Mõ gỗ rè tiếng hoặc nứt phần lớn vì gỗ co giãn theo độ ẩm: mõ để nơi nắng chiếu, gió điều hoà thổi thẳng, gần bếp hay đèn nóng, hoặc chuyển từ nơi ẩm sang nơi khô quá nhanh. Ngoài ra còn có những nguyên nhân dễ sửa hơn như nệm lép, dùi hỏng hay mõ đặt lệch.
Bài này giúp bạn phân biệt từng trường hợp: tiếng rè do đâu, vết nứt nào chỉ ở lớp sơn và vết nào đã vào thân gỗ, việc gì tự làm được ở nhà và việc gì nên nhờ thợ. Với mõ cổ ở chùa là di tích, mọi việc sửa chữa nên báo ban quản lý.
Tiếng mõ thay đổi: đoán nguyên nhân từ âm thanh
Trước khi lo mõ hỏng, hãy loại trừ những nguyên nhân đơn giản. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp và hướng kiểm tra.
| Bạn nghe thấy | Nguyên nhân hay gặp | Kiểm tra gì |
|---|---|---|
| Tiếng lạch cạch sau mỗi tiếng gõ | Mõ xê dịch trên nệm, nệm lép, mặt kê cứng | Đặt lại mõ, thay hoặc nhồi lại nệm, kê thêm khăn |
| Tiếng gắt, chói hơn trước | Đầu dùi mòn lớp bọc, lộ gỗ cứng | Xem đầu dùi, bọc lại vải hoặc da |
| Tiếng đục, tắt nhanh | Đè dùi khi gõ, hoặc mõ đặt sát vật khác | Gõ thả lỏng, dời vật quanh mõ ra |
| Tiếng rè, có tiếng phụ lẫn vào | Vết nứt nhỏ ở thân, thường gần khe miệng | Soi kỹ quanh khe miệng và đáy mõ |
| Tiếng hai bên khác hẳn nhau | Nứt một bên, hoặc gỗ co không đều | So tiếng hai bên, tìm vết nứt ở bên tiếng lạ |
| Tiếng đục, có mùi ẩm | Mõ hút ẩm, có thể có mốc trong lòng | Soi đèn vào khe miệng, xem có mốc trắng hay xanh |
Nhiều trường hợp "mõ hỏng" hoá ra chỉ là nệm lép hoặc đầu dùi mòn, hoặc mõ bị đặt sát vách gỗ của ban thờ nên rung theo. Thay hai thứ ấy trước rồi mới nghĩ tới sửa mõ, vừa đỡ tốn vừa tránh làm thêm hư hại.
Vì sao mõ gỗ nứt: chuyện co giãn của gỗ
Gỗ là vật liệu sống theo độ ẩm. Khi không khí ẩm, gỗ hút nước và nở ra; khi không khí khô, gỗ nhả nước và co lại. Khối gỗ của chiếc mõ không co đều ở mọi hướng: theo chiều ngang thớ co nhiều hơn chiều dọc thớ. Khi sự co không đều này vượt quá sức chịu của thớ gỗ, vết nứt xuất hiện, thường bắt đầu ở chỗ yếu nhất như cạnh khe miệng, chỗ có mắt gỗ hoặc chỗ thành mỏng nhất.
Ở miền Bắc, mùa hanh khô cuối thu đầu đông và những đợt gió mùa khô là lúc mõ dễ nứt. Ở miền Nam và miền Trung, mõ để trong phòng điều hoà chạy liên tục, đặc biệt khi luồng gió thổi thẳng vào ban thờ, cũng gặp tình trạng tương tự. Mõ mới làm từ gỗ chưa khô kỹ thì càng dễ nứt trong năm đầu. Mõ đã dùng nhiều năm, gỗ đã ổn định, thường ít nứt hơn, nhưng vẫn có thể rạn nếu bị đặt vào chỗ khắc nghiệt trong thời gian dài.
Chuyển chỗ đột ngột cũng là nguyên nhân thường gặp. Một chiếc mõ ở nhà quê ẩm thấp được mang lên căn hộ thành phố có điều hoà, hoặc được gửi đi xa qua đường bưu điện trong mùa nồm rồi mở ra nơi khô, có thể nứt chỉ sau vài tuần. Thợ làm mõ hay dặn để mõ mới quen chỗ một thời gian trước khi dùng nhiều chính vì lý do này.
Phân biệt nứt sơn và nứt thân gỗ
Nứt chân chim ở lớp sơn. Những đường rạn nhỏ chằng chịt như mạng nhện trên bề mặt, không có chiều sâu, gõ vẫn tròn tiếng. Đây thường là lớp sơn lão hoá, không ảnh hưởng tới tiếng. Có người còn quý lớp rạn này như dấu thời gian.
Nứt thẳng theo thớ ở thân. Một đường nứt rõ, thường chạy dọc thớ, có thể nhìn thấy khe hở khi soi đèn. Gõ gần đó tiếng rè hoặc có tiếng phụ. Đây là nứt thân, cần theo dõi và cân nhắc nhờ thợ.
Nứt từ khe miệng lan ra. Vết nứt bắt đầu ở cạnh khe miệng rồi kéo ra thân. Chỗ này chịu lực nhiều nhất khi rung, nên vết nứt dễ dài thêm nếu tiếp tục gõ mạnh. Nên giảm lực gõ và hỏi thợ sớm.
Sơn phồng, bong mảng. Lớp sơn rộp lên hoặc bong từng mảng, có khi lộ gỗ bên dưới. Thường do gỗ chưa khô kỹ khi sơn hoặc mõ bị ẩm lâu. Không ảnh hưởng nhiều tới tiếng nhưng cần xử lý để gỗ không hút thêm ẩm.
Giữ mõ khỏi nứt: chỗ đặt và thói quen
Phần lớn vết nứt có thể phòng được bằng những thói quen đơn giản, không tốn kém gì. Đây là những việc nhiều chùa và gia đình vẫn làm:
- Đặt mõ ở chỗ không có nắng chiếu trực tiếp, kể cả nắng chiều xiên qua cửa sổ vài giờ mỗi ngày.
- Tránh luồng gió điều hoà, quạt thổi thẳng vào ban thờ. Nếu không đổi được chỗ, có thể đặt một tấm chắn gió nhẹ hoặc đổi hướng cánh gió.
- Không đặt mõ cạnh đèn sưởi, đèn sợi đốt nóng, bếp, lò hay chỗ hương đốt liên tục sát bên.
- Mùa hanh khô, phòng quá khô thì có thể để một chậu nước nhỏ trong phòng hoặc dùng máy tạo ẩm ở mức vừa phải, không phun sương thẳng vào mõ.
- Mùa nồm ẩm, lau mõ bằng khăn khô, mở cửa cho thoáng vào lúc trời ráo, không bọc ni lông kín.
- Mõ mới mua hoặc mới chuyển chỗ: để quen phòng vài tuần, gõ nhẹ trong thời gian đầu.
- Dùng nệm đủ dày và dùi đầu mềm, gõ lực vừa phải; gõ quá mạnh lâu ngày làm vết nứt nhỏ dài thêm.
- Khi đi vắng lâu ngày, đóng bớt rèm cửa có nắng chiếu vào ban thờ và tắt điều hoà ở phòng đó, để mõ không chịu cảnh khô nóng liên tục trong lúc không có người.
Không bôi dầu ăn, dầu máy hay xịt các loại chất bóng gia dụng lên mõ với mong muốn "giữ ẩm cho gỗ" như một số lời khuyên truyền tai. Những chất này có thể làm hỏng lớp sơn, bám bụi và đổi tiếng. Nếu muốn dưỡng gỗ mộc, nên hỏi thợ làm mõ loại dầu dưỡng phù hợp.
Mõ bị mốc, mối mọt: xử lý thế nào
Mõ để lâu nơi ẩm, nhất là trong tủ kín hay góc nhà ít thông gió, có thể bị mốc trong lòng. Dấu hiệu là mùi ẩm khi ghé gần khe miệng và những đốm trắng, xanh khi soi đèn vào. Cách xử lý ban đầu là đem mõ ra chỗ thoáng mát, không phơi nắng gắt, lau phần ngoài bằng khăn khô, dùng chổi lông mềm hoặc khăn quấn que luồn vào khe để lau bớt mốc.
Không đổ nước hay dung dịch tẩy vào lòng mõ. Nước làm gỗ ngấm ẩm sâu hơn, còn chất tẩy mạnh có thể làm hỏng gỗ và sơn, lại khó lau sạch hết trong khoang kín. Khi lau mốc, nên đeo khẩu trang và găng tay, làm ở nơi thoáng; người có bệnh hô hấp, dị ứng nên nhờ người khác làm.
Nếu thấy lỗ nhỏ và bột gỗ mịn rơi ra quanh mõ, có thể mõ bị mọt. Trường hợp này nên tách mõ khỏi các đồ gỗ khác và nhờ thợ hoặc người làm nghề mộc xem giúp. Với mõ quý, mõ của chùa, việc xử lý mối mọt nên để người có chuyên môn làm để không làm hỏng thêm.
Khi nào tự xử lý, khi nào nhờ thợ
Những việc bạn có thể tự làm: thay nệm, bọc lại đầu dùi, đặt lại vị trí mõ, lau bụi, lau mốc nhẹ ở bên ngoài, điều chỉnh chỗ đặt cho tránh nắng gió. Những việc này không đụng vào thân mõ nên không có rủi ro làm hỏng thêm.
Những việc nên nhờ thợ: trám vết nứt ở thân, xử lý vết nứt từ khe miệng, sơn lại khi lớp sơn bong nhiều, xử lý mọt. Tự trám bằng keo mua sẵn có thể giữ được vết nứt nhưng làm tiếng mõ đổi khác, và nếu keo tràn vào lòng mõ thì khó gỡ. Người thợ làm mõ biết cách trám mà vẫn giữ được tiếng tốt nhất có thể.
Có những chiếc mõ nứt quá nặng, tiếng rè không cứu được. Nhiều gia đình vẫn giữ mõ cũ ấy như một kỷ niệm, đặt ở chỗ trang nghiêm và dùng một chiếc mõ mới để tụng. Có nơi theo nếp gửi mõ cũ về chùa. Cách nào cũng được, miễn là món pháp khí từng gắn với việc tu tập của gia đình được đối xử tử tế, không vứt lẫn đồ bỏ.
Với mõ cổ ở đình chùa là di tích, dù vết nứt nhỏ cũng không tự ý trám, sơn. Hãy báo ban quản lý di tích để họ mời người có chuyên môn bảo quản.
Trống da trong chùa cũng cần giữ như mõ
Nếu chùa hay gia đình bạn có trống, cách giữ có nhiều điểm giống mõ vì tang trống cũng là gỗ. Khác ở chỗ mặt trống là da, nhạy với độ ẩm hơn gỗ: trời nồm thì da chùng, tiếng đục và rè; trời hanh thì da căng, tiếng đanh. Đó là thay đổi bình thường, không phải trống hỏng. Thường chỉ sau vài ngày thời tiết trở lại ổn định, tiếng trống cũng trở về như cũ.
Không nên tự căng lại da hay tháo đinh giữ da khi thấy tiếng thay đổi. Để trống ở nơi thoáng, tránh nắng chiếu vào mặt da, không để vật nặng đè lên. Khi mặt da rách hay chùng không còn chỉnh được, việc thay da là của thợ làm trống. Với trống của chùa là di tích, việc thay da hay sơn lại tang nên báo ban quản lý trước.
Trẻ nhỏ đi chùa thường muốn đánh thử trống và gõ thử mõ. Ngoài chuyện tôn trọng pháp khí, việc dặn trẻ không tự ý gõ còn giúp giữ đồ: dùi trẻ cầm thường gõ lệch, mạnh và vào cạnh, dễ làm sứt sơn, nứt khe miệng mõ hay rách da trống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mõ đang dùng tốt bỗng bị rè?
Nguyên nhân hay gặp là vết nứt nhỏ ở thân, thường gần khe miệng, do gỗ co lại trong thời tiết khô hoặc vì gió điều hoà thổi thẳng. Trước khi kết luận, hãy kiểm tra nệm và đầu dùi, vì nệm lép hay dùi mòn cũng làm tiếng thay đổi.
Vết rạn chân chim trên mõ có sao không?
Rạn chân chim chằng chịt trên lớp sơn mà không có chiều sâu thường chỉ là sơn lão hoá, không ảnh hưởng tới tiếng. Đáng lo hơn là đường nứt thẳng theo thớ gỗ, nhìn thấy khe hở và làm tiếng gõ gần đó bị rè.
Có nên tự dùng keo trám vết nứt trên mõ không?
Không nên với mõ đang dùng để tụng. Keo mua sẵn có thể giữ vết nứt nhưng làm tiếng đổi khác, và nếu tràn vào lòng mõ thì rất khó gỡ. Nên nhờ thợ làm mõ trám để giữ tiếng tốt nhất. Mõ cổ ở di tích thì báo ban quản lý.
Mõ để phòng điều hoà có bị nứt không?
Có thể, nếu luồng gió thổi thẳng vào mõ và phòng quá khô trong thời gian dài. Bạn nên đổi hướng cánh gió, đặt mõ tránh luồng gió, và giữ phòng không quá khô. Mõ mới mang vào phòng điều hoà nên để quen vài tuần, gõ nhẹ lúc đầu.
Mõ bị mốc trong lòng thì làm sao?
Đem mõ ra chỗ thoáng mát, không phơi nắng gắt, lau ngoài bằng khăn khô và dùng chổi lông mềm luồn vào khe để lau bớt mốc. Không đổ nước hay chất tẩy vào lòng mõ. Đeo khẩu trang, găng tay khi lau; mốc nhiều thì nhờ thợ.
Mõ cũ nứt không dùng được nữa thì để đâu?
Nhiều gia đình giữ lại như kỷ niệm ở chỗ trang nghiêm và dùng mõ mới để tụng, có nơi theo nếp gửi mõ cũ về chùa. Cách nào cũng được, miễn là món pháp khí được đối xử tử tế, không vứt lẫn với đồ bỏ.