Mõ điện tử, máy niệm Phật và các ứng dụng phát tiếng chuông mõ là thiết bị âm thanh: chúng phát lại tiếng gõ, tiếng tụng hay câu niệm đã thu sẵn. Chúng tiện cho người tụng một mình, người già yếu tay, người bận rộn muốn nghe niệm Phật khi làm việc nhà, nhưng không phải pháp khí theo nghĩa truyền thống và không thay được việc tự mình chú tâm tụng niệm.
Bài này đặt các thiết bị ấy cạnh chiếc mõ gỗ để bạn biết mỗi bên hợp với việc gì, và lưu ý những chuyện thực tế ít ai nói: dây điện trên ban thờ, pin để lâu, âm lượng với hàng xóm. Dùng hay không là lựa chọn của mỗi người; khi phân vân về pháp môn, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y.
Những loại thiết bị hay gặp
Trên thị trường và trong nhà nhiều gia đình hiện có mấy nhóm thiết bị dưới đây. Tên gọi thương mại rất nhiều, ở đây gọi theo chức năng:
- Máy niệm Phật: hộp nhỏ cắm điện hoặc dùng pin, phát lặp câu niệm danh hiệu Phật hoặc bài tụng ngắn, có khi kèm tiếng chuông mõ.
- Mõ điện tử, mõ tự động: thiết bị phát tiếng mõ đều theo tốc độ chỉnh được, có loại có cần gõ cơ học vào một khối gỗ nhỏ.
- Chuông điện, chuông thỉnh tự động: phát tiếng chuông theo giờ cài sẵn, thường dùng để nhắc giờ tụng.
- Ứng dụng trên điện thoại: phát tiếng mõ, tiếng chuông, bài tụng thu sẵn, có bộ đếm số lần niệm.
- Loa kèm đèn trên ban thờ: đèn thờ điện có tích hợp phát âm thanh.
- Bản ghi âm thời khoá của chùa: không phải thiết bị riêng mà là nội dung, phát qua loa hay điện thoại.
Điểm chung của các thiết bị này là âm thanh đến từ một bản thu, không do người tụng tạo ra. Hiểu điều đó giúp bạn dùng đúng chỗ: chúng hỗ trợ, nhắc nhở, giữ không khí, còn phần tụng niệm vẫn là việc của chính mình.
Chất lượng bản thu cũng khác nhau rất nhiều. Có bản thu rõ, giọng tụng chuẩn của một ngôi chùa; có bản thu rè, nhịp nhanh bất thường hoặc pha nhạc nền không hợp không khí trang nghiêm. Nghe thử kỹ trước khi dùng lâu dài là việc nên làm.
Mõ gỗ và thiết bị âm thanh: mỗi bên hợp với việc gì
Bảng dưới không chấm điểm bên nào hơn, chỉ để bạn thấy mỗi bên phù hợp với hoàn cảnh nào.
| Khía cạnh | Mõ gỗ, chuông đồng | Mõ điện tử, máy niệm Phật, ứng dụng |
|---|---|---|
| Ai tạo ra tiếng | Chính người tụng gõ, nhịp theo hơi thở và lời | Bản thu sẵn, nhịp cố định hoặc chỉnh trước |
| Hợp nhất khi | Tự tụng, tụng chung có người dẫn nhịp | Nghe niệm khi làm việc, nhắc giờ, người yếu tay không gõ được |
| Học nhịp | Phải tập, nhưng nhịp sống, linh hoạt | Đều ngay, nhưng dễ thành phụ thuộc |
| Âm lượng | Tuỳ lực gõ, khó chỉnh nhỏ hơn mức nhất định | Chỉnh to nhỏ dễ, có thể dùng tai nghe |
| Cần chú ý | Nứt, mốc, chỗ đặt | Dây điện, pin, nhiệt, chất lượng loa |
| Trong chùa | Là pháp khí của thời khoá | Thường không thay pháp khí trong chánh điện |
Nhiều gia đình dùng cả hai: mõ gỗ khi ngồi tụng, máy niệm Phật hay bản ghi của chùa phát nhỏ vào những lúc khác trong ngày. Cách kết hợp này khá phổ biến và không mâu thuẫn gì.
Dùng thiết bị âm thanh mà vẫn giữ sự chú tâm
Một băn khoăn hay gặp là nghe máy niệm Phật cả ngày có phải là tu tập không. Cách hiểu phổ thông của nhiều vị thầy là âm thanh từ máy có thể giúp nhắc nhở, tạo không khí thanh tịnh trong nhà, nhưng không thay được việc chính mình chú tâm niệm, tụng. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn theo pháp môn mình theo, nên hỏi trực tiếp vị thầy nơi mình quy y.
Ở mức thực tế, nhiều người dùng máy niệm Phật như một tiếng nền nhẹ khi nấu ăn, dọn nhà, hoặc mở cho người già trong nhà nghe khi họ không còn tự tụng được. Đó là những cách dùng nhẹ nhàng, hợp lý. Điều nên tránh là mở to suốt ngày đêm đến mức người trong nhà và hàng xóm mệt mỏi, khiến âm thanh vốn để giữ bình an lại thành tiếng ồn. Một máy niệm Phật mở vừa đủ nghe trong một gian phòng thường đã đủ cho mục đích nhắc nhở.
Với người mới tập tụng, dùng ứng dụng phát nhịp mõ trong vài tuần đầu để quen tay là cách học hợp lý. Sau đó nên tự gõ mõ, vì nhịp tụng thật cần đi theo hơi thở và lời kinh. Bám mãi vào nhịp máy dễ khiến việc tụng trở nên máy móc. Nhiều người kể rằng khi bỏ máy, ban đầu thấy hụt nhịp, nhưng chỉ sau ít buổi đã tự giữ được và thấy tụng thoải mái hơn.
An toàn điện trên ban thờ: chuyện nhỏ mà không nhỏ
Dây điện gọn và xa lửa. Ban thờ thường có hương, nến, đèn dầu. Dây của máy niệm Phật, đèn điện, chuông điện cần được đi gọn, không vắt qua chỗ cắm hương, không để tàn hương rơi lên dây. Dây mềm bị nóng chảy vỏ là nguy cơ cháy.
Ổ cắm không quá tải. Nhiều ban thờ cắm chung một ổ cho đèn thờ, máy niệm Phật, đèn trang trí. Nên dùng ổ cắm có cầu chì hoặc aptomat, không cắm nối nhiều ổ chồng lên nhau, kiểm tra định kỳ xem phích cắm có nóng không.
Pin để lâu dễ chảy. Máy chạy pin để trên ban thờ lâu ngày không thay pin có thể bị chảy pin, hỏng máy và ăn mòn mặt gỗ. Nếu ít dùng, nên tháo pin ra; khi pin phồng, chảy nước thì bỏ đúng nơi thu gom, không đốt cùng vàng mã.
Thiết bị bật suốt ngày đêm. Thiết bị điện rẻ tiền bật liên tục nhiều tháng có thể nóng lên. Nên đặt chỗ thoáng, không phủ khăn kín lên máy, tắt khi đi vắng lâu ngày.
Chung cư, nhà có trẻ nhỏ. Dây và ổ cắm trên ban thờ thấp cần để ngoài tầm tay trẻ. Ở chung cư, hệ thống báo cháy nhạy với khói và nhiệt, nên càng cần giữ khu thờ gọn gàng, không để đồ điện sát nguồn lửa.
Âm lượng và giờ giấc: sống cạnh người khác
Âm thanh tụng niệm là bình an với người theo đạo Phật, nhưng với hàng xóm có thể khác tôn giáo hoặc chỉ đơn giản đang cần ngủ, tiếng máy niệm Phật mở to lúc sáng sớm hay đêm khuya vẫn là tiếng ồn. Ở chung cư, nhà phố sát vách, âm thanh xuyên tường dễ hơn nhiều người nghĩ.
Một vài nguyên tắc nhiều gia đình áp dụng: mở vừa đủ nghe trong phòng mình, không quay loa ra cửa hay ra hành lang, tránh giờ nghỉ của mọi người, dùng tai nghe khi muốn nghe niệm Phật lúc khuya. Với mõ gỗ, gõ nhẹ và kê mõ trên nệm dày cũng giảm tiếng vọng đáng kể.
Nếu hàng xóm góp ý, đó là dịp để điều chỉnh chứ không phải để tranh luận về niềm tin. Sự tôn trọng người xung quanh vốn cũng là điều được nhắc trong cách sống của nhiều truyền thống tôn giáo, trong đó có đạo Phật.
Ở nhà nhiều thế hệ, người trẻ đi làm về muộn, người già dậy sớm, trẻ nhỏ cần ngủ trưa. Thống nhất trong nhà về giờ mở máy và mức âm lượng giúp tránh những va chạm nhỏ không đáng có, và giữ cho việc tụng niệm của người lớn tuổi được cả nhà ủng hộ thay vì chịu đựng.
Khi thiết bị dành cho người già trong nhà
Một trong những người dùng máy niệm Phật nhiều nhất là người cao tuổi: mắt kém không đọc được kinh, tay run không gõ được mõ đều, hoặc nằm một chỗ nhưng vẫn muốn nghe tiếng niệm quen thuộc. Với họ, thiết bị âm thanh là một cách giữ thói quen tu tập khi sức khoẻ không cho phép làm như trước.
Khi chọn và đặt máy cho ông bà, cha mẹ, con cháu nên để ý vài điều thực tế: nút bấm to, ít nút, dễ nhận biết bằng tay; âm lượng đủ nghe với tai người già nhưng không chói; đặt máy ở chỗ người dùng với tới được mà không phải đứng dậy, cúi người hay leo lên ghế. Hướng dẫn trực tiếp vài lần, và kiểm tra lại sau vài ngày xem họ có dùng được không.
Người già nằm lâu có thể muốn nghe đến khuya. Trong trường hợp đó, một chiếc loa nhỏ đặt gần gối, mở nhỏ, hoặc tai nghe mềm sẽ giữ được sự yên tĩnh cho người khác trong nhà. Nếu ông bà từng quen tụng ở một chùa nào, xin bản ghi tụng của chính chùa ấy thường làm họ vui hơn một bản thu xa lạ.
Thiết bị âm thanh ở chùa và khi có tang
Nhiều chùa dùng loa để tiếng tụng trong chánh điện đến được với Phật tử đứng ngoài sân trong những ngày đông người. Đây là việc khuếch đại tiếng thật của buổi lễ, khác với phát lại bản thu. Trong thời khoá hằng ngày, chuông mõ gỗ và tiếng tụng của chư tăng, ni vẫn là chính. Một số chùa cũng dùng chuông điện để báo giờ cho Phật tử ở các dãy nhà xa, song song với chuông đồng trong chánh điện.
Khi nhà có tang, nhiều gia đình mở máy niệm Phật bên linh cữu suốt những ngày lễ. Đây là nếp khá phổ biến, giúp không khí trang nghiêm khi không có người tụng liên tục. Gia đình nên chú ý âm lượng vào ban đêm, và thống nhất với chư tăng, ni được thỉnh về để khi các vị hành lễ thì tắt máy, tránh hai nguồn âm thanh chồng lên nhau.
Nếu bạn muốn có bản ghi thời khoá của chùa mình hay đi để nghe ở nhà, hãy hỏi nhà chùa. Nhiều chùa vui lòng chia sẻ, và nghe đúng giọng tụng của nơi mình sinh hoạt giúp bạn tụng theo dễ hơn khi đến chùa.
Câu hỏi thường gặp
Máy niệm Phật có thay được việc tự tụng không?
Theo cách hiểu phổ thông của nhiều vị thầy, máy niệm Phật giúp nhắc nhở và tạo không khí, nhưng không thay được việc tự mình chú tâm niệm, tụng. Nếu muốn hiểu kỹ theo pháp môn của mình, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y.
Có nên đặt máy niệm Phật trên ban Phật không?
Nhiều gia đình đặt và điều đó không có gì sai, miễn là máy gọn, dây điện đi ngăn nắp, xa hương nến và không làm rối ban thờ. Có người thích đặt máy ở kệ bên cạnh để ban Phật chỉ có pháp khí truyền thống. Tuỳ không gian và ý mỗi nhà.
Mở máy niệm Phật cả đêm có ảnh hưởng gì không?
Về thiết bị, máy rẻ tiền bật liên tục có thể nóng, nên đặt chỗ thoáng và kiểm tra định kỳ. Về con người, âm thanh suốt đêm có thể làm người trong nhà và hàng xóm mất ngủ. Nên giảm âm lượng hoặc tắt vào giờ nghỉ.
Người mới có nên tập gõ mõ theo ứng dụng không?
Có thể dùng ứng dụng phát nhịp đều trong vài tuần đầu để quen tay. Sau đó nên tự gõ, vì nhịp tụng thật cần đi theo hơi thở và lời kinh. Nghe bản ghi tụng của chính chùa nơi mình sinh hoạt cũng là cách học nhịp tốt.
Pin máy niệm Phật bị chảy thì xử lý thế nào?
Tháo pin ra khi đeo găng tay, lau sạch chỗ dính bằng khăn khô, để máy khô thoáng. Pin hỏng nên bỏ ở nơi thu gom pin, không đốt cùng vàng mã hay bỏ lẫn rác thường. Máy ít dùng thì nên tháo pin ra để tránh chảy.