Chuông xoay (singing bowl, có người gọi là bát hát) là một chiếc bát kim loại miệng ngửa, phát tiếng ngân khi gõ bằng dùi hoặc khi miết dùi đều quanh vành. Loại phổ biến làm bằng hợp kim đồng, xuất xứ từ vùng Himalaya như Nepal, Ấn Độ, Tây Tạng, Bhutan; ngày nay có thêm chuông pha lê làm bằng thạch anh nấu chảy.
Ở Việt Nam, chuông xoay thường được bán kèm chữ "Tây Tạng" và những lời như "chữa lành", "thanh tẩy". Thực tế lịch sử của nó phức tạp hơn và tiếng ngân của nó có lời giải thích vật lý rõ ràng. Bài này kể những gì các nhà nghiên cứu biết về nguồn gốc, các loại chuông, cấu tạo, và vì sao miết vành thì chuông "hát". Cách dùng cho người mới và câu hỏi "chuông xoay có chữa bệnh không" có hai bài riêng trong chuyên mục.
Nguồn gốc: điều chắc và điều còn tranh luận
Bát kim loại bằng hợp kim đồng có lịch sử rất lâu ở châu Á: làm bát ăn, bát đựng lễ vật, chuông gõ trong chùa. Ở vùng Himalaya, các gia đình và tu viện có những chiếc bát đồng gò tay dùng trong đời sống và nghi lễ. Đó là phần mà các nhà nghiên cứu đều đồng ý.
Phần còn tranh luận là chuyện "hát". Nhiều nhà nghiên cứu và người sưu tầm ghi nhận rằng rất khó tìm tài liệu cổ của Tây Tạng mô tả việc miết vành bát để tạo tiếng ngân trong nghi lễ. Cách dùng chuông xoay để thiền âm thanh, "tắm âm thanh", trị liệu thư giãn chủ yếu phát triển ở phương Tây từ khoảng nửa sau thế kỷ 20, rồi quay ngược lại các chợ ở Kathmandu, nơi chuông được làm và bán cho khách với tên "Tibetan singing bowl".
Điều này không làm chuông xoay kém giá trị. Nó chỉ có nghĩa là những câu chuyện kiểu "lạt ma dùng chuông xoay từ hàng nghìn năm để chữa bệnh" nên được nghe như lời quảng cáo, chưa phải sử liệu. Trong nghi lễ Tây Tạng, pháp khí phát âm thanh chính là chuông kim cang cầm tay, trống, tù và, chũm choẹ, chứ không phải chuông xoay.
Ngày nay, phần lớn chuông xoay trên thị trường được làm ở Nepal và Ấn Độ, một phần nhỏ ở nơi khác. Tên "Tây Tạng" thường chỉ phong cách hơn là nơi làm.
Các loại chuông xoay thường gặp
Chuông xoay được chia theo chất liệu và cách làm. Mỗi loại cho tiếng và cảm giác khác nhau; không loại nào "đúng" hơn loại nào.
| Loại | Làm thế nào | Tiếng và cảm giác | Nhận biết |
|---|---|---|---|
| Gò tay (hammered) | Đổ phôi hợp kim đồng – thiếc, nung đỏ rồi gò bằng búa nhiều lượt | Nhiều tầng âm, ngân dài, có độ "rung" phức tạp | Mặt có vết búa li ti, dày mỏng không hoàn toàn đều |
| Đúc rồi tiện (cast, machine-lathed) | Đúc thành hình rồi tiện mỏng trên máy | Tiếng sạch, cao, ít tầng âm hơn | Mặt nhẵn, có vòng tiện đồng tâm, dày đều |
| Chuông cổ, chuông cũ | Bát gò tay đã qua sử dụng nhiều năm | Thường trầm, ấm; mỗi chiếc một kiểu | Có dấu mòn tự nhiên; nhiều hàng "giả cổ" được làm cũ bằng hoá chất |
| Chuông pha lê (crystal) | Nấu chảy thạch anh rồi đúc quay ly tâm | Tiếng rất mạnh, ngân dài, gần một nốt đơn | Màu trắng đục hoặc trong; rất dễ vỡ khi rơi |
| Chuông đồng thau mỏng | Dập hoặc tiện từ đồng thau | Tiếng mỏng, tắt nhanh | Nhẹ tay, vàng tươi; hay là hàng giá rẻ trang trí |
Về chất liệu, các phân tích thành phần thường cho thấy chuông gò tay tốt là hợp kim đồng – thiếc, thường được gọi là đồng chuông (bell bronze), tỉ lệ thiếc cao hơn đồng thau thông thường. Lời quảng cáo "bảy kim loại" có trong rất nhiều trang bán hàng, nhưng chưa có tài liệu đáng tin nào xác nhận đó là công thức truyền thống.
Cấu tạo của một bộ chuông xoay
Một bộ chuông xoay đầy đủ gồm ba thứ. Mỗi thứ ảnh hưởng tới tiếng chuông nhiều hơn người mới nghĩ:
- Bát chuông: gồm vành (mép trên, nơi miết dùi), thành (phần cong, quyết định cao độ và độ ngân), và đáy (phần tiếp xúc với gối). Chuông càng to, thành càng dày, tiếng càng trầm. Vành dày đều và tròn thì miết dễ "lên tiếng".
- Dùi: thường bằng gỗ, có loại để trần, loại bọc da lộn một đầu hoặc cả thân, loại bọc nỉ. Dùi gỗ trần khi miết cho tiếng sáng và nhiều âm cao; dùi bọc da cho tiếng mềm, trầm hơn; dùi bọc nỉ chủ yếu để gõ cho tiếng ấm.
- Gối đệm hoặc vòng đỡ: gối vải nhồi, vòng cao su hay vòng mây. Gối giúp chuông đứng vững và không bị chặn rung. Đặt chuông thẳng lên mặt bàn cứng, tiếng sẽ tắt nhanh và có khi rè.
Nhiều người mua chuông nhưng dùng dùi đi kèm kém, rồi nghĩ chuông không tốt. Thử chuông với vài loại dùi khác nhau trước khi kết luận là cách người chơi lâu năm hay làm.
Vì sao miết vành thì chuông "hát": giải thích bằng âm học
Tiếng ngân của chuông xoay có cùng nguyên lý với tiếng "hát" khi bạn miết ngón tay ướt quanh miệng một chiếc ly thuỷ tinh. Khi dùi miết quanh vành, nó không trượt đều mà liên tục dính rồi trượt, dính rồi trượt, hàng trăm lần mỗi giây. Hiện tượng này các nhà vật lý gọi là ma sát dính – trượt (stick-slip), cũng là thứ làm dây đàn violin kêu khi kéo vĩ.
Mỗi lần dính – trượt là một cú đẩy nhỏ vào thành chuông. Nếu nhịp đẩy khớp với một kiểu dao động riêng của chuông, gọi là mode dao động, năng lượng tích dần và chuông ngân to lên. Kiểu dao động chính của chuông xoay là thành chuông méo nhẹ thành hình bầu dục rồi bật lại, đổi chiều liên tục; mắt thường không thấy vì biên độ rất nhỏ.
Vì sao tiếng chuông có độ "ồ ồ" lên xuống như sóng? Chuông gò tay không tròn tuyệt đối và dày mỏng không đều, nên mỗi mode dao động tách thành hai tần số rất gần nhau. Hai tần số gần nhau chồng lên tạo ra hiện tượng phách, tai nghe thấy như tiếng ngân đập nhịp chậm. Chính sự "không hoàn hảo" của tay thợ tạo ra cái tiếng mà nhiều người thích.
Khi đổ nước vào chuông rồi miết, bạn sẽ thấy mặt nước gợn sóng li ti, miết mạnh còn có giọt nước bắn lên. Đó là dao động của thành chuông truyền vào nước; các nhà âm học châu Âu đã dùng đúng thí nghiệm này để nghiên cứu chuông xoay. Nước cũng làm thay đổi cao độ, nên đổ nhiều hay ít nước cho tiếng khác nhau.
Một chiếc chuông gò tay ra đời thế nào
Ở các xưởng thủ công vùng thung lũng Kathmandu và một số nơi ở Ấn Độ, chuông gò tay bắt đầu từ một phôi hợp kim đồng – thiếc đổ thành đĩa tròn dày. Phôi được nung đỏ trong lò than rồi đặt lên đe, nhiều thợ thay phiên nhau gò bằng búa theo nhịp. Đồng – thiếc tỉ lệ thiếc cao rất giòn khi nguội, nên phải gò lúc còn nóng, nung lại nhiều lần.
Sau mỗi lượt nung và gò, đĩa phôi sâu dần thành lòng bát. Thợ cả là người quyết định độ dày của thành và vành, dựa vào mắt, tay và tai nhiều hơn là dụng cụ đo. Khi bát đã thành hình, nó được làm nguội, cạo sạch lớp ô xít bên ngoài, có khi đánh bóng phần vành và lòng, để lại vết búa ở mặt ngoài.
Bước cuối là thử tiếng: gõ, miết, nghe các tầng âm và độ phách. Chuông không đạt có thể được gò chỉnh thêm, hoặc bán với giá thấp hơn như hàng trang trí. Toàn bộ quy trình cần nhiều người và nhiều giờ lao động nặng, đó là lý do chuông gò tay thật khác xa chuông tiện máy về công sức.
Những mô tả trên là nét chung mà khách tham quan xưởng hay kể lại; mỗi xưởng có cách làm riêng và giữ bí quyết pha hợp kim của mình.
Gõ và miết: hai cách làm chuông lên tiếng
Gõ là cách đơn giản và cổ nhất: dùng dùi bọc nỉ hoặc bọc da gõ nhẹ vào thành chuông, phía ngoài, gần vành. Cú gõ kích một lúc nhiều mode dao động, nên tiếng nghe giàu, có cả âm cao và âm trầm, rồi tắt dần trong nhiều giây. Gõ mạnh hơn không làm tiếng đẹp hơn, chỉ làm âm cao chói hơn.
Miết là cách làm chuông ngân liên tục. Người dùng giữ dùi thẳng đứng, áp đều vào vành ngoài, xoay vòng chậm với lực ổn định. Lúc đầu chuông chỉ rít nhẹ; khi tốc độ và lực đã khớp, một nốt ngân sẽ dần to lên và giữ được chừng nào tay còn miết. Miết nhanh quá hoặc ép mạnh quá, chuông sẽ kêu lạch cạch vì dùi bật ra khỏi vành.
Nhiều người kết hợp: gõ một tiếng để "đánh thức" chuông rồi miết tiếp. Chi tiết tư thế cầm, chọn dùi theo cỡ chuông, xử lý tiếng lạch cạch, bạn xem bài hướng dẫn dùng chuông xoay cho người mới trong cùng chuyên mục.
Một lưu ý an toàn nhỏ: chuông lớn gõ mạnh ngay sát tai có thể rất to. Khi thử chuông, giữ khoảng cách hợp lý và đừng gõ ngay cạnh tai trẻ nhỏ.
Chuông xoay ở Việt Nam: từ quà du lịch đến góc thiền trong nhà
Chuông xoay vào Việt Nam theo chân người đi hành hương và du lịch Nepal, Ấn Độ, rồi được các lớp yoga, thiền, các buổi "tắm âm thanh" ở thành phố lớn dùng nhiều hơn. Trên mạng xã hội, video miết chuông với tiếng ngân dài và mặt nước gợn sóng thu hút rất nhiều lượt xem, kéo theo một thị trường chuông xoay bán online.
Với người Việt, chuông xoay dễ gần vì hình dáng giống chuông gia trì quen thuộc trong chùa. Nhiều gia đình đặt một chiếc chuông xoay nhỏ ở góc đọc sách hay phòng ngủ, gõ một tiếng trước khi ngồi yên vài phút. Cách dùng đó hoàn toàn bình thường và không cần gắn thêm ý nghĩa tôn giáo nào.
Điều đáng để ý là lời đi kèm. Chuông xoay hay được bán cùng những câu như "tần số chữa lành", "cân bằng bảy luân xa", "mỗi chuông ứng với một bộ phận cơ thể". Những câu này không đến từ truyền thống Phật giáo Tây Tạng, cũng không có bằng chứng y khoa. Bài riêng về chuông xoay và nghiên cứu khoa học trong chuyên mục sẽ nói rõ những gì đã được đo và những gì chưa.
Câu hỏi thường gặp
Chuông xoay có phải pháp khí trong nghi lễ Tây Tạng không?
Bát kim loại có mặt trong đời sống và nghi lễ vùng Himalaya, nhưng việc miết vành để thiền âm thanh chủ yếu phát triển gần đây, nhiều ở phương Tây. Trong nghi lễ Tây Tạng, chuông kim cang cầm tay mới là chuông nghi lễ chính.
Chuông xoay to có tốt hơn chuông nhỏ không?
Không có chuyện tốt hơn, chỉ có khác. Chuông to tiếng trầm, ngân lâu, cần dùi to và miết chậm; chuông nhỏ tiếng cao, dễ miết hơn với người mới. Chọn theo tiếng bạn thích và chỗ bạn đặt.
Làm sao biết chuông xoay gò tay thật hay đúc tiện máy?
Chuông gò tay có vết búa li ti trên mặt, dày mỏng hơi khác nhau giữa các chỗ, tiếng nhiều tầng. Chuông tiện máy có vòng tiện đồng tâm rất đều, mặt nhẵn. Một số chuông tiện được dập vết búa giả, nên nhìn kỹ cả trong lòng và đáy.
Chuông pha lê và chuông đồng khác nhau thế nào?
Chuông pha lê làm từ thạch anh nấu chảy, tiếng rất mạnh, gần như một nốt đơn và ngân dài; chuông đồng nhiều tầng âm hơn. Chuông pha lê rất dễ vỡ, không hợp nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy.
Đổ nước vào chuông xoay có làm hỏng chuông không?
Thỉnh thoảng đổ nước để xem mặt nước gợn thì không sao, miễn là đổ nước sạch rồi lau khô ngay sau đó. Để nước lâu trong chuông đồng sẽ để lại vệt ố và làm xỉn mặt trong.
Chuông xoay cổ có đáng tiền hơn không?
Chuông cổ thật có giá trị sưu tầm, nhưng thị trường có rất nhiều chuông mới được làm cũ bằng hoá chất. Nếu không có chuyên môn, bạn nên chọn chuông theo tiếng và độ hoàn thiện, đừng trả thêm chỉ vì chữ "cổ".