Trong những khoa lễ dài ở chùa Việt như lễ cầu siêu, lễ cúng thí thực hay lễ an vị, ngoài chuông, mõ và trống, người đi lễ còn nghe những âm thanh nhỏ hơn: tiếng lắc của cái linh trên tay vị chủ lễ, tiếng chũm chọe chập vào nhau, tiếng trống con giữ nhịp. Đó là nhóm nhạc khí cầm tay, mỗi món làm một việc riêng trong buổi lễ.
Bài này tả hình dáng, chất liệu, người cầm và đoạn thường dùng của từng món theo nếp phổ biến ở chùa Bắc tông. Tên gọi các nhạc khí nhỏ khác nhau khá nhiều giữa Bắc, Trung, Nam và giữa từng chùa; cách dùng trong từng khoa lễ cụ thể là việc của chư tăng, ni, bạn nên hỏi trực tiếp nơi mình sinh hoạt.
Cái linh: chiếc chuông nhỏ có cán
Linh là một chiếc chuông đồng nhỏ có cán cầm, bên trong có quả lắc. Người cầm lắc cổ tay cho quả lắc đập vào thành chuông, tạo ra một chuỗi tiếng ngân trong và liên tục, khác hẳn tiếng một tiếng một của chuông gia trì. Phần cán thường được đúc liền hoặc lắp vào thân chuông, nhiều chiếc có đầu cán tạo hình như nửa chiếc chày kim cang, một hoạ tiết quen thuộc trong mỹ thuật Phật giáo.
Thân linh thường được đúc bằng đồng, ngoài mặt có hoa văn hoặc chữ nổi. Cỡ linh nằm gọn trong một bàn tay, đủ nhẹ để cầm lắc suốt một đoạn lễ dài. Tiếng linh tốt là tiếng trong, đều, tắt từ từ; linh kém thì tiếng rè hoặc lạch cạch do quả lắc lỏng hoặc thân đúc mỏng không đều.
Cần phân biệt linh của chùa Việt với chuông kim cang trong truyền thống Kim Cương thừa. Hai món nhìn khá giống nhau vì cùng là chuông nhỏ có cán, nhưng cách dùng, cách cầm và ý nghĩa đi kèm thuộc về hai truyền thống khác nhau. Chuyên mục pháp khí Kim Cương thừa của trang có bài riêng về chiếc chuông ấy.
Ai cầm linh và linh dùng ở đoạn nào
Trong các khoa lễ ở nhiều chùa Bắc tông, linh thường do vị chủ lễ, còn gọi là chủ sám hay chủ khoa, cầm trên tay. Vị này dẫn dắt nghi thức, và tiếng linh là một trong những tín hiệu mở đầu, chuyển đoạn hoặc khép lại một phần của buổi lễ. Người phụ lễ hai bên nghe tiếng linh để biết bước tiếp theo.
Linh hay xuất hiện nhiều trong những khoa lễ có phần thỉnh mời, phần đọc tụng dài hoặc phần cúng thí, ví dụ lễ cầu siêu, lễ chẩn tế, lễ an vị. Trong thời khoá tụng kinh hằng ngày ở nhiều chùa, chuông và mõ là đủ, linh ít được dùng hơn. Mỗi chùa, mỗi vùng có nếp riêng về chỗ dùng linh, nên không có một bảng quy định chung có thể áp cho mọi nơi.
Theo cách hiểu phổ biến, tiếng linh mang ý nghĩa kêu gọi, thỉnh mời, và giúp người dự lễ giữ sự chú tâm. Phần ý nghĩa sâu hơn gắn với từng khoa nghi thuộc về sự giảng giải của chư tăng; bài phổ thông chỉ nêu đến đây để bạn hiểu vì sao lại nghe tiếng lắc ấy trong buổi lễ.
Với Phật tử tại gia, linh không phải món cần có trên ban Phật. Nếu bạn được tặng hoặc thừa kế một chiếc linh, giữ nó như một pháp khí là đủ; muốn dùng trong lễ tại gia thì nên hỏi vị thầy nơi mình quy y.
Chũm chọe: hai đĩa đồng chập vào nhau
Chũm chọe là một cặp đĩa đồng tròn, giữa mỗi đĩa có núm lồi, buộc dây vải hoặc dây da để cầm. Người đánh cầm hai đĩa, chập vào nhau hoặc miết vào nhau để tạo tiếng xoèng sáng và vang. Trong nhà chùa, nhạc khí này được gọi bằng nhiều tên: sách chữ Hán hay ghi não bạt, miền Nam quen gọi chập chõa, nhiều nơi gọi đơn giản là chũm chọe.
Chũm chọe dùng trong chùa thường xuất hiện ở những khoa lễ có tính trang trọng hoặc có phần rước, ví dụ lễ cầu siêu, lễ tang của chư tăng hay Phật tử, lễ rước trong ngày đại lễ. Tiếng chũm chọe đánh dấu những đoạn chuyển, những đoạn tán tụng có nhịp, hoặc đi cùng trống nhỏ thành một nhóm nhạc khí gõ.
Chũm chọe cũng có mặt trong nhạc lễ dân gian, trong múa lân, trong hát chầu văn và nhiều loại hình khác. Cùng một loại nhạc khí, nhưng ở chùa nó được đánh theo nếp của nghi lễ nhà Phật, nhịp và cách đánh khác với đội lân hay ban nhạc lễ ngoài đời. Thấy chũm chọe trong chùa, bạn nên hiểu đó là một phần của nghi thức, không phải tiết mục biểu diễn.
Bảng nhận diện các nhạc khí cầm tay và nhạc khí nhỏ
Bảng gom những món thường gặp trong các khoa lễ ở chùa Việt. Tên gọi trong cột thứ hai là những tên hay gặp, không phải tên duy nhất.
| Nhạc khí | Tên gọi khác hay gặp | Chất liệu, hình dáng | Thường dùng khi nào |
|---|---|---|---|
| Linh | Chuông linh, chuông cầm tay | Chuông đồng nhỏ có cán, có quả lắc | Khoa lễ do chủ sám dẫn, phần thỉnh mời, chuyển đoạn |
| Chũm chọe | Chập chõa, não bạt | Cặp đĩa đồng có núm và dây cầm | Lễ cầu siêu, lễ tang, lễ rước, đoạn tán có nhịp |
| Trống nhỏ | Trống con, trống cơm tuỳ nơi | Trống gỗ bịt da cỡ nhỏ, đặt trên giá | Giữ nhịp cho nhóm tán tụng, đi cùng chũm chọe |
| Mõ nhỏ | Mõ tay, mõ con | Mõ gỗ tròn cỡ lòng bàn tay | Khi chư tăng đi tụng ngoài chùa, ở nhà Phật tử |
| Chuông gia trì nhỏ | Chuông bát, chuông tay | Chuông đồng hình bát đặt trên nệm | Đi cùng mõ trong thời tụng, ở ban Phật tại gia |
| Khánh nhỏ, tiểu khánh | Tuỳ chùa | Tấm đồng hoặc đá nhỏ treo trên giá | Báo hiệu, chuyển đoạn trong một số nghi thức |
Khi gặp một tên gọi lạ trong sách cũ hoặc trong lời kể của người lớn tuổi, như "tang" hay "đẩu" ở một số vùng, đừng vội đoán. Nhiều tên chỉ dùng ở một vài chùa, một vài vùng, và có khi cùng một chữ lại chỉ hai món khác nhau. Hỏi chính nơi dùng tên đó là cách chắc nhất.
Bộ nhạc khí gọn khi chư tăng đi làm lễ ngoài chùa
Không phải khoa lễ nào cũng diễn ra trong chánh điện. Nhiều gia đình thỉnh chư tăng, ni về nhà tụng kinh cầu an, cầu siêu, làm lễ tang hay lễ an vị ban Phật. Khi đó, chiếc mõ lớn, chuông gia trì nặng và trống bát nhã không thể mang theo; thay vào đó là một bộ nhạc khí gọn đựng vừa một chiếc túi hay một chiếc hộp.
Bộ gọn này thường gồm một mõ nhỏ có nệm, một chuông gia trì nhỏ hoặc chuông tay, chiếc linh của vị chủ lễ, và khi cần thì thêm cặp chũm chọe, trống nhỏ. Mỗi món đều được chọn sao cho nhẹ mà vẫn đủ tiếng trong một căn phòng. Nhìn bộ nhạc khí, người trong nghề đoán được khá nhiều về tính chất buổi lễ: chỉ có chuông mõ là buổi tụng đơn giản, có thêm linh và chũm chọe thường là khoa lễ dài hơn. Bộ đồ ấy thường được các vị giữ gìn rất kỹ, gói trong khăn riêng, đặt trong túi riêng, không để lẫn với đồ dùng khác.
Với gia đình đón chư tăng về nhà, việc cần chuẩn bị thường chỉ là một chỗ sạch, phẳng để đặt nhạc khí trước ban thờ, đủ ánh sáng, và giữ cho trẻ nhỏ, vật nuôi không chạy ngang qua. Không cần sắm sẵn chuông mõ riêng cho buổi lễ nếu nhà chưa có; chư tăng, ni thường mang theo đồ của mình. Nếu không chắc, gia đình có thể hỏi trước khi thỉnh.
Vì sao tên gọi mỗi nơi một khác
Nghi lễ đi theo con đường riêng ở mỗi vùng. Phật giáo ở miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam phát triển qua những thời kỳ, những dòng truyền thừa khác nhau. Mỗi nơi tiếp nhận và giữ gìn nghi lễ theo cách riêng, kéo theo tên gọi nhạc khí riêng.
Tên chữ Hán và tên nôm song song tồn tại. Sách nghi lễ ghi bằng chữ Hán, còn người làm lễ gọi bằng tên nôm quen miệng. Một món có thể có tên chữ trong sách và một tên khác hẳn khi nói chuyện trong chùa.
Giao thoa với nhạc lễ dân gian. Nhiều nhạc khí nhỏ dùng chung với nhạc lễ ngoài đời, nên tên gọi đi qua lại giữa hai bên. Chũm chọe trong chùa và chũm chọe của đội lân là một ví dụ.
Truyền dạy chủ yếu bằng cách làm theo. Phần lớn người học nghi lễ học bằng cách theo thầy, nghe và làm, không qua sách giáo khoa chung. Tên gọi vì thế được truyền miệng và thay đổi theo từng nhóm người.
Giữ gìn và đối xử với nhạc khí nhỏ
Linh và chũm chọe đều bằng đồng nên chịu được thời gian khá tốt, nhưng dễ xỉn màu và lỏng dây. Lau bằng khăn mềm khô sau mỗi lần dùng, để nơi khô ráo, không xếp chồng chũm chọe lên vật cứng để tránh móp vành. Dây cầm của chũm chọe và phần cán linh là chỗ hỏng nhiều nhất; dây sờn nên thay sớm để đĩa không rơi khi đang đánh.
Với chiếc linh có quả lắc lỏng, tiếng sẽ lạch cạch thay vì ngân. Việc sửa nên nhờ thợ đồ đồng có kinh nghiệm hoặc hỏi chùa xem họ thường nhờ ai, không tự hàn hay đập vào thân chuông. Nhạc khí cổ ở chùa là di tích thì việc sửa nên báo ban quản lý.
Trẻ nhỏ thường rất thích tiếng linh và tiếng chũm chọe. Ở chùa, các món này không phải đồ chơi; cha mẹ nên nhắc con ngắm thôi, không cầm lắc thử. Ở nhà, nếu có chiếc linh trên ban, nên để ở chỗ trẻ không với tới, vừa giữ pháp khí vừa tránh trẻ làm rơi trúng chân. Muốn tìm hiểu thêm về chất liệu đồng của các pháp khí, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Cái linh trong chùa là gì?
Linh là chiếc chuông đồng nhỏ có cán cầm và quả lắc bên trong. Người cầm lắc cổ tay để tạo chuỗi tiếng ngân. Ở nhiều chùa Bắc tông, linh do vị chủ lễ cầm trong các khoa lễ như cầu siêu, chẩn tế, an vị, dùng để mở đầu và chuyển đoạn.
Chũm chọe và chập chõa có phải là một không?
Phải. Đó là cặp đĩa đồng chập vào nhau tạo tiếng xoèng. Sách chữ Hán hay ghi là não bạt, miền Nam quen gọi chập chõa, nhiều nơi gọi chũm chọe. Trong chùa, nó thường dùng ở lễ cầu siêu, lễ tang và lễ rước.
Linh của chùa Việt có giống chuông kim cang Tây Tạng không?
Hai món trông khá giống vì cùng là chuông nhỏ có cán, nhưng thuộc hai truyền thống khác nhau, cách cầm, cách dùng và ý nghĩa đi kèm khác nhau. Không nên dùng lẫn hoặc đồng nhất hai món chỉ vì hình dáng.
Ban Phật tại gia có cần linh và chũm chọe không?
Không cần. Tụng niệm tại gia thường chỉ dùng chuông nhỏ và mõ nhỏ. Linh và chũm chọe là nhạc khí của các khoa lễ ở chùa. Nếu được tặng, bạn có thể giữ như một pháp khí và hỏi vị thầy nơi mình quy y nếu muốn dùng.
Tang và đẩu là nhạc khí gì?
Đây là những tên chỉ dùng ở một số chùa, một số vùng, và có khi cùng một tên lại chỉ những món khác nhau. Bài không đoán thay. Muốn biết chính xác, bạn hỏi trực tiếp chư tăng, ni ở nơi dùng tên gọi đó.