Muốn giữ kinh sách bền ở Việt Nam, việc quan trọng nhất là giữ khô: kệ kinh cách tường, có lưu thông gió, không bọc kín bằng ni lông, có gói hút ẩm trong tủ vào mùa nồm và mùa mưa, và kiểm tra định kỳ để phát hiện mốc, mọt, mối từ sớm. Khí hậu nóng ẩm khiến giấy hút ẩm rất nhanh, và khi giấy ẩm thì nấm mốc lẫn côn trùng đều tìm đến.
Bài này đi theo từng kẻ thù của giấy: độ ẩm, nấm mốc, các loài côn trùng ăn giấy, ánh sáng và bàn tay. Mỗi phần có cách nhận biết và cách làm cụ thể, dùng được trong một căn nhà bình thường, không cần thiết bị đắt tiền và không cần hoá chất độc. Với kinh cổ hay sách có giá trị lịch sử, phần cuối bài nói khi nào nên nhờ người làm bảo quản chuyên nghiệp.
Năm kẻ thù của giấy kinh
Độ ẩm: giấy được làm từ sợi thực vật, hút ẩm và nhả ẩm theo không khí. Ẩm kéo dài làm giấy mềm, phồng, trang dính nhau, và là điều kiện cho nấm mốc. Nhiều hướng dẫn bảo quản tư liệu giấy khuyên giữ độ ẩm không khí quanh mức trung bình, khoảng bốn mươi đến năm mươi lăm phần trăm, và tránh để lâu ở mức trên sáu mươi lăm phần trăm.
Nấm mốc: xuất hiện thành đốm trắng, xám, xanh hoặc vết ố nâu lấm tấm. Mốc không chỉ làm xấu trang mà còn ăn dần vào sợi giấy, và bào tử mốc không tốt cho người có bệnh hô hấp.
Côn trùng: cá bạc, mọt giấy, gián và mối là những loài hay gặp nhất ở nhà Việt. Mỗi loài để lại dấu vết riêng, nhận ra sớm thì xử lý dễ.
Ánh sáng: nắng trực tiếp và đèn có tia cực tím làm giấy giòn, ngả vàng, mực phai, bìa bạc màu. Kinh để cạnh cửa sổ hướng tây thường hỏng nhanh nhất.
Bàn tay và bụi: tay có dầu, mồ hôi, vết thức ăn để lại ố trên mép trang. Bụi giữ ẩm và là thức ăn cho côn trùng nhỏ. Rửa tay trước khi cầm và lau bụi định kỳ là cách bảo quản rẻ nhất.
Mùa nào, vùng nào cần để ý điều gì
Mỗi miền có một mùa nguy hiểm cho giấy. Bảng dưới là gợi ý theo khí hậu chung, nhà bạn có thể khác tuỳ hướng nhà và tầng ở.
| Vùng | Thời điểm cần chú ý | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Mùa nồm cuối đông đầu xuân, khi tường nhà đọng nước | Đóng cửa những ngày nồm nặng, thay gói hút ẩm, không lau sàn ướt quanh kệ kinh |
| Miền Trung | Mùa mưa bão cuối năm, ẩm kéo dài nhiều tuần | Kiểm tra mái và tường quanh kệ, để kinh trên tầng cao phòng nước tràn |
| Tây Nguyên | Mùa mưa dài, sương nhiều buổi sáng | Giữ kệ trong phòng có sưởi hoặc có người ở thường xuyên, kiểm mốc mỗi tháng |
| Miền Nam | Mùa mưa giữa năm, nóng ẩm quanh năm | Lưu thông gió liên tục, coi chừng mối từ nền nhà và tường |
Ở căn hộ chung cư, độ ẩm bên trong phụ thuộc nhiều vào việc đóng mở cửa và dùng điều hoà. Một ẩm kế nhỏ đặt trên kệ giúp bạn biết khi nào cần bật chế độ hút ẩm, thay vì đoán bằng cảm giác.
Kệ và tủ đựng kinh: những chi tiết làm nên khác biệt
Phần lớn hư hại đến từ chỗ đặt kinh chứ không phải từ quyển kinh. Kiểm lại kệ kinh nhà bạn theo những điểm sau:
- Kệ cách tường ít nhất một gang tay, nhất là tường ngoài và tường giáp nhà tắm; tường ẩm truyền hơi nước sang gáy sách.
- Ngăn dưới cùng cách sàn một khoảng, không đặt kinh trực tiếp trên nền, phòng nước lau nhà và mối từ dưới lên.
- Sách xếp đứng vừa khít, không quá chặt để gió lùa được, không quá lỏng làm sách đổ nghiêng cong gáy.
- Tủ có cửa kính hoặc cửa gỗ giúp tránh bụi, nhưng nên mở ra thông gió vào những ngày khô ráo.
- Không bọc từng quyển trong túi ni lông kín; hơi ẩm đã ở trong túi sẽ không thoát ra được và mốc phát triển nhanh hơn.
- Đặt gói hút ẩm loại hạt trong túi vải ở góc tủ, thay hoặc sấy lại khi hạt đổi màu theo hướng dẫn của loại đó; để ngoài tầm tay trẻ nhỏ.
- Gỗ làm kệ nên khô, đã xử lý chống mối từ khi đóng; kệ gỗ tạp chưa xử lý có thể dẫn mối vào nhà.
Khi kinh đã bị mốc: xử lý từng bước
Phát hiện mốc thì đừng hoảng và đừng lau ngay bằng khăn ướt. Trình tự an toàn cho kinh in thông thường như sau:
- Tách quyển bị mốc ra khỏi kệ để bào tử không lan sang quyển khác, kiểm tra luôn các quyển đứng cạnh.
- Đeo khẩu trang và găng tay; người có bệnh hen hay dị ứng nên nhờ người khác làm.
- Mang ra chỗ thoáng gió, râm mát, ngoài nhà nếu được. Không phơi nắng gắt vì giấy ẩm gặp nắng dễ cong vênh và giòn.
- Dựng quyển kinh mở hình quạt cho khô hẳn; trang ướt nhiều thì lót giấy thấm sạch giữa các trang và thay giấy lót thường xuyên.
- Khi đã khô hoàn toàn, dùng chổi lông mềm chải nhẹ đốm mốc theo một chiều, ra phía ngoài trang, không chà mạnh.
- Vết ố còn lại thường không tẩy được ở nhà; đừng dùng thuốc tẩy, nước javel hay cồn đậm đặc lên giấy và mực.
- Lau kệ bằng khăn vắt kiệt rồi để khô hẳn trước khi đặt kinh trở lại, kèm gói hút ẩm mới.
Nếu mốc ăn sâu, giấy mủn, hoặc đó là bản kinh cổ, hãy dừng ở bước làm khô và nhờ người có chuyên môn bảo quản tư liệu. Tự xử lý mạnh tay có thể làm mất luôn phần chữ.
Cá bạc, mọt giấy, gián và mối: nhận ra từng loài
Cá bạc là côn trùng nhỏ, thân dẹt, màu bạc, chạy rất nhanh, sợ ánh sáng. Chúng ăn lớp hồ, keo và bề mặt giấy, để lại những vết gặm nham nhở, bìa sách bị mỏng đi từng mảng. Thấy cá bạc trong tủ kinh là dấu hiệu chỗ đó ẩm và tối lâu ngày.
Mọt giấy, nhiều người gọi chung là mọt sách, có loại rất nhỏ màu nhạt sống nhờ nấm mốc trên giấy ẩm; có loại ấu trùng đục lỗ tròn xuyên qua nhiều trang thành những đường hầm nhỏ. Lỗ tròn li ti xuyên trang là dấu hiệu dễ nhận ra.
Gián gặm mép giấy và bìa, nhất là bìa có keo, đồng thời để lại phân và vết ố sẫm màu. Kinh để gần bếp hay gần chỗ ăn uống dễ bị gián tìm đến.
Mối nguy hiểm nhất vì làm việc âm thầm: chúng đi từ nền nhà, chân tường, khung gỗ, đắp những đường đất nhỏ, và có thể ăn rỗng cả chồng sách từ dưới lên trong thời gian ngắn. Thấy đường đất lạ trên tường hay chân kệ, hãy kiểm tra ngay và gọi người diệt mối chuyên nghiệp xử lý cả nguồn tổ, không chỉ chỗ kệ kinh.
Nhận ra loài nào đang gây hại giúp bạn chọn đúng cách xử lý: cá bạc và mọt nhỏ báo hiệu chỗ đặt kinh quá ẩm, gián báo hiệu đồ ăn ở gần, còn mối báo hiệu vấn đề của cả ngôi nhà chứ không riêng tủ kinh.
Phòng côn trùng mà không dùng hoá chất độc trong nhà
Nhiều gia đình quen bỏ băng phiến vào tủ sách. Loại viên này có mùi hắc và có thể gây hại sức khoẻ khi hít lâu, nhất là với trẻ nhỏ và người già, nên không phải lựa chọn tốt cho chỗ đặt kinh trong nhà ở. Những cách sau an toàn hơn:
- Giữ khô là cách phòng côn trùng hiệu quả nhất, vì phần lớn các loài ăn giấy cần ẩm.
- Lau bụi kệ mỗi tuần, hút bụi các khe tủ mỗi tháng; bụi và vụn giấy là thức ăn của côn trùng nhỏ.
- Không để đồ ăn, bánh trái, hoa quả cúng gần kệ kinh lâu ngày.
- Định kỳ vài tháng lấy từng quyển ra lật nhanh, kiểm lỗ, vết gặm, phân côn trùng; đây cũng là dịp cho giấy thoáng khí.
- Với kinh in thông thường bị côn trùng, một cách các nơi lưu trữ hay dùng là cho vào túi kín, đặt trong ngăn đá sâu khoảng một tuần rồi để rã đông từ từ ngay trong túi; không áp dụng cho sách cổ, sách giấy mỏng giòn khi chưa hỏi chuyên gia.
- Nếu nhà có mối hay gián nhiều, xử lý nguồn bằng dịch vụ chuyên nghiệp, che đậy và chuyển kinh sách ra phòng khác trong thời gian phun thuốc.
Kinh cổ và sách quý: khi nào cần người có chuyên môn
Với kinh in mới, những cách trên là đủ. Nhưng nếu gia đình giữ kinh in mộc bản, kinh chép tay, sách chữ Hán – Nôm có tuổi đời, hãy làm ít hơn và hỏi nhiều hơn. Giấy dó cũ rất mỏng, mực tàu có thể nhoè khi gặp nước, và mỗi lần lật mạnh tay là một lần sợi giấy gãy thêm.
Các dấu hiệu nên dừng tay và nhờ người có chuyên môn: giấy mủn vụn khi chạm, trang dính thành khối, mốc phủ dày, có lỗ mọt xuyên nhiều trang, gáy bung rời từng tờ. Lúc đó, việc tốt nhất bạn làm được là để quyển kinh trong hộp giấy sạch, đặt nơi khô thoáng, không ép, không phơi nắng.
Các thư viện lớn, cơ sở nghiên cứu Hán Nôm, bảo tàng và một số chùa có kho kinh thường có người hiểu về bảo quản tư liệu. Bạn có thể chụp ảnh tình trạng sách gửi hỏi trước. Nếu gia đình không đủ điều kiện giữ, hiến tặng cho một nơi lưu trữ có phòng kho đúng chuẩn cũng là cách để quyển kinh tiếp tục được trân trọng.
Một việc nhỏ mà ít nhà làm: lập một danh sách kinh sách đang giữ, ghi tên kinh, người dịch, năm in, tình trạng và ai trong nhà từng dùng. Danh sách này giúp bạn biết quyển nào cần kiểm thường xuyên, và khi có chuyện như nước tràn, chuyển nhà hay thế hệ sau tiếp nhận, mọi người biết nhà mình có gì để giữ gìn tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bọc kinh sách bằng túi ni lông để chống ẩm không?
Không nên bọc kín lâu ngày. Ni lông giữ lại hơi ẩm đã có trong giấy, nhiệt độ thay đổi làm hơi nước đọng bên trong, mốc phát triển nhanh hơn. Túi vải, hộp giấy cứng hoặc khăn bọc thoáng khí phù hợp hơn cho việc cất kinh hằng ngày.
Gói hút ẩm loại nào dùng cho tủ kinh được?
Các gói hạt hút ẩm bán phổ biến dùng được, miễn là đặt trong túi vải ở góc tủ, không để hạt tiếp xúc trực tiếp với giấy. Theo dõi màu hạt hoặc hướng dẫn trên bao bì để thay hay sấy lại. Để xa tầm tay trẻ nhỏ vì hạt không được ăn.
Kinh bị ướt do nước tràn thì làm gì trước tiên?
Lấy kinh ra khỏi nước ngay, không vắt, không mở mạnh trang dính. Đặt đứng hình quạt ở chỗ thoáng gió, lót giấy thấm giữa các trang và thay thường xuyên. Không sấy bằng máy sấy nóng sát giấy vì giấy dễ co, cong. Kinh cổ bị ướt nên hỏi người có chuyên môn càng sớm càng tốt.
Đặt túi long não hay vỏ quế trong tủ kinh có tác dụng không?
Nhiều gia đình dùng các vật có mùi như vỏ quế, gỗ thơm để xua côn trùng. Hiệu quả không rõ ràng và không thay được việc giữ khô, lau bụi. Không nên dùng tinh dầu nhỏ trực tiếp vào giấy vì để lại vết ố. Giữ khô và kiểm tra định kỳ vẫn là chính.
Bao lâu nên kiểm tra kệ kinh một lần?
Lau bụi hằng tuần, lấy từng quyển ra lật kiểm vài tháng một lần, và kiểm kỹ hơn trước cũng như sau mùa nồm hoặc mùa mưa. Phát hiện sớm vài đốm mốc hay vài con cá bạc thì xử lý nhẹ nhàng, để lâu mới thấy thì kinh đã hỏng nhiều trang.
Kinh bị mốc có còn tụng được không?
Kinh mốc nhẹ, đã làm khô và chải sạch vẫn dùng được bình thường. Nếu bạn hay ho, dị ứng, nên tụng bằng quyển khác trong lúc chờ quyển bị mốc khô hẳn. Kinh hỏng nặng không đọc được nữa thì xem cách xử lý kinh cũ theo nếp chùa nơi mình sinh hoạt.