Cờ gió năm màu (tiếng Tây Tạng lungta khi treo thành dây ngang, darchog khi treo trên cột dọc) là những dải vải vuông năm màu xanh lam, trắng, đỏ, xanh lục, vàng, in chân ngôn và hình ngựa gió, treo ở nơi cao để gió mang lời nguyện lành đi khắp nơi. Theo cách giải thích phổ biến, năm màu ứng với năm yếu tố: không gian, gió, lửa, nước, đất.
Ở Việt Nam, cờ gió xuất hiện nhiều trên các đèo, đỉnh núi, homestay vùng cao như một kiểu trang trí "chụp ảnh đẹp". Bài này giải thích nguồn gốc, ý nghĩa màu và hình in theo truyền thống Tây Tạng, cách người Tây Tạng treo và thay cờ, phân biệt cờ gió với cờ Phật giáo năm màu treo ở chùa Việt, và cách ứng xử cho tôn trọng khi gặp cờ gió ở đèo núi Việt Nam.
Cờ gió từ đâu ra
Tập tục treo cờ cầu nguyện gắn chặt với Phật giáo Tây Tạng, nhưng nhiều tài liệu cho rằng gốc của nó có từ trước khi Phật giáo đến Tây Tạng, liên quan tới tín ngưỡng bản địa và đạo Bön, nơi các dải vải màu được treo lên cầu xin sự hài hoà giữa con người và thiên nhiên. Khi Phật giáo lan rộng, tập tục này được tiếp nhận và gắn thêm chân ngôn, hình ảnh Phật giáo.
Cờ truyền thống được in bằng ván khắc gỗ: thợ khắc hình và chữ lên ván, phết mực, đặt vải lên rồi ép. Nhiều nơi ở vùng Himalaya vẫn in cờ theo cách này, dù cờ in công nghiệp đã rất phổ biến.
Ý niệm cốt lõi của cờ gió là: lời nguyện in trên vải không bay lên "trời" để cầu xin một vị thần nào, mà được gió mang đi lan toả lời chúc lành, lòng từ bi tới mọi chúng sinh trong vùng gió thổi qua. Vì vậy cờ được treo ở chỗ có gió: đèo cao, đỉnh núi, mái nhà, cầu, quanh tháp.
Theo thời gian, nắng gió làm cờ phai màu, sờn rách. Người Tây Tạng không coi đó là hỏng mà là một phần ý nghĩa: lời nguyện đã được gió mang đi, và vải bạc màu là dấu của vô thường.
Năm màu và thứ tự treo
Cờ gió luôn đi theo một thứ tự màu cố định, lặp lại suốt dây. Bảng dưới ghi cách giải thích phổ biến; các nguồn có thể khác nhau đôi chút về yếu tố ứng với từng màu.
| Thứ tự | Màu | Yếu tố theo cách hiểu phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Xanh lam | Không gian, bầu trời | Thường đứng đầu dây, bên trái khi nhìn vào |
| 2 | Trắng | Gió, không khí | Cũng có nơi giải thích là mây |
| 3 | Đỏ | Lửa | |
| 4 | Xanh lục | Nước | |
| 5 | Vàng | Đất | Đứng cuối, rồi lặp lại từ xanh lam |
Thứ tự này được giữ nghiêm, vì ý nghĩa của cờ là sự cân bằng giữa năm yếu tố. Cờ in sai thứ tự hay xếp màu tuỳ tiện thường là hàng trang trí làm cho đẹp, không theo truyền thống.
Lưu ý không nhầm năm yếu tố ở đây với ngũ hành Kim – Mộc – Thuỷ – Hoả – Thổ của Trung Hoa: hai hệ có vài điểm trùng nhưng khác nhau về thành phần và cách hiểu, không nên ghép cờ gió vào tuổi, mệnh.
Trên một lá cờ in những gì
Một lá cờ gió truyền thống, nếu nhìn kỹ, thường có bố cục như sau:
- Ngựa gió ở giữa: một con ngựa phi, trên lưng mang viên ngọc như ý rực lửa. Ngựa gió (chính là chữ lungta) tượng trưng cho sự nhanh nhẹn mang điều lành đi xa và cho sinh lực, vận may tốt theo cách hiểu dân gian Tây Tạng.
- Bốn con vật ở bốn góc: chim thần garuda, rồng, hổ và sư tử tuyết. Mỗi con gắn với một phẩm chất theo cách giải thích truyền thống, như trí tuệ, sức mạnh, sự tự tin, sự vô uý.
- Chân ngôn và lời nguyện: các câu chân ngôn như Om Mani Padme Hum và lời chúc lành in bằng chữ Tây Tạng xung quanh hình ngựa.
- Biến thể: có cờ chỉ in chân ngôn không có ngựa gió, có cờ in hình chư Phật, Bồ tát, có cờ in một bài kinh ngắn.
Vì cờ in chữ thiêng, người Tây Tạng không để cờ chạm đất, không giẫm lên, không dùng làm khăn lau hay vải bọc đồ. Đây cũng là điều du khách nên giữ khi gặp cờ gió.
Treo và thay cờ theo tập tục Tây Tạng
Cờ thường được treo vào những ngày được coi là tốt theo lịch Tây Tạng, vào buổi sáng có nắng và gió. Treo vào ngày xấu theo quan niệm của họ, hay vào chiều tối, được tránh. Ngày Losar, tức Tết Tây Tạng, là dịp nhiều gia đình thay cờ cũ trên mái nhà bằng cờ mới.
Dây cờ ngang được căng giữa hai điểm cao: hai cột trên mái, hai đỉnh đá trên đèo, hai bờ một cây cầu. Cột cờ dọc darchog thì dựng ở sân nhà, sân tu viện, cạnh tháp. Người treo thường giữ tâm ý lành khi treo, có người niệm chân ngôn.
Cờ cũ không bị gỡ xuống vứt đi. Nhiều người để cờ cũ ở nguyên chỗ, treo cờ mới bên cạnh, để cờ cũ phai dần theo thời gian. Khi cần gỡ, cờ được gấp gọn và theo tập tục nhiều nơi là đốt ở chỗ sạch, coi như trả lời nguyện về với gió.
Những chi tiết về ngày tốt, nghi thức treo cụ thể khác nhau theo vùng và theo gia đình. Nếu bạn theo học một truyền thống Tây Tạng và muốn treo cờ đúng phép, hãy hỏi thầy của mình.
Cờ gió Tây Tạng và cờ Phật giáo năm màu: đừng nhầm
Người Việt dễ nhầm hai loại vì đều có năm màu. Thực tế đây là hai thứ khác hẳn về nguồn gốc, màu sắc và cách dùng.
| Đặc điểm | Cờ gió Tây Tạng | Cờ Phật giáo năm màu |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Tập tục vùng Himalaya, rất lâu đời | Thiết kế cuối thế kỷ 19 ở Sri Lanka, được nhiều tổ chức Phật giáo quốc tế dùng |
| Màu | Xanh lam, trắng, đỏ, xanh lục, vàng | Xanh, vàng, đỏ, trắng, cam, và một dải kết hợp năm màu |
| Hình in | Ngựa gió, bốn con vật, chân ngôn | Không in hình hay chữ |
| Cách treo | Thành dây dài ngoài trời, cho gió thổi bạc | Như một lá cờ, treo trang trọng ở chùa dịp lễ |
| Ý nghĩa | Gió mang lời nguyện lành đi khắp nơi | Biểu tượng chung của Phật giáo |
Ở chùa Việt mùa Phật Đản, dây cờ nhỏ giăng ngang sân là cờ Phật giáo, không phải cờ gió. Chi tiết về cờ Phật giáo có trong chuyên mục vật trang nghiêm của trang.
Vì sao cờ gió thành phông nền chụp ảnh ở vùng cao Việt Nam
Trong khoảng chục năm gần đây, cờ gió năm màu xuất hiện ngày càng nhiều ở các điểm du lịch vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên: trên đỉnh núi săn mây, ở cổng homestay, trên ban công quán cà phê nhìn ra thung lũng. Lý do khá dễ hiểu: dải màu rực rỡ nổi bật trên nền mây trời, gợi cảm giác phiêu lưu, xa xôi, rất hợp với ảnh đăng mạng xã hội.
Phần lớn người treo không có ý tôn giáo, và cũng ít người biết dây cờ in gì. Điều này không có gì đáng trách; văn hoá vẫn luôn đi qua biên giới theo cách như vậy. Nhưng biết dây cờ là gì giúp người treo và người đến chụp ảnh ứng xử phải phép hơn: không để cờ rơi xuống bùn, không treo ở nhà vệ sinh hay chỗ đổ rác, không dùng cờ làm khăn trải.
Người làm du lịch có thể biến chuyện này thành một điểm cộng: kèm một tấm bảng nhỏ giải thích nguồn gốc cờ gió, ý nghĩa năm màu, cách ứng xử. Khách sẽ thấy nơi mình đến biết trân trọng văn hoá, chứ không chỉ bày một phông nền đẹp.
Nếu bạn muốn treo một dây cờ gió ở nhà
Nhiều người mang cờ gió từ chuyến đi Nepal, Ấn Độ về và muốn treo ở nhà như kỷ niệm. Dưới đây là cách làm gần với tinh thần truyền thống mà vẫn hợp với nhà ở Việt Nam.
- Chọn chỗ có gió và cao: sân thượng, ban công, hiên nhà. Tránh chỗ thấp người đi qua dễ va đầu, chỗ gần dây điện.
- Kiểm tra thứ tự màu: xanh lam, trắng, đỏ, xanh lục, vàng, lặp lại. Treo sao cho dây cờ đọc từ trái sang phải đúng thứ tự đó.
- Căng dây giữa hai điểm chắc chắn, buộc gọn, để cờ có chỗ bay mà không quấn vào lan can.
- Chọn buổi sáng có nắng nếu muốn theo tập tục; khi treo, nhiều người giữ một tâm ý lành, cầu chúc bình an cho mọi người xung quanh.
- Để cờ phai theo thời gian. Khi đã rách nát, gỡ xuống, gấp gọn, xử lý ở chỗ sạch, rồi treo dây mới nếu muốn.
Với nhà chung cư, bạn nên xem quy định của toà nhà về treo đồ ở ban công và đảm bảo dây cờ không rơi xuống tầng dưới khi có gió lớn.
Gặp cờ gió ở đèo núi Việt Nam: ứng xử thế nào cho phải
Hiểu rằng đó là vật có ý nghĩa tôn giáo. Ở Tà Xùa (Sơn La), các đỉnh núi vùng Lào Cai, các đèo vùng Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ), cờ gió được treo chủ yếu để trang trí, chụp ảnh. Dù vậy, với người Tây Tạng và Phật tử nhiều nơi, đó vẫn là vật in chân ngôn.
Không giẫm, không ngồi, không kéo cờ xuống để tạo dáng. Chụp ảnh với cờ gió là bình thường; quấn cờ lên người, trải cờ ra ngồi, giật cờ xuống thì không.
Đừng tự mang cờ lên treo ở đất người khác. Đỉnh núi, mỏm đá nhiều khi thuộc đất của bản, của khu bảo tồn. Treo cờ cần hỏi ý chủ đất, ban quản lý.
Nghĩ đến rác. Phần lớn cờ bán rẻ hiện nay làm bằng sợi tổng hợp, không phân huỷ như vải bông. Dây cờ rách nát trên đèo lâu ngày thành rác vướng vào cây. Nếu bạn treo, hãy chọn vải bông và có trách nhiệm với nó.
Không bán cờ kèm lời hứa may mắn. Cờ gió không phải bùa cầu tài, cầu duyên. Giới thiệu nó đúng là vật văn hoá, tín ngưỡng của người Tây Tạng là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Treo cờ gió năm màu trong nhà có được không?
Truyền thống Tây Tạng treo cờ ngoài trời để gió thổi qua, đó là ý nghĩa của nó. Treo trong nhà như vật trang trí thì không có điều cấm, nhưng nên treo chỗ cao, sạch, không dùng để chắn cửa hay che đồ.
Cờ gió có phải là bùa may mắn không?
Không. Trong truyền thống, cờ gió mang lời nguyện lành cho mọi chúng sinh, không phải vật cầu tài lộc cho riêng người treo. Lời quảng cáo cờ gió hút tài lộc là sáng tạo thương mại.
Cờ gió phai màu, rách có nên thay ngay không?
Người Tây Tạng coi cờ phai màu là lẽ tự nhiên, nhiều người để nguyên và treo thêm cờ mới. Nếu cờ đã rách thành rác vướng vào cây, bạn có thể gỡ, gấp gọn và xử lý ở chỗ sạch, không vứt bừa.
Có thể tự in cờ gió với lời chúc tiếng Việt không?
Bạn có thể làm dây cờ trang trí in lời chúc của mình, nhưng đó không còn là cờ gió theo truyền thống Tây Tạng. Nên gọi tên cho đúng để khỏi gây hiểu lầm với người theo truyền thống.
Vì sao cờ gió luôn có năm màu theo đúng thứ tự?
Theo cách giải thích phổ biến, năm màu ứng với năm yếu tố tạo nên thế giới, và sự cân bằng giữa chúng là ý nghĩa của cờ. Thứ tự cố định thể hiện sự cân bằng đó, nên cờ truyền thống không đảo màu.
Đi du lịch Nepal mua cờ gió mang về treo ở nhà có hợp không?
Nhiều người làm vậy như giữ một kỷ niệm chuyến đi. Treo ở ban công, sân thượng có gió là hợp với ý nghĩa của cờ hơn. Hãy giữ thứ tự màu và để cờ ở chỗ trang trọng, không để chạm đất.