Chuông đúc thủ công bằng khuôn đất thường có bề mặt hơi không đều, hoa văn nét mềm, mỗi quả một chút khác nhau và lòng chuông có vết mài chỉnh tiếng; chuông làm công nghiệp thường đều tăm tắp, hoa văn sắc nét như in, có khi còn đường ráp khuôn hoặc vết tiện vòng đồng tâm rất mịn. Cả hai có thể cho tiếng tốt hoặc tiếng kém; điều quan trọng là người bán mô tả đúng, và bạn biết mình đang cầm món gì.
Bài này giúp bạn phân biệt bằng những giác quan có sẵn: mắt nhìn, tay cầm, tai nghe, cộng thêm một chiếc nam châm nhỏ. Bài không nhằm chê hàng công nghiệp hay đề cao hàng thủ công, vì mỗi cách làm có chỗ hợp riêng. Nội dung tập trung vào chuông gia trì và chuông nhỏ dùng trên ban Phật, loại phổ biến nhất trong gia đình.
Hai cách làm chuông đang có trên thị trường
Cách làm truyền thống ở các làng đúc đồng như vùng Ý Yên ở Ninh Bình, phường Đúc ở Huế hay làng Phước Kiều ở Đà Nẵng là đúc bằng khuôn đất. Thợ dựng khuôn ruột và khuôn áo bằng đất sét pha trấu, cát, khắc hoa văn lên mặt khuôn, nung khô, rồi rót đồng nóng chảy vào khe giữa hai lớp khuôn. Khi đồng nguội, khuôn bị đập vỡ để lấy chuông ra. Mỗi bộ khuôn chỉ dùng một lần, nên không có hai quả chuông thủ công nào giống hệt nhau. Sau khi đúc, thợ thường gọt, mài lòng và vành chuông, vừa làm sạch vừa chỉnh tiếng.
Cách làm công nghiệp có nhiều dạng. Có xưởng đúc hàng loạt bằng khuôn cát ép máy hoặc khuôn kim loại dùng nhiều lần, cho ra hàng trăm quả giống nhau. Có loại chuông bát nhỏ được tạo hình từ tấm đồng rồi tiện trên máy, thành chuông mỏng đều. Có loại đúc từ hợp kim kẽm rồi mạ một lớp màu đồng bên ngoài, giá rẻ, dáng giống chuông đồng nhưng bản chất kim loại khác.
Ranh giới giữa hai cách làm không phải lúc nào cũng rạch ròi. Nhiều xưởng thủ công dùng máy tiện để hoàn thiện; nhiều cơ sở công nghiệp vẫn có thợ chỉnh tiếng bằng tay. Vì vậy, những dấu hiệu dưới đây là gợi ý để bạn quan sát, không phải bộ tiêu chuẩn tuyệt đối. Khi băn khoăn, hỏi thẳng người bán chuông được làm thế nào và mong họ trả lời trung thực.
Nhìn bằng mắt: bề mặt, hoa văn, đường khuôn, lòng chuông
Bề mặt ngoài. Chuông đúc khuôn đất thường có bề mặt hơi gợn, có những lỗ nhỏ li ti hay vết lõm nhẹ do khí và đất khuôn, kể cả sau khi đã mài. Chuông công nghiệp, đặc biệt loại tiện máy, có bề mặt phẳng mịn đều khắp, màu đồng đều một tông.
Hoa văn. Hoa văn trên chuông thủ công được khắc vào khuôn đất bằng tay, nên nét có độ mềm, chỗ đậm chỗ nhạt, hai bên đối xứng không tuyệt đối. Hoa văn trên hàng công nghiệp thường sắc gọn, đều như in; nếu được khắc bằng máy hay ăn mòn sau khi đúc, nét thường nông và mép rất thẳng.
Đường ráp khuôn. Khuôn công nghiệp hai mảnh có thể để lại một đường mảnh chạy dọc thân chuông nơi hai nửa khuôn khớp nhau, nếu khâu mài chưa kỹ. Chuông khuôn đất đúc liền một khối áo nên thường không có đường này, dù đôi khi có vết nối của khuôn nhiều mảnh ở chuông lớn.
Lòng chuông. Lật chuông lên soi đèn vào lòng. Chuông thủ công thường có vết gọt, mài không đều, có chỗ thợ mài sâu hơn để chỉnh tiếng. Chuông tiện máy có vòng tiện đồng tâm rất đều, mịn như rãnh đĩa hát.
Vành miệng. Vành chuông thủ công có thể hơi dày mỏng khác nhau theo từng đoạn. Vành chuông tiện máy dày đều, cạnh vát gọn.
Cầm bằng tay: trọng lượng, độ dày và chiếc nam châm nhỏ
Tay người khá nhạy với trọng lượng. Khi có dịp cầm nhiều quả chuông cùng cỡ, bạn sẽ nhận ra sự chênh lệch. Bảng dưới gom những gì cảm nhận được bằng tay.
| Điều kiểm | Chuông đồng đúc dày | Chuông tiện mỏng | Chuông hợp kim kẽm mạ đồng |
|---|---|---|---|
| Cảm giác cầm | Nặng tay, chắc | Nhẹ hơn rõ so với cùng cỡ | Nhẹ hơn đồng, cảm giác "đầy" nhưng không chắc |
| Thành chuông | Dày, thường không đều | Mỏng, đều | Dày vừa, đều |
| Nam châm | Không hút | Không hút | Không hút (kẽm cũng không nhiễm từ) |
| Chỗ trầy xước | Lộ màu đồng bên dưới | Lộ màu đồng | Có thể lộ màu xám bạc dưới lớp mạ |
| Theo thời gian | Sẫm màu dần, đều | Sẫm màu dần | Lớp mạ có thể bong, phồng, đốm trắng |
Nam châm chỉ giúp loại ra những món có lõi sắt thép mạ màu, vì đồng, đồng thau và kẽm đều không bị hút. Vì vậy nam châm không hút không có nghĩa là đồng thật. Chỗ trầy xước ở đáy hoặc trong lòng chuông là manh mối rõ hơn: lớp mạ mỏng bên ngoài khi xước sẽ để lộ màu kim loại khác bên dưới. Đừng tự cạo để thử trên món chưa mua; hãy hỏi người bán.
Nghe bằng tai: thử tiếng chuông thế nào cho công bằng
Tiếng là thứ quan trọng nhất của một quả chuông dùng để thỉnh. Thử tiếng đúng cách giúp bạn so sánh các quả chuông với nhau, dù chúng làm theo cách nào.
- Đặt chuông lên gối kê hoặc khăn gấp dày, không cầm nắm vào thân; tay chạm vào thân sẽ làm tiếng tắt nhanh.
- Dùng cùng một chiếc dùi cho mọi quả chuông được so sánh, gõ cùng một lực, cùng vị trí ở vành miệng.
- Nghe độ ngân: tiếng kéo dài bao lâu cho tới khi tắt hẳn. Chuông đúc dày, hợp kim tốt thường ngân lâu hơn chuông mỏng hay chuông hợp kim kẽm.
- Nghe độ trong: tiếng có rè, có tiếng lách tách phụ không. Tiếng rè có thể do nứt, rỗ trong thành chuông hoặc hợp kim không tốt.
- Nghe sự dao động: nhiều quả chuông khi ngân có tiếng như chập chờn, to nhỏ đều đặn. Đây là hiện tượng âm học bình thường do thành chuông không hoàn toàn đối xứng, thường gặp ở chuông thủ công và không phải lỗi.
- Gõ ở vài điểm quanh vành: chuông tốt cho tiếng gần giống nhau ở mọi điểm.
- Nghe trong không gian giống nơi sẽ đặt: một tiếng chuông rất to và gắt ở cửa hàng có thể quá chói trong một căn phòng nhỏ.
Đừng chọn chuông chỉ vì tiếng to. Với ban Phật trong căn hộ, tiếng êm, ngân vừa phải thường dễ chịu cho cả nhà và hàng xóm hơn.
Chuông "màu đồng" nhưng không phải đồng
Trên thị trường có nhiều chuông nhỏ, chuông trang trí được đúc từ hợp kim kẽm hoặc kim loại rẻ khác rồi mạ màu đồng, đánh bóng, có khi còn giả màu cổ. Đây là cách làm hợp pháp và có chỗ dùng của nó, chẳng hạn làm đồ trang trí, quà lưu niệm. Vấn đề chỉ nảy sinh khi những món này được mô tả là "đồng nguyên chất", "đồng đúc thủ công" để bán như pháp khí.
Dấu hiệu thường gặp của chuông hợp kim kẽm mạ là nhẹ hơn chuông đồng cùng cỡ, tiếng ngắn và đục hơn, và sau một thời gian dùng thì lớp mạ ở chỗ hay chạm như quai, vành miệng có thể mòn để lộ màu xám bạc. Kẽm cũng dễ có đốm trắng khi gặp ẩm lâu ngày. Chuông đồng thật thì sẫm màu dần một cách đều đặn, chỗ hay chạm lại sáng hơn, không lộ màu khác bên dưới.
Chuông dùng để thỉnh trong việc tu tập cần tiếng tốt và bền. Nếu gia đình cần một quả chuông gia trì cho ban Phật, nên chọn món mà người bán cam kết rõ chất liệu và cho nghe thử tiếng, hơn là chọn món rẻ có hình thức đẹp.
Đến tận xưởng ở làng nghề: nên hỏi và xem gì
Nhiều người muốn mua chuông tận nơi đúc để có món đồ mang dấu tay người thợ. Đến xưởng là cơ hội hiếm để hiểu món mình mua, nếu bạn biết hỏi:
- Xin xem khu làm khuôn, nếu chủ xưởng đồng ý. Nhìn thấy khuôn đất, lò nấu và bàn mài, bạn sẽ hiểu vì sao mỗi quả chuông một khác.
- Hỏi hợp kim dùng cho chuông là gì, có pha thêm kim loại nào để chỉnh tiếng không. Thợ lâu năm thường trả lời cụ thể và sẵn lòng giải thích.
- Hỏi quả chuông được chỉnh tiếng bằng cách nào: mài tay, tiện máy hay kết hợp.
- Xin gõ thử nhiều quả cùng cỡ, chọn quả có tiếng mình thích nhất thay vì lấy quả đầu tiên đưa ra.
- Hỏi cách giữ chuông sau khi mang về: có phủ lớp chống xỉn không, nên lau bằng gì, tránh gì.
- Nếu muốn đặt chữ khắc hay hoa văn riêng, hỏi rõ thời gian, cách làm khuôn và xin xem mẫu trước.
- Chụp ảnh xưởng và người thợ, nếu được phép, để giữ lại câu chuyện của món đồ.
Ở làng nghề, xưởng thủ công và xưởng dùng máy thường nằm cạnh nhau, có khi trong cùng một nhà. Không có gì sai khi một xưởng làm cả hai loại; điều bạn cần là người bán nói rõ quả chuông mình chọn được làm theo cách nào.
Thủ công không đồng nghĩa với tốt hơn: chọn theo nhu cầu
Chuông đúc thủ công mang dấu tay người thợ và câu chuyện của làng nghề, đó là giá trị thật. Nhưng một quả chuông thủ công đúc vội, hợp kim không tốt, mài chỉnh qua loa vẫn có thể tiếng kém. Ngược lại, chuông làm bằng máy có kiểm soát kỹ có thể cho tiếng đều, ổn định, giá vừa phải, rất hợp với người mới lập ban Phật.
Câu hỏi nên đặt ra là: bạn cần quả chuông này để làm gì? Thỉnh mỗi ngày trên ban Phật tại gia thì ưu tiên tiếng êm, ngân vừa, kích thước hợp ban. Cúng dường cho chùa thì hỏi chùa cần loại nào. Giữ làm kỷ niệm hay quà tặng có ý nghĩa văn hoá thì chuông của làng nghề, có câu chuyện rõ ràng, sẽ đáng giá hơn.
Điều duy nhất không nên chấp nhận là mô tả sai. Chuông công nghiệp bán như chuông thủ công, chuông hợp kim bán như chuông đồng, đó là chuyện trung thực của người bán chứ không phải chuyện chất lượng của cách làm. Khi người bán trả lời rõ ràng, cho xem tận tay, cho nghe tận tai, bạn đã có đủ thông tin để chọn.
Câu hỏi thường gặp
Chuông đúc thủ công có phải luôn đắt hơn chuông công nghiệp không?
Thường là vậy vì công làm khuôn và mỗi khuôn chỉ dùng một lần, nhưng không phải luôn luôn. Giá còn phụ thuộc vào kích thước, hợp kim, độ tinh của hoa văn và tay nghề người chỉnh tiếng. Đừng dùng giá làm căn cứ duy nhất để đoán cách làm; hãy nhìn, cầm, nghe và hỏi người bán.
Có cách nào kiểm tra chắc chắn chuông là đồng thật không?
Ở nhà thì khó chắc chắn hoàn toàn. Trọng lượng, màu ở chỗ trầy, tiếng ngân cho manh mối khá tốt. Để biết chính xác thành phần hợp kim, cần máy phân tích kim loại mà một số cơ sở kiểm định hoặc cửa hàng kim loại có. Với chuông gia dụng, hỏi rõ người bán và giữ hoá đơn thường là đủ.
Chuông có đường ráp khuôn có phải hàng kém không?
Không hẳn. Đường ráp khuôn chỉ cho biết chuông được đúc bằng khuôn nhiều mảnh, thường là khuôn công nghiệp. Chất lượng tiếng còn phụ thuộc hợp kim và độ dày thành. Nếu tiếng tốt và người bán mô tả trung thực, đó vẫn là quả chuông dùng được.
Tiếng chuông có tiếng chập chờn to nhỏ có phải chuông lỗi không?
Thường không phải. Hiện tượng này gọi là phách, xuất hiện khi hai tần số dao động gần nhau của thành chuông chồng lên nhau. Chuông thủ công hay có vì thành không hoàn toàn đối xứng. Nhiều người còn thích nét ngân này. Chỉ nên lo khi kèm tiếng rè, lách tách.
Mua chuông ở làng nghề có cần đặt trước không?
Chuông cỡ nhỏ thường có sẵn ở các xưởng. Chuông cỡ lớn hoặc có yêu cầu riêng về hoa văn, chữ khắc thường phải đặt và chờ. Khi đặt, hỏi rõ hợp kim, cách làm, thời gian, và xin nghe thử tiếng trước khi nhận.
Chuông đồng mới có màu vàng sáng, bao lâu thì sẫm lại?
Tuỳ hợp kim, lớp hoàn thiện và môi trường. Chuông có phủ lớp chống xỉn giữ màu lâu hơn; chuông không phủ đặt ở nơi ẩm, nhiều khói hương sẽ sẫm nhanh hơn, có khi chỉ vài tháng. Sẫm màu là bình thường, không làm tiếng kém đi.