Đại hồng chung là cách gọi quả chuông lớn nhất của một ngôi chùa, thường treo ở gác chuông hoặc lầu chuông, được thỉnh vào lúc sáng sớm và chiều tối theo nếp sinh hoạt của chùa, và ở nhiều nơi mỗi hồi gồm 108 tiếng chậm rãi. Tên gọi ghép từ chữ Hán: "đại" là lớn, "hồng" là to, vang, "chung" là chuông. Đây là pháp khí có tiếng vang xa nhất trong chùa, và cũng là âm thanh người ở làng quanh chùa quen nhất.
Bài này giải thích tên gọi, chỗ treo, những thời khắc đại hồng chung thường được thỉnh và cách hiểu phổ biến về hồi chuông 108 tiếng. Phần nhịp thỉnh chi tiết và kệ đọc kèm khác nhau theo truyền thống và theo từng chùa; ở đây chỉ nêu nét chung, còn muốn biết đúng nếp nơi mình đi lễ, bạn hỏi trực tiếp chư tăng, ni ở đó.
Tên gọi và vì sao gọi là "đại hồng"
Trong chùa có nhiều chuông: chuông gia trì đặt trên bàn kinh, chuông bảo chúng treo ở hành lang, chuông nhỏ trong tay vị chủ lễ. Đại hồng chung là quả lớn nhất, kích thước có thể từ cao ngang ngực người lớn tới cao hơn hai mét, nặng từ vài trăm ki-lô-gam tới hàng tấn. Chữ "hồng" ở đây mang nghĩa to lớn, vang dội, nhấn mạnh vào âm thanh chứ không chỉ kích thước.
Không có quy định chùa nào cũng phải có đại hồng chung. Nhiều chùa làng nhỏ chỉ có một quả chuông vừa, vẫn được người trong làng gọi là chuông lớn. Ngược lại, những chùa có quy mô thường đúc một quả đại hồng chung khi xây dựng hoặc trùng tu, và việc đúc chuông là dịp cả cộng đồng cùng góp sức. Trong văn bản cũ, đại hồng chung đôi khi được gọi ngắn là hồng chung, hoặc chỉ gọi là chuông chùa.
Một vài truyền thống cũng dùng tên khác. Chùa theo hệ phái Nam tông ở Nam Bộ hay chùa Khmer có cách treo và dùng chuông riêng, không nhất thiết theo mô hình đại hồng chung của chùa Bắc tông. Khi đọc về đại hồng chung, bạn nên hiểu đó chủ yếu là hình ảnh quen thuộc ở chùa Bắc tông Việt Nam.
Đại hồng chung được treo ở đâu
Gác chuông trên tam quan. Nhiều chùa Bắc Bộ làm gác chuông ngay trên tầng hai của cổng tam quan. Chuông treo ở đó, tiếng thoát ra bốn phía, vang về làng xóm xung quanh. Người đi lễ bước qua cổng là đi ngay dưới quả chuông.
Lầu chuông riêng trong sân. Ở nhiều chùa miền Trung và miền Nam, chuông treo trong một lầu nhỏ hai tầng mái đặt trong sân, thường đối xứng với lầu trống. Theo nguyên tắc nhiều chùa áp dụng, chuông đặt bên tả và trống bên hữu, tính theo hướng nhìn từ chánh điện ra.
Khung treo ngoài trời. Chùa mới xây hoặc chùa nhỏ có khi treo chuông trên một khung gỗ hay khung bê tông có mái che đơn giản, chờ ngày đủ điều kiện làm gác chuông.
Chiều cao treo chuông. Chuông thường treo để miệng chuông cách sàn một khoảng vừa đủ, người thỉnh đứng ngang tầm chày. Treo quá cao thì khó thỉnh, quá thấp thì tiếng dội lên sàn.
Vì sao không treo trong chánh điện. Tiếng đại hồng chung rất lớn; treo trong chánh điện sẽ quá vang với người đang lễ. Đặt ở cổng hoặc sân giúp tiếng lan ra ngoài, đúng với vai trò báo hiệu cho cả vùng.
Những thời khắc đại hồng chung thường được thỉnh
Bảng dưới gom các dịp phổ biến. Giờ giấc cụ thể mỗi chùa một khác, tuỳ quy củ của chùa và cả hoàn cảnh xung quanh, nhất là chùa trong khu dân cư đông.
| Thời khắc | Theo nếp phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thỉnh trước hoặc khi bắt đầu thời công phu sáng | Nhiều chùa thỉnh từ khi trời còn tối; tiếng chuông báo ngày mới của chùa |
| Chiều tối | Thỉnh vào thời công phu chiều hoặc lúc chạng vạng | Hồi chuông chiều là hình ảnh quen trong văn chương Việt |
| Ngày lễ lớn | Rằm, mùng một, Phật Đản, Vu Lan, giao thừa | Có nơi thỉnh thêm hồi chuông vào thời khắc chuyển năm |
| Khi có việc trọng | Lễ an vị, lễ khánh thành, lễ cầu siêu lớn | Do chư tăng quyết định theo nghi thức của chùa |
| Khi chùa cho phép người đi lễ thỉnh | Một số chùa có giờ cho Phật tử, du khách thỉnh chuông | Có người hướng dẫn, không tự ý thỉnh |
Có những chùa vì ở sát nhà dân đã giảm số tiếng hoặc lùi giờ thỉnh chuông buổi sáng để hài hoà với hàng xóm. Đây là cách ứng xử của từng chùa, không có nghĩa nơi đó bỏ nếp.
Hồi chuông 108 tiếng: cách hiểu phổ biến
Ở nhiều chùa Bắc tông, một hồi đại hồng chung gồm 108 tiếng, thỉnh chậm, khoảng cách giữa hai tiếng đủ để tiếng trước ngân gần hết. Con số 108 gặp nhiều trong văn hoá Phật giáo: tràng hạt 108 hạt, cách nói về 108 phiền não. Cách hiểu phổ biến là mỗi tiếng chuông như một lời nhắc buông bớt một mối phiền não. Đây là cách giảng thông dụng; các sách và các vị thầy có thể giải thích con số này theo nhiều hướng khác nhau, và muốn hiểu sâu nên hỏi chư tăng.
Một hồi 108 tiếng thường được chia thành nhiều đoạn, có đoạn nhanh dần, có đoạn chậm lại, xen giữa là lúc người thỉnh đọc kệ hoặc niệm thầm. Nhịp chia đoạn và lời kệ khác nhau theo truyền thống và theo từng chùa. Vì vậy hai chùa ở cạnh nhau có thể thỉnh hai kiểu khác nhau, và không có kiểu nào là duy nhất đúng.
Cũng có chùa không thỉnh đủ 108 tiếng mỗi lần, mà chỉ thỉnh một số tiếng nhất định cho những dịp nhỏ. Con số 108 là nếp quen, không phải luật bắt buộc với mọi ngôi chùa Việt Nam.
Với người nghe, không có nghi thức bắt buộc nào. Nhiều Phật tử có thói quen dừng tay một chút khi hồi chuông vang lên, hít thở chậm hoặc niệm thầm theo cách mình đã được hướng dẫn. Người không theo đạo thì đơn giản là giữ yên lặng nếu đang ở trong khuôn viên chùa. Một hồi chuông kéo dài nhiều phút, đủ để người ta nhận ra nhịp thở của mình đã chậm lại theo; đó cũng là lý do nhiều người, kể cả người không đi chùa thường xuyên, vẫn thấy dễ chịu khi nghe chuông sớm.
Vì sao tiếng đại hồng chung vang được rất xa
Người ở làng quanh chùa thường kể rằng những sáng yên gió, tiếng chuông vọng sang tận làng bên. Lý do nằm ở cả quả chuông lẫn hoàn cảnh. Chuông lớn, thành dày, khi chày gỗ chạm vào sẽ rung chủ yếu ở các âm trầm. Âm trầm mất năng lượng chậm hơn âm cao khi đi trong không khí và vượt qua vật cản như hàng cây, bờ tường tốt hơn, nên đi xa hơn.
Thời điểm cũng giúp. Lúc sáng sớm, mặt đất còn lạnh, lớp không khí sát mặt đất mát hơn lớp bên trên; trong điều kiện ấy, sóng âm có xu hướng bị uốn ngược về phía mặt đất thay vì tản lên trời, nên tiếng đi xa hơn so với giữa trưa. Cộng thêm việc buổi sớm ít tiếng xe cộ, tiếng chuông nổi bật trên nền yên tĩnh.
Vị trí treo trên cao, gác chuông bốn mặt thoáng, cũng góp phần đưa tiếng ra mọi hướng. Phần giải thích kỹ hơn về âm học của chuông, cách thợ thử tiếng và vì sao chuông có độ ngân dài được bàn trong một bài riêng thuộc chuyên đề này.
Đại hồng chung trong ký ức văn hoá Việt
Tiếng chuông chùa đi vào ca dao, thơ và cả nếp sống thường ngày. Vài hình ảnh quen thuộc giúp hiểu vì sao người Việt gắn bó với âm thanh này:
- Câu ca dao Hà Nội quen thuộc "Gió đưa cành trúc la đà, Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương" đặt tiếng chuông bên những âm thanh của đất kinh kỳ; ở Huế có một dị bản nhắc chuông Thiên Mụ.
- Ở nhiều làng, tiếng chuông sớm từng là đồng hồ chung: người ra đồng, người đi chợ căn theo hồi chuông.
- Hình ảnh "chuông chiều" thường xuất hiện trong thơ với sắc thái lắng đọng, gợi sự trở về.
- Trong những dịp như giao thừa, nhiều gia đình ở gần chùa có thói quen lắng nghe hồi chuông như một mốc chuyển năm.
- Trong văn chương, tiếng chuông còn được dùng như ẩn dụ cho sự thức tỉnh, nhắc người ta quay về với mình.
Những hình ảnh này cho thấy đại hồng chung không chỉ là pháp khí của người tu mà còn là một phần của cảnh quan âm thanh làng Việt. Giữ gìn nó vì thế cũng là việc của cả cộng đồng chứ không riêng nhà chùa.
Khi gặp đại hồng chung ở chùa: vài phép lịch sự
Khi đến một ngôi chùa có đại hồng chung, bạn có thể ngắm, chụp ảnh từ xa, đọc bảng giới thiệu nếu chùa có đặt. Đừng tự ý kéo chày thỉnh thử, kể cả khi thấy chày treo sẵn và không có ai trông. Một tiếng chuông lạ giờ có thể làm người trong chùa và hàng xóm hiểu nhầm là có việc, hoặc làm gián đoạn giờ nghỉ, giờ tụng của chư tăng.
Nếu chùa có giờ cho người đi lễ thỉnh chuông, hãy làm theo hướng dẫn của người phụ trách: đứng đúng chỗ, kéo chày nhẹ nhàng, chờ tiếng ngân hết rồi mới thỉnh tiếp. Không dùng chuông để đùa nghịch hay quay video làm trò. Trẻ nhỏ đi cùng cần được người lớn giữ, vì khu vực gác chuông thường có cầu thang dốc và sàn gỗ cao.
Với chuông cổ đã được xếp hạng, nhiều nơi không cho thỉnh nữa để bảo vệ hiện vật, chỉ thỉnh một quả chuông đúc mới thay thế. Đó là quyết định của chùa và cơ quan quản lý di tích, người đi lễ nên tôn trọng. Nếu muốn hiểu thêm về phép ứng xử khi thỉnh chuông, bạn có thể đọc bài riêng dành cho du khách trong chuyên đề này.
Câu hỏi thường gặp
Đại hồng chung khác chuông bình thường ở chỗ nào?
Đại hồng chung là quả chuông lớn nhất của một ngôi chùa, treo ở gác chuông hoặc lầu chuông để tiếng vang ra xa. Các chuông khác như chuông gia trì, chuông bảo chúng nhỏ hơn, dùng trong chánh điện hoặc hành lang cho những việc riêng.
Vì sao đại hồng chung thường được thỉnh 108 tiếng?
Con số 108 gặp nhiều trong văn hoá Phật giáo, và cách hiểu phổ biến là mỗi tiếng chuông nhắc buông bớt một phiền não. Đây là nếp của nhiều chùa Bắc tông, không phải luật chung; các chùa có thể thỉnh số tiếng khác theo dịp.
Đại hồng chung được thỉnh vào giờ nào trong ngày?
Theo nếp phổ biến, chuông được thỉnh vào sáng sớm và chiều tối, gắn với thời công phu của chùa, cùng các ngày lễ lớn. Giờ cụ thể mỗi chùa một khác, nhất là chùa trong khu dân cư đông có thể điều chỉnh để hài hoà với hàng xóm.
Chùa nào cũng có đại hồng chung không?
Không. Nhiều chùa làng nhỏ chỉ có một quả chuông vừa phải, và chùa theo các hệ phái khác nhau có cách dùng chuông riêng. Đại hồng chung là hình ảnh quen thuộc ở chùa Bắc tông có quy mô, thường được đúc khi xây dựng hoặc trùng tu chùa.
Người đi lễ có được thỉnh đại hồng chung không?
Một số chùa có giờ cho Phật tử và du khách thỉnh chuông, có người hướng dẫn. Ngoài giờ đó, bạn không nên tự ý thỉnh vì có thể gây hiểu nhầm và làm gián đoạn sinh hoạt của chùa. Chuông cổ thường không cho thỉnh để bảo vệ hiện vật.
Vì sao chuông chùa nghe rõ hơn vào buổi sáng sớm?
Buổi sớm ít tiếng ồn, và lớp không khí sát mặt đất mát hơn lớp trên khiến âm thanh bị uốn về phía mặt đất, đi xa hơn. Chuông lớn rung ở âm trầm, vốn mất năng lượng chậm và vượt vật cản tốt, nên tiếng vang được tới làng bên.