Pháp khí Kim Cương thừa là những vật dùng trong nghi lễ và tu tập của Phật giáo Kim Cương thừa (còn gọi là Mật tông, Phật giáo Tây Tạng), phổ biến ở vùng Himalaya: Tây Tạng, Nepal, Bhutan, Ladakh, Mông Cổ. Những món hay gặp ở Việt Nam hiện nay gồm chày kim cang, chuông kim cang cầm tay, chuông xoay, kinh luân (bánh xe cầu nguyện), cờ gió năm màu, bộ bát cúng nước và các bức mandala.
Chúng đến Việt Nam chủ yếu qua ba ngả: người đi hành hương, du lịch vùng Himalaya mang về; một số nhóm Phật tử tu học theo truyền thống Tây Tạng; và mạng xã hội, nơi chuông xoay, cờ gió được giới thiệu như đồ trang trí, đồ "chữa lành". Bài này giới thiệu từng món ở mức phổ thông: tên gọi, hình dáng, vai trò trong truyền thống gốc, và chỗ người Việt hay hiểu lệch. Chi tiết nghi lễ và giáo lý thuộc về người tu trong truyền thống đó; muốn học sâu, bạn nên hỏi trực tiếp các vị thầy của truyền thống ấy.
Kim Cương thừa là gì, đứng ở đâu trong Phật giáo
Các nhà nghiên cứu thường chia Phật giáo hiện nay thành ba dòng lớn theo vùng truyền bá. Dòng Nam truyền (Theravada) phổ biến ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Lào, Campuchia và cộng đồng Nam tông, Khmer ở Nam Bộ. Dòng Bắc truyền (Đại thừa) phổ biến ở Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản và phần lớn chùa Việt. Kim Cương thừa (Vajrayana) phát triển ở Ấn Độ khoảng nửa sau thiên niên kỷ thứ nhất rồi truyền lên Tây Tạng, từ đó lan khắp vùng Himalaya và Mông Cổ.
Về giáo lý, Kim Cương thừa đứng trên nền Đại thừa nhưng có thêm hệ thống nghi quỹ, chân ngôn (thần chú), ấn quyết, quán tưởng và quan hệ thầy trò rất chặt. Chính vì nhiều nghi lễ dùng tay, dùng âm thanh, dùng hình ảnh, nên truyền thống này có một bộ pháp khí phong phú và mỗi món mang một lớp biểu tượng riêng.
Ở Việt Nam, yếu tố Mật giáo không hoàn toàn mới. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những cột kinh đá thời Đinh ở Hoa Lư khắc đà la ni, và yếu tố Mật giáo trong đời sống Phật giáo thời Lý qua tiểu sử một số thiền sư. Tuy vậy, đó là Mật giáo đi theo ngả Trung Hoa, hoà vào chùa Bắc tông, khác với Kim Cương thừa Tây Tạng mà người Việt gặp nhiều trong khoảng hai chục năm gần đây.
Biết điều này giúp bạn khỏi nhầm: thấy chày kim cang trên tay tượng Hộ pháp ở chùa làng không có nghĩa chùa đó theo Mật tông Tây Tạng, và thấy cờ gió năm màu ở quán cà phê vùng núi cũng không có nghĩa nơi đó có sinh hoạt tôn giáo.
Bảy món hay gặp nhất: nhận diện nhanh
Bảng dưới gom những pháp khí gốc Himalaya mà người Việt hay gặp nhất, ở chùa, ở nhà Phật tử, ở chợ du lịch hay trên mạng. Tên tiếng Tây Tạng ghi theo cách phiên âm Latin thông dụng; các nguồn có thể viết hơi khác.
| Tên Việt | Tên gốc thường gặp | Hình dáng | Vai trò trong truyền thống gốc |
|---|---|---|---|
| Chày kim cang | vajra (Phạn), dorje (Tạng) | Thanh kim loại ngắn, giữa có bầu tròn, hai đầu toả chấu cong khép lại | Cầm tay phải trong nghi lễ, biểu tượng cho phương tiện, lòng từ |
| Chuông kim cang | ghanta (Phạn), drilbu (Tạng) | Chuông nhỏ có cán, đỉnh cán thường là nửa chày | Cầm tay trái, đi cặp với chày, biểu tượng cho trí tuệ |
| Chuông xoay | singing bowl | Bát kim loại không cán, đặt trên gối, gõ hoặc miết vành bằng dùi | Ở Himalaya có dùng làm bát, làm chuông; dùng để thiền âm thanh chủ yếu phát triển gần đây |
| Kinh luân | mani chokhor | Ống trụ xoay quanh trục, bên trong có cuộn giấy in chân ngôn | Quay theo chiều kim đồng hồ như một cách trì tụng |
| Cờ gió năm màu | lungta, darchog | Dải vải vuông năm màu treo thành dây ngang hoặc cột dọc | Treo nơi cao để gió mang lời nguyện lành đi xa |
| Bát cúng nước | yonchap | Bảy chiếc bát nhỏ xếp thẳng hàng trên bàn thờ | Dâng nước mỗi sáng, đổ đi mỗi chiều |
| Mandala cát | dul-tson-kyil-khor | Hình tròn đồ hoạ rắc bằng cát màu trên mặt phẳng | Dựng trong nhiều ngày rồi xoá đi, gắn với ý niệm vô thường |
Mỗi món trong bảng đều có một bài riêng trong chuyên mục này. Đó là những món người Việt dễ gặp; truyền thống gốc còn nhiều pháp khí khác như dao phurba, trống damaru, tù và vỏ ốc, kèn xương, nhưng chúng ít khi xuất hiện ngoài sinh hoạt của các đạo tràng chuyên tu.
Vì sao các món này đến Việt Nam nhiều trong vài năm gần đây
Ngả thứ nhất là hành hương và du lịch. Người Việt đi Ấn Độ, Nepal theo các tuyến chiêm bái Phật tích ngày càng đông, và Kathmandu, Bodh Gaya hay Ladakh đều có những dãy cửa hàng bán chuông xoay, cờ gió, kinh luân cầm tay cho khách. Món quà mang về sau chuyến đi thường là một chiếc chuông xoay hay một dây cờ năm màu.
Ngả thứ hai là sinh hoạt tôn giáo. Một số nhóm Phật tử Việt Nam tu học theo các truyền thống Tây Tạng, mời thầy sang giảng, tổ chức khoá tu. Với họ, chày, chuông, bát nước là vật dụng hằng ngày, dùng theo hướng dẫn của thầy.
Ngả thứ ba, và lớn nhất về số lượng, là mạng xã hội. Video "tắm âm thanh" bằng chuông xoay, ảnh cờ gió bay trên đèo, góc thiền có kinh luân nhỏ trở thành một kiểu thẩm mỹ. Ở ngả này, pháp khí thường bị tách khỏi bối cảnh tôn giáo và gắn với những lời quảng cáo như "thanh tẩy năng lượng", "cân bằng luân xa", "chữa lành", những lời không có cơ sở và không phải cách truyền thống gốc nói về chúng.
Hai ngả đầu đi kèm người hướng dẫn và nghi thức. Ngả thứ ba thường đi kèm người bán. Phân biệt được ba ngả này là bước đầu để nhìn pháp khí cho tỉnh táo.
Đặt cạnh pháp khí chùa Việt: giống và khác
Người quen đi chùa Bắc tông Việt Nam thường thấy pháp khí Tây Tạng vừa lạ vừa quen. Đặt cạnh nhau sẽ dễ nhận ra món nào có "họ hàng" với món nào, và món nào chỉ có ở một bên.
| Chùa Bắc tông Việt | Truyền thống Tây Tạng | Điểm giống | Điểm khác |
|---|---|---|---|
| Chuông gia trì (chuông bát đặt trên gối) | Chuông xoay, chuông kim cang cầm tay | Đều là chuông đồng, ngân dài, dùng giữ nhịp và mở đầu, kết thúc đoạn tụng | Chuông gia trì đặt cố định và chỉ gõ; chuông kim cang có cán, được rung; dùng chuông xoay để miết vành là cách mới |
| Mõ gỗ hình cá | Trống tay damaru, trống lớn | Đều giữ nhịp cho tụng niệm | Mõ gần như không có trong nghi lễ Tây Tạng; ở đó nhịp do trống, chũm choẹ, chuông đảm nhận |
| Tràng hạt 108 hạt | Tràng hạt 108 hạt có bộ đếm | Cùng con số 108, cùng dùng để đếm câu niệm | Chuỗi Tây Tạng hay có thêm hai dây đếm phụ bằng kim loại |
| Phướn, lọng, cờ Phật giáo | Cờ gió, cột cờ darchog, tràng phan | Đều là vật trang nghiêm bằng vải treo ở nơi thờ | Cờ gió in chân ngôn và treo ngoài trời cho gió thổi bạc |
| Đèn dầu, nến trên ban | Đèn bơ | Đều là đèn dâng | Đèn bơ đốt bằng bơ, nay nhiều nơi dùng dầu thực vật |
| Chén nước trong trên ban | Bảy bát nước xếp hàng | Đều dâng nước sạch | Bảy bát có số lượng, thứ tự, giờ rót và giờ đổ khá rõ ràng |
So sánh này chỉ để người đọc dễ hình dung. Mỗi truyền thống có lý do riêng cho pháp khí của mình, và không bên nào là bản "chuẩn" để bên kia phải giống theo.
Những chỗ người Việt hay hiểu lệch
Coi pháp khí là bùa. Trong truyền thống gốc, chày, chuông, kinh luân là công cụ của người tu, gắn với việc học và hành trì có thầy hướng dẫn. Đặt một chiếc chày trên bàn làm việc không biến nó thành vật hộ thân; những lời hứa "che chở", "trấn trạch" là lời của người bán.
Coi chuông xoay là dụng cụ chữa bệnh. Chuông xoay tạo âm thanh kéo dài dễ chịu; một số người thấy thư giãn khi nghe. Đó là cảm nhận chủ quan, không phải điều trị. Có vấn đề sức khoẻ, bạn cần gặp bác sĩ.
Lẫn cờ gió với cờ Phật giáo. Cờ Phật giáo năm màu treo ở chùa Việt dịp Phật Đản là lá cờ quốc tế ra đời cuối thế kỷ 19 ở Sri Lanka, màu và thứ tự khác hẳn cờ gió Tây Tạng.
Gán pháp khí theo tuổi, theo mệnh. Truyền thống Kim Cương thừa không chọn chày hay chuông theo con giáp, ngũ hành của người dùng. Cách ghép như vậy là sản phẩm thương mại muộn.
Nghĩ rằng phải "khai quang" mới dùng được. Có những nghi thức gia trì trong truyền thống gốc, nhưng chúng do thầy trong truyền thống thực hiện theo nghi quỹ, không phải dịch vụ thu phí trên mạng. Nếu bạn muốn, hãy hỏi chính vị thầy nơi bạn tu học.
Người không theo Kim Cương thừa có nên giữ các món này không
Không có điều cấm nào khiến người ngoài truyền thống không được giữ một chiếc chuông xoay hay treo một dây cờ gió. Điều nhiều người trong truyền thống mong là sự tôn trọng. Một vài nguyên tắc dễ làm:
- Biết món mình giữ là gì, dùng trong truyền thống nào, đừng giới thiệu sai cho người khác.
- Không đặt pháp khí ở chỗ thấp, chỗ bẩn như sàn nhà tắm, chỗ để giày dép; nhiều người Tây Tạng rất để ý điều này.
- Không dùng pháp khí làm vật đùa nghịch, không gõ chày như búa, không ngồi lên mandala vải hay giẫm lên cờ gió cũ.
- Không quảng bá công dụng chữa bệnh, giải nghiệp cho món mình bán hoặc tặng.
- Khi chụp ảnh ở tu viện, nơi thờ tự của người Tây Tạng hay cộng đồng Phật tử, xin phép trước và tôn trọng lời từ chối.
- Nếu muốn dùng đúng nghi thức, hãy học từ người trong truyền thống chứ không từ video quảng cáo.
Giữ như một kỷ vật văn hoá, một món đồ đẹp có câu chuyện, là cách hoàn toàn chính đáng. Điều nên tránh là khoác lên nó những tác dụng mà chính truyền thống gốc không nói tới.
Chất liệu và nguồn hàng: nhìn cho tỉnh
Pháp khí Himalaya bày bán ở Việt Nam đến từ nhiều nguồn: hàng thủ công Nepal, hàng làm ở Ấn Độ, hàng đúc công nghiệp từ các xưởng lớn, và cả hàng làm trong nước. Chày, chuông cầm tay thường bằng đồng thau hoặc hợp kim đồng; chuông xoay bằng hợp kim đồng – thiếc, đồng thau, hoặc thạch anh nấu chảy với loại chuông pha lê.
Lời quảng cáo "bảy kim loại ứng với bảy hành tinh" rất phổ biến với chuông xoay, nhưng chưa có tài liệu đáng tin nào chứng minh chuông cổ được đúc theo công thức đó; phân tích thành phần ở các phòng thí nghiệm vật liệu thường cho thấy chủ yếu là đồng và thiếc. Bạn nên hỏi người bán thành phần cụ thể, cách làm (gò búa, đúc hay tiện máy), và coi các câu chuyện thần bí là phần kể thêm.
Những bài sau trong chuyên mục đi sâu vào từng món: cấu tạo, cách dùng theo truyền thống, cách giữ gìn. Nếu bạn quan tâm đến mặt chất liệu, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, và đối chiếu với những gì bài viết ở đây đã nói.
Câu hỏi thường gặp
Mật tông và Kim Cương thừa có phải là một không?
Trong cách dùng phổ biến ở Việt Nam, hai tên này thường được dùng thay nhau để chỉ Phật giáo theo truyền thống Tây Tạng. Về học thuật, Mật giáo là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả Mật giáo Trung Hoa, Chân Ngôn tông Nhật Bản; Kim Cương thừa thường chỉ dòng phát triển ở Ấn Độ và Tây Tạng.
Chùa Việt có dùng chày kim cang và chuông kim cang không?
Phần lớn chùa Bắc tông Việt Nam không dùng cặp chày chuông theo kiểu Tây Tạng trong khoá lễ thường ngày. Chày kim cang hay xuất hiện như vật cầm trên tay tượng Hộ pháp, Kim Cương. Một số đạo tràng theo truyền thống Tây Tạng ở Việt Nam thì dùng đầy đủ.
Mua pháp khí Tây Tạng làm quà có phải kiêng gì không?
Không có điều kiêng bắt buộc chung. Người nhận sẽ quý hơn nếu bạn kèm vài dòng giải thích món đó là gì, dùng thế nào, và tránh viết những lời hứa may mắn, chữa bệnh. Nếu người nhận theo một tôn giáo khác, nên hỏi ý trước.
Pháp khí làm ở Việt Nam có kém pháp khí làm ở Nepal không?
Nơi làm không quyết định chất lượng. Điều cần xem là chất liệu, độ hoàn thiện, cách làm và sự trung thực của người bán. Có hàng Nepal làm vội cho khách du lịch, cũng có thợ Việt làm rất kỹ.
Có cần học tiếng Tây Tạng để dùng các pháp khí này không?
Không cần nếu bạn chỉ giữ như vật trang nghiêm hay dùng chuông xoay để nghe. Người tu học theo truyền thống Tây Tạng thường học dần các câu chân ngôn, nghi quỹ theo hướng dẫn của thầy; nhiều đạo tràng hiện có bản dịch tiếng Việt.
Thấy người bán nói pháp khí "đã được lạt ma gia trì" thì nên tin không?
Bạn không có cách nào kiểm chứng lời đó. Gia trì là chuyện thuộc niềm tin và nghi lễ của truyền thống, không phải đặc tính có thể cân đo. Nên chọn pháp khí theo chất liệu và tay nghề, đừng để lời gia trì làm giá trị mua bán.