Với kinh sách cũ, rách, nếp phổ biến ở nhiều chùa Việt là ưu tiên sửa để dùng tiếp; quyển còn tốt mà nhà không dùng thì tặng lại hoặc gửi chùa; quyển hỏng hẳn thì gửi chùa để chùa xử lý theo nếp riêng, hoặc gia đình tự hoá một cách trang trọng và an toàn. Điều nhiều nơi khuyên tránh là vứt kinh chung với rác sinh hoạt hay để mục nát trong xó nhà.
Không có quy định thống nhất cho mọi chùa, mọi truyền thống. Bài này gom các cách làm thường gặp, kèm lý do và chỗ cần cẩn thận, để bạn chọn cách hợp với gia đình. Nếu đang sinh hoạt ở một chùa, câu trả lời gần nhất và đúng nhất vẫn là hỏi chư tăng, ni ở đó. Và một điều nên nói trước: lỡ làm rách hay làm hỏng kinh không phải chuyện để lo sợ hay tự trách.
Trước hết: kiểm xem có sửa được không
Rất nhiều quyển kinh bị coi là hỏng thật ra chỉ bung gáy hay rách vài trang. Sửa lại vừa tiết kiệm vừa giữ được quyển kinh đã quen tay. Trình tự với kinh in thông thường:
- Gom đủ các trang rời, xếp theo số trang, kẹp tạm trong một tấm bìa để khỏi thất lạc.
- Trang rách: dán bằng băng giấy mỏng loại dành cho sửa sách, hoặc giấy dó mỏng với hồ tinh bột loãng, dán ở mặt ít chữ.
- Tránh băng keo trong thông thường: vài năm sau keo ngả vàng, thấm sang giấy và bong ra, để lại vết ố còn khó xử lý hơn chỗ rách.
- Gáy bung: với sách đóng chỉ, khâu lại theo lỗ cũ bằng chỉ cotton chắc; với sách dán keo, có thể nhờ tiệm đóng sách đóng lại gáy hoặc làm bìa cứng mới.
- Bìa sờn: bọc thêm một lớp bìa giấy kraft hoặc bìa vải, ghi tên kinh ở gáy bằng bút chì.
- Ép phẳng: đặt quyển kinh đã sửa giữa hai tấm bìa cứng, chặn vật nặng vừa phải một đến hai ngày.
Kinh cổ, kinh in mộc bản hay kinh chép tay thì đừng tự dán keo; mọi vật liệu dán không đúng đều có thể làm hỏng thêm. Nhóm này nên giữ nguyên hiện trạng và hỏi người có chuyên môn bảo quản.
Các cách nhiều chùa và gia đình đang làm
Mỗi cách hợp với một tình trạng của quyển kinh. Không cách nào là duy nhất đúng.
| Tình trạng | Cách thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Còn tốt, nhà không dùng nữa | Tặng lại cho người cần, cho chùa có Phật tử mới, cho tủ kinh chung | Hỏi trước chùa có cần không, tránh dồn quá nhiều một loại |
| Cũ, sờn nhưng còn đọc được | Sửa lại và dùng tiếp, hoặc giữ làm kỷ niệm gia đình | Ghi lại ai từng dùng quyển kinh này |
| Hỏng nặng, không đọc được | Gửi chùa để chùa xử lý theo nếp riêng | Gói gọn gàng, ghi chú tình trạng, không gửi lẫn đồ khác |
| Hỏng nặng, gia đình tự xử lý | Hoá kinh trang trọng ở nơi an toàn | Tuân thủ an toàn cháy nổ, không đốt trong căn hộ |
| Kinh cổ, mộc bản, chép tay | Giữ nguyên, hỏi cơ sở nghiên cứu, bảo tàng hay chùa có kho kinh | Không hoá, không tự sửa |
Có chùa nhận kinh cũ để cất vào kho kinh, có chùa nhận để chọn lại quyển còn tốt tặng Phật tử, có chùa định kỳ hoá kinh hỏng. Vì vậy trước khi mang một thùng kinh đến, gọi điện hoặc hỏi trực tiếp nhà chùa xem họ có nhận và nhận loại nào, để khỏi thành gánh nặng cho chùa.
Nếu gia đình tự hoá kinh: làm sao cho trang trọng và an toàn
Hoá kinh, tức đốt kinh hỏng với tâm trân trọng, là cách nhiều nơi dùng. Điều cần đặt lên đầu là an toàn cháy nổ và không làm phiền người xung quanh:
- Không đốt trong căn hộ chung cư, ban công, hành lang hay gần dây điện, bình gas; nhiều toà nhà cấm hẳn việc đốt.
- Chọn sân rộng, thoáng, đặt lò hoặc chậu kim loại trên nền gạch, có sẵn xô nước bên cạnh.
- Tháo bỏ phần bìa nhựa, ghim kim loại, băng keo trước khi đốt để không sinh khói độc.
- Đốt từng ít một, xé rời trang nếu cần để cháy đều, không đổ cả chồng sách dày vào một lúc.
- Không đốt khi gió to, trời hanh khô, hay gần mái lá, đống rơm, cây khô.
- Chờ tro nguội hẳn, dội nước rồi mới thu dọn. Tro có thể chôn ở gốc cây trong vườn nhà theo nếp nhiều gia đình.
- Không thả số lượng lớn tro hay giấy xuống sông, hồ, kênh rạch; điều đó gây ô nhiễm nguồn nước mà không làm việc hoá kinh thêm ý nghĩa.
Nhiều người đọc một lời nguyện ngắn trước khi hoá, theo hướng dẫn của chùa mình. Nếu nhà không có sân, gửi chùa là cách đơn giản và an toàn nhất.
Tặng lại kinh sách còn tốt sao cho đến đúng người
Nhà nhiều kinh dư thường là do được tặng nhiều lần, mỗi dịp lễ lại nhận thêm vài quyển. Tặng lại là cách tự nhiên nhất, nhưng tặng sao cho quyển kinh thật sự được dùng thì cần để ý một chút.
Trước hết, phân loại theo truyền thống và theo bản: kinh nhật tụng của chùa nào thì hợp nhất với Phật tử chùa đó; kinh Nam tông nên đến tay người sinh hoạt ở chùa Nam tông. Một quyển kinh lệch bản với nơi người nhận sinh hoạt rất dễ nằm yên trên kệ của họ, lặp lại đúng tình cảnh ở nhà bạn.
Thứ hai, xem người nhận là ai. Người lớn tuổi cần chữ to; người trẻ đi làm cần khổ nhỏ, gọn; trẻ em cần sách mỏng, dễ hiểu. Những tủ kinh chung ở chùa, ở thư viện các trường hạ, ở các nhóm tu học là nơi tốt để gửi số lượng nhiều, vì có người phân phát đến đúng tay.
Thứ ba, sửa sang trước khi tặng: lau bụi, dán lại trang rách, xoá nhẹ các ghi chú bút chì cá nhân nếu không muốn người khác đọc. Kinh tặng lại không cần mới, chỉ cần sạch sẽ và đủ trang.
Kinh sách của người thân đã khuất
Khi ông bà, cha mẹ mất, gia đình thường để lại một kệ kinh sách, tràng hạt, áo tràng. Không có gì buộc phải xử lý ngay trong những ngày tang. Nhiều gia đình đợi qua tuần, qua những ngày lễ cầu siêu, khi lòng đã lắng mới ngồi lại cùng nhau phân loại.
Quyển kinh người mất dùng hằng ngày, có nét chữ ghi chú bên lề, là kỷ vật quý. Nhiều nhà giữ lại một hai quyển như vậy, đặt ở ban thờ hay tủ kỷ niệm. Những quyển còn tốt khác có thể tặng lại cho người thân đang tu học, hoặc gửi chùa nơi người mất từng sinh hoạt — nhiều chùa trân trọng nhận vì đó là kinh của Phật tử quen thuộc của chùa.
Có gia đình muốn hoá kinh theo người mất, đó là lựa chọn của mỗi nhà. Nếu băn khoăn, cứ hỏi chư tăng chủ trì lễ tang. Điều duy nhất nên tránh là vì vội vàng mà hoá hay bỏ đi những quyển kinh cổ, kinh chép tay có giá trị tư liệu mà không ai trong nhà kịp xem qua.
Nếu người mất để lại lời dặn về kinh sách của mình, gia đình làm theo lời dặn đó. Nếu không, có thể cùng nhau chọn: mỗi người con giữ một quyển, phần còn lại gửi chùa. Cách chia nhỏ như vậy giúp kỷ vật của người đi trước có mặt trong nhiều gia đình, thay vì nằm chung một thùng.
Những điều nên tránh khi xử lý kinh cũ
Bán kinh cho người thu mua phế liệu. Giấy kinh sẽ lẫn vào giấy vụn, có khi được dùng gói hàng. Nhiều người không thoải mái với điều này; nếu không muốn giữ, gửi chùa là cách nhẹ nhàng hơn.
Để kinh hỏng chất đống trong kho, gầm cầu thang. Nhiều nhà ngại xử lý nên dồn kinh cũ vào thùng các-tông để dưới gầm cầu thang hay trên gác xép. Vài mùa mưa sau, thùng ẩm mốc, có mối, và lúc đó việc dọn dẹp còn khó hơn. Xử lý dứt điểm từng đợt nhỏ nhẹ nhàng hơn để dồn lại.
Vứt chung túi rác sinh hoạt. Theo nếp phổ biến, đây là cách được khuyên tránh nhất, vì lẫn với thức ăn thừa và đồ dơ không hợp với lòng tôn kính dành cho kinh sách.
Đẩy hết lên chùa mà không hỏi trước. Nhiều chùa nhỏ không có chỗ chứa. Một thùng kinh đặt trước cổng chùa không ai nhận có thể ướt mưa và hỏng thật sự.
Tự ý xé, hoá kinh cổ. Một quyển kinh in mộc bản trông cũ nát có thể là tư liệu hiếm. Hỏi trước, quyết định sau.
Lo sợ vì làm hỏng kinh. Kinh sách là vật dụng của việc tu học, hỏng theo thời gian là lẽ thường. Không có cơ sở giáo lý phổ biến nào nói làm rách kinh thì gặp điều xấu; giữ lòng trân trọng và xử lý chu đáo là đủ.
Câu hỏi về tái chế giấy kinh
Gần đây có người hỏi: kinh hỏng có thể đưa đi tái chế giấy cho đỡ phí và đỡ khói không. Đây là câu hỏi mà các chùa trả lời không giống nhau. Có nơi cho rằng tái chế là cách để giấy tiếp tục có ích, miễn là được tách riêng, gói gọn và đưa đến cơ sở tái chế một cách đàng hoàng; có nơi vẫn giữ nếp hoá kinh truyền thống vì ý nghĩa lễ nghi của nó.
Ở góc độ thực tế, tái chế tránh được khói đốt trong khu dân cư, phù hợp với những nơi cấm đốt. Ở góc độ tâm lý, không ít Phật tử thấy chưa yên khi giấy kinh có thể trở thành giấy dùng vào việc khác. Cả hai cách nghĩ đều có lý do của nó.
Nếu bạn cân nhắc cách này, hãy hỏi chùa nơi mình sinh hoạt. Câu trả lời của người thầy hướng dẫn mình, hợp với hoàn cảnh cụ thể, có giá trị hơn mọi lời khẳng định chung chung trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Kinh rách một trang có cần thay quyển mới không?
Không cần. Một trang rách dán lại bằng băng giấy sửa sách hoặc giấy mỏng với hồ loãng là dùng tiếp bình thường. Chỉ khi quyển kinh rách nhiều, mất trang, chữ mờ không đọc được mới cân nhắc thay quyển mới.
Có thể mang kinh cũ đến bất kỳ chùa nào không?
Nên hỏi trước. Không phải chùa nào cũng có chỗ chứa hay người phân loại. Chùa nơi gia đình thường sinh hoạt là địa chỉ tốt nhất vì quen biết và dễ trao đổi. Hỏi rõ chùa nhận kinh còn dùng được hay cả kinh hỏng.
Hoá kinh có cần chọn ngày giờ không?
Không có quy định chung về ngày giờ cho việc này. Nhiều gia đình chọn một ngày rảnh, trời lặng gió, có đủ người trông coi lửa. An toàn cháy nổ quan trọng hơn mọi việc chọn ngày. Nếu chùa hướng dẫn riêng thì theo hướng dẫn đó.
Kinh in kèm hình Phật bị rách thì xử lý thế nào?
Cũng như kinh, ưu tiên sửa lại nếu được. Nếu hỏng hẳn, nhiều gia đình gửi chùa hoặc hoá trang trọng cùng với kinh. Không có gì cần lo sợ; điều quan trọng là xử lý với sự tôn trọng, không vứt lẫn rác.
Kinh photo, kinh in từ máy in ở nhà xử lý giống kinh in sách không?
Theo nếp nhiều chùa, nội dung là kinh thì đối xử như kinh, bất kể in bằng cách nào. Những bản photo dùng tạm trong khoá tu, khi không dùng nữa có thể gom lại gửi chùa hoặc hoá cùng kinh hỏng khác.
Con cháu không theo đạo Phật có nên giữ kinh của ông bà không?
Đó là lựa chọn của gia đình. Nhiều người giữ một vài quyển làm kỷ niệm dù không tụng. Phần còn lại có thể gửi chùa nơi ông bà từng sinh hoạt, vừa đúng tâm nguyện người đi trước vừa không gây khó cho người ở lại.