Du khách và người đi lễ chỉ nên thỉnh chuông khi chùa cho phép, thường vào những giờ nhất định và có người hướng dẫn; khi thỉnh, đứng vững, kéo chày lùi vừa phải rồi thả cho chày chạm núm gõ, thường chỉ một hoặc vài tiếng, và chờ tiếng ngân dứt mới thỉnh tiếp. Tự ý kéo chày ngoài giờ, thỉnh liên tục hay thỉnh để quay video giải trí là những việc nên tránh.
Thỉnh chuông là trải nghiệm nhiều người mong muốn khi đến chùa, nhất là những ngôi chùa trên núi, chùa có gác chuông đẹp, hay trong những dịp như đêm giao thừa, ngày đầu năm. Bài này giúp bạn biết lúc nào được thỉnh, cách làm cho êm, và những phép lịch sự để trải nghiệm ấy không làm phiền chùa và người khác. Cách hiểu sâu về ý nghĩa thỉnh chuông trong đạo Phật, bạn nên hỏi chư tăng, ni.
Vì sao người Việt nói "thỉnh chuông" chứ không nói "đánh chuông"
Trong cách nói của người đi chùa, chuông được "thỉnh" chứ ít ai nói "đánh" hay "gõ". Chữ thỉnh trong tiếng Hán Việt mang nghĩa mời, thưa, kính cẩn xin. Dùng chữ này cho thấy thái độ coi chuông là pháp khí đáng tôn trọng, không phải vật để đập cho kêu. Tương tự, người ta cũng nói thỉnh tượng, thỉnh kinh, thỉnh chư tăng về nhà tụng niệm.
Hiểu chữ này giúp ta hiểu luôn tinh thần khi đứng trước quả chuông: không vội vàng, không mạnh tay, không coi đó là trò thử sức. Một tiếng chuông được thỉnh chậm rãi, có chủ ý, dù do người lần đầu đến chùa thực hiện, vẫn là một tiếng chuông trọn vẹn.
Trong đời thường, cụm "đánh chuông" vẫn được dùng, nhất là khi nói về chuông trường học, chuông báo. Không ai trách bạn nếu buột miệng nói đánh chuông ở chùa; nhưng biết dùng chữ thỉnh là một cách nhỏ để thể hiện sự tôn trọng với nơi mình đang đến.
Khi nào du khách được thỉnh chuông
Chùa có giờ riêng cho người đi lễ. Một số chùa, nhất là chùa đón nhiều khách tham quan, dành giờ nhất định trong ngày để Phật tử và du khách thỉnh chuông. Có nơi đặt người trông coi ở gác chuông, có nơi treo bảng hướng dẫn.
Dịp lễ đầu năm, giao thừa. Nhiều chùa tổ chức cho người đi lễ thỉnh chuông vào đêm giao thừa hoặc những ngày đầu năm, thường xếp hàng theo lượt. Cách tổ chức mỗi chùa một khác.
Khi được nhà chùa mời. Trong một số buổi lễ, nhà chùa có thể mời Phật tử hay khách quý thỉnh chuông. Khi đó, người hướng dẫn sẽ chỉ cách làm.
Khi không có ai hướng dẫn. Nếu thấy chày treo sẵn mà không có ai, không có bảng cho phép, thì không nên tự thỉnh. Tốt nhất là hỏi người trong chùa trước.
Chuông cổ, chuông di tích. Nhiều chuông cổ đã được xếp hạng không cho thỉnh nữa để bảo vệ hiện vật. Chùa có thể có một quả chuông mới để khách thỉnh thay. Tôn trọng quy định này dù bạn đã đi xa tới đó.
Các bước thỉnh chuông lớn cho êm và an toàn
Với đại hồng chung treo ở gác, cách thỉnh cơ bản như sau. Nếu có người hướng dẫn tại chỗ, làm theo họ trước tiên.
- Chờ tới lượt, không chen lấn trên gác chuông vì sàn cao và cầu thang dốc.
- Đứng vững hai chân, ở vị trí người hướng dẫn chỉ, thường là phía sau đầu chày, hai tay cầm dây hoặc thân chày.
- Nhiều người chắp tay, dừng lại một chút cho tâm lắng xuống trước khi thỉnh; đây là thói quen, không phải bắt buộc.
- Kéo chày lùi lại một khoảng vừa phải, không cần kéo hết sức; chuông lớn chỉ cần lực vừa là đủ vang.
- Thả hoặc đẩy nhẹ cho chày chạm vào núm gõ rồi giữ dây để chày không dội lại chạm chuông lần nữa.
- Chờ tiếng ngân dịu xuống rồi mới thỉnh tiếng tiếp theo, nếu được hướng dẫn thỉnh nhiều tiếng.
- Xong lượt, nhẹ nhàng đặt chày về vị trí, nhường chỗ cho người sau.
Với chuông nhỏ treo ở hành lang hoặc chuông bát trong chánh điện, du khách gần như không bao giờ được mời thỉnh; đó là pháp khí dùng trong sinh hoạt và nghi lễ của chùa.
Thỉnh mấy tiếng và nghĩ gì khi thỉnh
Ở những chùa cho khách thỉnh chuông, người hướng dẫn thường mời mỗi người thỉnh một hoặc ba tiếng. Con số này không có quy định chung mà tuỳ chùa, nhất là trong những dịp đông người, khi chùa cần giữ lượt cho nhiều người được thỉnh. Hãy làm đúng số tiếng được hướng dẫn, không thỉnh thêm.
Nhiều người khi thỉnh chuông có thói quen nguyện thầm một điều, như mong gia đình bình an, mong một năm mới thuận lợi. Đó là mong ước của mỗi người, và nhiều Phật tử hiểu tiếng chuông như lời nhắc mình sống tỉnh thức, tử tế hơn. Pháp Phẩm không nói rằng thỉnh chuông sẽ mang lại may mắn hay hoá giải điều gì; nếu ai đó nói vậy để mời bạn trả tiền cho những lượt thỉnh chuông giải hạn, đó là lúc nên dè dặt.
Ở nhiều chùa có hòm công đức đặt gần gác chuông. Công đức là tuỳ tâm, không phải phí để được thỉnh chuông. Bạn không cần cảm thấy áy náy nếu thỉnh chuông mà không công đức, cũng không nên để ai đó ép mức tiền cụ thể.
Những việc nên tránh khi đứng trước quả chuông
Phần lớn những việc dưới đây xảy ra vì không biết chứ không vì cố ý. Biết trước giúp bạn tránh được những tình huống ngại ngùng:
- Tự ý kéo chày khi không có người cho phép hoặc ngoài giờ quy định.
- Thỉnh liên tục nhiều tiếng, thỉnh thật mạnh để thử xem chuông vang tới đâu.
- Để trẻ em đu dây chày, trèo lan can gác chuông hay chui xuống dưới miệng chuông.
- Đứng sát chuông khi người khác đang thỉnh; tiếng ở cự ly gần rất lớn, có thể gây ù tai.
- Quay video, livestream với nhạc, hiệu ứng ồn ào ngay tại gác chuông khi người khác đang chờ lượt.
- Dán, viết, khắc tên lên chuông, chày, cột gác.
- Thắp hương, đốt vàng mã trên gác chuông gỗ.
- Cạo lớp gỉ trên chuông cổ để xem màu đồng, hay gõ vào thân chuông bằng đồng xu, chìa khoá.
Nếu lỡ làm sai, một lời xin lỗi nhẹ nhàng với người trông coi là đủ. Nhà chùa thường bao dung với người không biết, miễn là ta sẵn lòng làm theo hướng dẫn.
Thỉnh chuông đêm giao thừa và ngày đầu năm
Đêm giao thừa và những ngày đầu năm là lúc nhiều người muốn thỉnh chuông nhất. Ở một số chùa, người đi lễ xếp hàng dài chờ tới lượt. Nếu bạn muốn tham gia, nên đến sớm, hỏi ban tổ chức về cách xếp lượt, và chuẩn bị tinh thần có thể không tới lượt nếu quá đông. Chùa đông người thì đường lên gác chuông thường được điều phối một chiều.
An toàn là điều cần nghĩ tới trước. Đêm giao thừa trời tối, nhiều người, nhiều hương khói; cầu thang gác chuông dốc và có khi trơn do sương. Đi giày đế bám, giữ trẻ nhỏ sát bên hoặc để các em ở dưới sân với người thân, không chen lấn. Nếu thấy gác chuông quá đông, đứng dưới sân nghe chuông cũng là một cách đón năm mới trọn vẹn.
Nhiều người cho rằng tiếng chuông đầu tiên của năm mới là điều thiêng. Đó là niềm tin của mỗi người, và việc đó tốt đẹp nhất khi đi cùng sự nhường nhịn: để người già, người khuyết tật được ưu tiên, nhường lượt cho người đi xa tới.
Chụp ảnh, quay phim ở gác chuông cho có ý tứ
Gác chuông thường là một trong những góc đẹp nhất của chùa, nên ai cũng muốn lưu lại vài tấm ảnh. Việc đó hoàn toàn được, miễn là có ý tứ. Trước hết, để ý xem chùa có đặt bảng hạn chế chụp ảnh ở khu vực nào không, nhất là trong những ngày lễ. Khi có người đang thỉnh chuông, đừng chen vào khung hình của họ hay đứng chắn lối để lấy góc đẹp.
Nếu muốn quay lại khoảnh khắc mình thỉnh chuông, nhờ người đi cùng quay từ một khoảng cách vừa phải, không cần dựng chân máy, đèn chiếu sáng hay micro chiếm chỗ trên sàn gác vốn chật. Chụp xong thì nhường chỗ ngay cho người sau. Tránh tạo dáng ngồi lên lan can, đu dây chày hay đặt tay lên thân chuông để có ảnh lạ.
Khi đăng ảnh lên mạng xã hội, nên ghi đúng tên chùa và giữ lời chú thích nhẹ nhàng, không gán cho chuông những công dụng mà nhà chùa không hề nói. Nếu trong ảnh có chư tăng, ni hoặc người khác nhìn rõ mặt, xin phép họ trước khi đăng là phép lịch sự tối thiểu.
Thỉnh chuông khi đi chùa ở nước ngoài
Nếu bạn du lịch sang các nước có truyền thống chùa chiền như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, cũng có những chùa cho khách thỉnh chuông. Mỗi nơi có phép riêng: có nơi cúi chào chuông trước và sau khi thỉnh, có nơi chỉ cho thỉnh vào dịp cuối năm, có nơi chuông gắn với nghi thức chỉ người trong chùa làm. Hãy quan sát người địa phương và đọc hướng dẫn tại chỗ trước khi làm theo.
Những điều cơ bản thì giống nhau ở mọi nơi: chỉ thỉnh khi được phép, thỉnh nhẹ, chờ lượt, không làm ồn, không leo trèo. Thái độ tôn trọng của một vị khách đến từ nơi khác luôn được đánh giá cao. Nếu không chắc, hỏi nhân viên hoặc người trông coi bằng vài câu đơn giản, hoặc chỉ đứng ngắm và nghe; không thỉnh chuông cũng chẳng làm chuyến đi kém ý nghĩa.
Nếu bạn quan tâm tới cấu tạo của chuông, vì sao tiếng chuông vang xa, hay lịch sử những quả chuông cổ ở Việt Nam, các bài khác trong chuyên đề chuông và khánh của Pháp Phẩm sẽ giúp bạn nghe tiếng chuông với nhiều hiểu biết hơn ở lần đi chùa tới.
Câu hỏi thường gặp
Du khách có được tự ý thỉnh chuông ở chùa không?
Không nên. Chỉ thỉnh khi chùa cho phép, thường vào giờ nhất định và có người hướng dẫn hoặc bảng chỉ dẫn. Tự ý thỉnh ngoài giờ có thể gây hiểu nhầm là chùa có việc và làm gián đoạn sinh hoạt của chư tăng, ni.
Nên thỉnh chuông mấy tiếng?
Làm theo số tiếng người hướng dẫn mời, thường là một hoặc ba tiếng. Không có quy định chung cho mọi chùa. Trong dịp đông người, chùa giới hạn số tiếng để nhiều người được thỉnh, nên không thỉnh thêm ngoài hướng dẫn.
Thỉnh chuông có phải trả tiền không?
Không có phí bắt buộc để thỉnh chuông. Nhiều chùa có hòm công đức gần gác chuông, việc công đức là tuỳ tâm. Nếu ai đó yêu cầu một khoản tiền cụ thể để thỉnh chuông giải hạn hay cầu may, bạn nên dè dặt và hỏi lại nhà chùa.
Vì sao gọi là thỉnh chuông mà không gọi là đánh chuông?
Chữ thỉnh mang nghĩa mời, kính cẩn xin, thể hiện thái độ tôn trọng chuông như một pháp khí. Người đi chùa dùng chữ này cũng như khi nói thỉnh kinh, thỉnh tượng. Nói đánh chuông không sai nhưng thỉnh chuông phù hợp hơn khi ở chùa.
Đưa trẻ em lên thỉnh chuông cần chú ý gì?
Giữ trẻ sát bên trên gác chuông vì cầu thang dốc và sàn cao. Không để các em đu dây chày, trèo lan can hay chui dưới miệng chuông. Nếu các em thỉnh, người lớn cầm dây cùng để lực vừa phải và chày không dội lại.
Chuông cổ ở di tích có được thỉnh không?
Nhiều chuông cổ đã được xếp hạng không cho thỉnh nữa để bảo vệ hiện vật, chùa có thể có quả chuông mới để khách thỉnh thay. Hãy làm theo quy định tại chỗ, không sờ, không cạo gỉ hay gõ thử lên chuông cổ.