa đen là cá gỗ. Cùng tên này còn chỉ chiếc mõ cá dài treo ở trai đường. Người Việt quen gọi nôm là mõ chùa hay mõ tụng kinh để phân biệt với mõ làng dùng báo tin.
Vì sao mõ lại có hình con cá?
Cách giải thích phổ biến nhất là cá ngày đêm không nhắm mắt, nên hình con cá được dùng để nhắc người tụng giữ tâm tỉnh táo, chuyên cần. Ngoài ra còn có các truyện kể dân gian với nhiều dị bản, nên coi là truyện kể chứ không phải sử liệu.
Ở nhà có cần gõ mõ khi tụng kinh không?
Không bắt buộc. Nhiều Phật tử tụng một mình vẫn dùng mõ nhỏ để giữ nhịp cho đều, nhiều người khác tụng không có mõ. Nếu băn khoăn nên dùng thế nào cho hợp với pháp môn mình theo, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y.
Chùa Nam tông có dùng mõ không?
Phần lớn các chùa Nam tông tụng kinh bằng giọng mà không gõ mõ đệm theo như chùa Bắc tông. Mỗi hệ phái có nếp riêng hình thành qua nhiều thế hệ, nên khi đi lễ ở chùa nào bạn cứ theo nếp của chùa đó.
Mõ chạm rồng có khác mõ chạm cá không?
Về công dụng thì không khác. Hai đầu rồng hay đầu cá hoá rồng chỉ là lối chạm trang trí quen thuộc của mỹ thuật Việt. Tiếng mõ phụ thuộc vào gỗ, độ dày thành và cách khoét lòng nhiều hơn là hoạ tiết bên ngoài.
Khách đi chùa có được gõ thử mõ không?
Mõ ở chánh điện là pháp khí đang dùng trong thời khoá, khách không nên tự ý gõ. Nếu muốn xem gần hoặc tìm hiểu, bạn chờ lúc không có lễ và hỏi một vị trong chùa. Với mõ cổ ở di tích, chỉ nên đứng xem.