Phất trần là cây phẩy có cán ngắn gắn một chùm lông hoặc sợi dài, ban đầu dùng để xua muỗi, ruồi mà không làm hại chúng; gậy như ý là vật cầm tay cán dài cong, đầu hình mây hay nấm linh chi. Qua thời gian, nhất là trong Phật giáo Trung Hoa, cả hai trở thành vật cầm tay của vị thầy khi thăng toà giảng pháp.
Ở chùa Việt, bạn có thể thấy phất trần đặt bên pháp toà, trên tay một vị chủ lễ, hoặc trên tranh tượng chư Tổ; gậy như ý ít gặp hơn, thường trên tượng Bồ Tát hay làm vật bày. Bài này giới thiệu nguồn gốc, hình dáng, ý nghĩa thường được giải thích của hai vật này, phân biệt với cách dùng trong Đạo giáo, trên sân khấu và trong thị trường phong thủy, rồi hướng dẫn cách giữ gìn nếu chùa hay gia đình bạn đang có.
Phất trần: từ cây xua côn trùng đến vật của thiền sư
Ở Ấn Độ khí hậu nóng ẩm, côn trùng nhiều, cây phẩy là vật dụng thường ngày. Với người xuất gia giữ giới không sát sinh, xua côn trùng thay vì đập chết là cách hợp với giới. Luật tạng ghi nhận việc cho phép chư tăng dùng cây phẩy làm từ những chất liệu bình dị, đồng thời hạn chế những loại xa hoa vốn là đồ dùng của giới quý tộc. Từ gốc đó, cây phẩy trở thành một trong những vật dụng của người tu.
Khi Phật giáo truyền sang Trung Hoa, phất trần dần mang thêm ý nghĩa nghi lễ. Trong văn học Thiền tông, chuyện các thiền sư "dựng phất tử" hay "cầm phất tử" khi thăng toà, khi đối đáp với học trò xuất hiện rất nhiều; "phất tử" là một cách gọi khác của phất trần. Vật dụng xua muỗi trở thành dấu hiệu của người đang ngồi ở vị trí giảng dạy.
Người Việt tiếp nhận hình ảnh này qua Thiền tông và các dòng thiền từ Trung Hoa truyền sang. Trên tranh, tượng chư Tổ ở nhiều chùa Bắc Bộ, bạn có thể thấy các vị cầm phất trần. Trong sinh hoạt hiện nay, phất trần có thể xuất hiện bên pháp toà hoặc trong tay vị chủ lễ ở một số khoa nghi, tuỳ nếp từng chùa.
Hình dáng và chất liệu của phất trần
Cán. Cán dài khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang, làm bằng gỗ, tre, sừng, có khi bọc đồng hay chạm khắc. Đầu cán có khâu giữ chùm lông, cuối cán thường có dây hoặc tua để treo.
Chùm lông hoặc sợi. Phần lớn phất trần ở Việt Nam hiện nay dùng lông đuôi ngựa màu trắng hoặc trắng ngà, có nơi dùng sợi thực vật như xơ gai, sợi đay, hoặc sợi tổng hợp. Chùm sợi dài, buông mềm, khi phẩy tạo đường cong nhẹ.
Màu sắc. Phất trần dùng trong chùa thường trắng hoặc ngà, cán màu gỗ trầm hoặc sơn son. Không có quy định màu chung, nhưng ít khi thấy màu sặc sỡ.
Kích thước. Tổng chiều dài thường từ nửa mét đến gần một mét. Phất trần làm đồ bày, đồ diễn sân khấu có thể dài hơn để dễ nhìn từ xa.
Tay nghề. Cái khó nằm ở khâu cố định chùm sợi vào cán sao cho không rụng, không xoắn, và chùm sợi buông đều. Phất trần làm vội rụng lông nhanh, sợi bết lại sau vài lần dùng.
Gậy như ý: một vật bình thường mang tên đẹp
Gậy như ý có cán dài vừa tầm tay, hơi cong, đầu to bè thành hình đám mây, hình lá hoặc hình nấm linh chi. Cách giải thích nguồn gốc phổ biến nhất cho rằng nó vốn là cây gãi lưng: gãi được chỗ tay không với tới, đúng "như ý" người dùng. Thuyết này phổ biến nhưng không phải là kết luận chắc chắn; một số nhà nghiên cứu nêu thêm những nguồn gốc khác.
Trong Phật giáo Trung Hoa, như ý xuất hiện trong tay các vị pháp sư khi giảng kinh. Có thuyết cho rằng người giảng ghi dàn ý lên thân như ý để khỏi quên; thuyết này cũng chỉ nên đọc như một cách giải thích được lưu truyền. Trên tượng, tranh, như ý đôi khi xuất hiện trong tay một số vị Bồ Tát, như một biểu tượng của trí tuệ hoặc sự viên mãn theo cách hiểu phổ biến.
Ngoài chùa, như ý trở thành vật cát tường trong văn hoá cung đình Trung Hoa, được làm bằng ngọc, gỗ quý, sơn mài để làm quà mừng. Từ đó nó đi vào thị trường đồ bày và đồ phong thủy. Đây là lý do khi tìm "gậy như ý", bạn gặp rất nhiều bài nói về phong thủy, công danh. Ở góc nhìn pháp khí, như ý chỉ là vật cầm tay của người giảng và vật biểu tượng trên tranh tượng.
Như ý trong chùa Việt thường làm bằng gỗ sơn son thếp vàng hoặc bằng đồng, đặt trên giá ở hậu điện, phòng khách của chùa hay trên án thư của vị trụ trì. Ít khi thấy chư tăng cầm như ý trong sinh hoạt hằng ngày. Nếu bạn được tặng hay thừa kế một chiếc như ý cũ, cách đối xử hợp lý là coi nó như một đồ mỹ nghệ có nguồn gốc văn hoá, giữ sạch, tránh va đập, thay vì tìm cách đặt theo hướng nào để cầu may.
Phất trần và gậy như ý: phân biệt nhanh
Hai vật này hay được nhắc cùng nhau vì cùng là vật cầm tay của người giảng pháp, nhưng khác hẳn về hình dáng và lịch sử.
| Điểm | Phất trần | Gậy như ý |
|---|---|---|
| Hình dáng | Cán ngắn, chùm lông hoặc sợi dài buông xuống | Cán cong, đầu to hình mây, lá hoặc nấm |
| Nguồn gốc thường được nêu | Cây phẩy xua côn trùng, hợp giới không sát sinh | Vật dụng cầm tay, có thuyết cho là cây gãi lưng |
| Trong chùa | Bên pháp toà, trong tay chư Tổ trên tranh tượng, một số khoa nghi | Trên tượng Bồ Tát, vật bày; ít dùng trong sinh hoạt |
| Ngoài chùa | Đạo giáo, sân khấu tuồng chèo (vai tiên, đạo sĩ) | Đồ cát tường cung đình, đồ bày, thị trường phong thủy |
| Chất liệu hay gặp | Cán gỗ, sừng; lông đuôi ngựa, sợi thực vật | Gỗ, đồng, ngọc, đá, sơn mài |
Khi viết hoặc giới thiệu về hai vật này trong bối cảnh chùa, nên tránh gán cho chúng công dụng "trấn trạch", "chiêu tài". Đó là cách quảng cáo của thị trường đồ bày, không phải ý nghĩa trong truyền thống Phật giáo.
Phất trần ngoài cửa chùa: Đạo giáo và sân khấu
Phất trần không phải vật riêng của Phật giáo. Trong Đạo giáo, các đạo sĩ cũng dùng phất trần, và hình ảnh vị đạo sĩ áo rộng cầm phất trần rất quen trong tranh dân gian, truyện cổ Trung Hoa. Ở Việt Nam, sự giao thoa Tam giáo khiến nhiều người khó phân biệt phất trần của nhà Phật và của đạo quán; điều đó dễ hiểu, vì hình dáng gần như giống nhau.
Trên sân khấu tuồng, chèo, cải lương tuồng cổ, phất trần là đạo cụ quen thuộc của những vai tiên ông, đạo sĩ, ẩn sĩ. Người xem nhìn cây phất trần là biết nhân vật thuộc thế giới tu hành, siêu thoát. Đây là một cách sân khấu dùng biểu tượng để kể chuyện, không phải mô tả nghi lễ thật.
Vì vậy, khi thấy một cây phất trần, đừng vội đoán người cầm thuộc truyền thống nào. Bối cảnh, y phục và nơi chốn mới cho biết điều đó. Khi viết nội dung văn hoá, nên ghi rõ phất trần trong Phật giáo, trong Đạo giáo hay trên sân khấu để người đọc không hiểu lẫn.
Làm một cây phất trần: nghề nhỏ ít người biết
Phất trần dùng trong chùa phần lớn được làm thủ công, số lượng không nhiều, thường do những người làm đồ thờ, đồ chùa nhận đặt. Công việc chia hai phần. Phần cán do thợ mộc hoặc thợ tiện làm: chọn gỗ thẳng thớ, tiện tròn, đánh nhẵn, có khi chạm hoa văn đơn giản hay sơn son. Đầu cán được khoét một lỗ sâu hoặc làm khâu để giữ chùm sợi.
Phần chùm sợi đòi hỏi kiên nhẫn hơn. Lông đuôi ngựa phải được giặt sạch, chải thẳng, phân loại theo độ dài, bỏ những sợi gãy. Thợ gom từng lọn, buộc chặt phần gốc bằng chỉ, phủ keo hoặc sơn để giữ, rồi đưa vào khâu ở đầu cán. Lọn sợi phải đều để khi treo lên, chùm lông buông thành một khối tròn, không lệch về một phía. Phất trần bằng sợi thực vật thì sợi được tước, phơi, có khi nhuộm nhẹ trước khi bó.
Vì nguồn lông đuôi ngựa ngày càng ít, nhiều cây phất trần hiện nay dùng sợi tổng hợp có màu và độ bóng gần giống. Không có gì sai khi dùng sợi tổng hợp; điều cần là người bán nói rõ chất liệu. Với chùa đặt làm, chư tăng thường quan tâm cây phất trần cầm có vừa tay, chùm sợi có rủ đẹp khi phẩy hay không, hơn là chất liệu đắt hay rẻ.
Giữ gìn phất trần và gậy như ý
Nếu chùa hay gia đình bạn có phất trần, như ý cũ, vài bước dưới đây giúp giữ chúng bền. Với đồ cổ có giá trị di sản, nên hỏi người có chuyên môn trước khi làm sạch.
- Treo phất trần đầu lông xuống, ở chỗ khô thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp làm lông giòn và ngả vàng.
- Chải nhẹ chùm lông bằng lược thưa từ khâu xuống ngọn, không chải ngược, để sợi không rối và không bị kéo rụng.
- Lông đuôi ngựa có thể bị mọt, bị mốc nếu để ẩm. Mùa nồm, lấy ra phơi gió vài lần; có thể đặt gói hút ẩm trong hộp đựng.
- Không giặt cả cây phất trần. Nếu lông bẩn, lau từng lọn bằng khăn ẩm vắt kiệt, để khô tự nhiên.
- Gậy như ý bằng gỗ lau bằng khăn khô mềm; bằng đồng thì lau khô, không dùng hoá chất đánh bóng mạnh làm mất lớp màu thời gian.
- Như ý bằng ngọc, đá đặt trên giá có lót vải, tránh va chạm; không ngâm nước.
- Khi khâu cổ phất trần lỏng hoặc lông rụng nhiều, gửi thợ làm đồ chùa sửa thay vì tự dán keo.
Nếu phất trần là đồ của người thân xuất gia để lại, gia đình có thể giữ như kỷ vật hoặc gửi về chùa nơi người đó tu. Đây là việc tuỳ hoàn cảnh, không có quy định chung.
Câu hỏi thường gặp
Phất trần làm bằng lông gì?
Phần lớn phất trần ở Việt Nam hiện nay dùng lông đuôi ngựa, có nơi dùng sợi thực vật như đay, gai hoặc sợi tổng hợp. Sách luật xưa nói về những chất liệu bình dị và hạn chế loại xa hoa, nhưng cách làm cụ thể thay đổi theo thời đại và vùng miền.
Phất tử và phất trần có khác nhau không?
Đây là hai cách gọi cùng một vật. "Phất tử" xuất hiện nhiều trong văn học Thiền tông, như chuyện thiền sư dựng phất tử khi thăng toà. "Phất trần" là cách gọi quen trong tiếng Việt hằng ngày.
Người tại gia có nên dùng phất trần không?
Phất trần trong chùa là vật của người giảng pháp và chủ lễ, người tại gia không dùng trong nghi lễ. Một cây phẩy bụi bằng lông thông thường để lau ban thờ thì không có gì phải kiêng, nhưng không nên gọi đó là pháp khí.
Gậy như ý trong chùa có liên quan đến phong thủy không?
Trong bối cảnh Phật giáo, như ý là vật cầm tay của người giảng và vật biểu tượng trên tranh tượng. Ý nghĩa phong thủy như cầu công danh, tài lộc là cách hiểu của thị trường đồ bày, không phải ý nghĩa trong kinh luật.
Vì sao chư Tổ trên tranh hay cầm phất trần?
Theo truyền thống Thiền tông, phất trần gắn với vị trí người giảng dạy, người thăng toà thuyết pháp. Vẽ chư Tổ cầm phất trần là cách thể hiện vai trò bậc thầy. Ý nghĩa cụ thể của từng bức tranh nên hỏi chùa nơi thờ.
Phất trần cũ rụng lông có nên bỏ không?
Nếu khâu cổ còn chắc, có thể nhờ thợ làm đồ chùa thay chùm lông mới. Nếu hỏng nặng, nhiều nơi gửi về chùa hỏi cách xử lý. Không có nếp chung bắt buộc phải đốt hay chôn.