Theo nếp phổ biến ở các chùa Bắc tông Việt Nam, Phật tử mặc áo tràng khi lễ Phật, tụng kinh cùng đạo tràng, dự lễ lớn và khoá tu; khi rời khỏi giờ lễ để ăn uống, làm việc nặng, đi vệ sinh hay ra đường thì cởi áo tràng ra gấp gọn. Lý do không mặc áo tràng đi chơi rất đơn giản: đó là lễ phục, mặc vào là đánh dấu giờ dành cho lễ, giống như người ta không mặc lễ phục tốt nghiệp đi chợ.
Bài này đi qua những dịp nhiều chùa mặc áo tràng, những lúc nên cởi ra, chuyện mặc áo tràng đi xe máy, mặc áo tràng trong đám tang, giỗ chạp và cách ứng xử khi thấy người khác mặc chưa đúng chỗ. Mỗi chùa có thể có nếp riêng; khi đi khoá tu hay sinh hoạt ở đâu, hỏi ban hộ tự hoặc chư tăng, ni nơi đó là chắc chắn nhất.
Áo tràng là lễ phục, không phải đồng phục đi chùa
Nhiều người mới đi chùa nghĩ áo tràng là thứ phải mặc suốt từ khi ra khỏi nhà tới khi về. Thực tế, ở phần lớn chùa, áo tràng chỉ mặc trong khoảng thời gian lễ: từ lúc vào chánh điện, đứng vào hàng, cho tới khi xong thời kinh. Trước và sau đó, người ta mặc bộ đồ lam hoặc quần áo kín đáo bình thường.
Cách phân biệt này có gốc từ chính chức năng của áo. Áo tràng dài, tay rộng, hợp cho những động tác chậm, trang nghiêm như chắp tay, vái, lạy, quỳ. Nó không hợp với việc khuân vác, nấu nướng, quét dọn. Một người công quả mặc áo tràng xuống bếp vừa vướng víu vừa dễ làm bẩn áo, lại dễ bị bén lửa bếp.
Hiểu áo tràng là lễ phục giúp bạn bớt lúng túng. Bạn không cần mặc áo tràng mới được bước qua cổng chùa, cũng không cần áy náy khi cởi nó ra lúc làm việc. Giữ áo cho những khoảnh khắc lễ chính là cách tôn trọng nó.
Những lúc nhiều chùa mặc áo tràng
Dưới đây là các dịp phổ biến; tuỳ chùa, có dịp bắt buộc, có dịp chỉ khuyến khích.
- Tụng kinh cùng đạo tràng vào ngày rằm, mùng một, các buổi tụng định kỳ hằng tuần.
- Dự lễ lớn: Phật Đản, Vu Lan, lễ vía, lễ an vị, lễ khánh thành, lễ cầu siêu chung.
- Lễ quy y, thọ giới của Phật tử tại gia; nhiều chùa yêu cầu người dự lễ mặc áo tràng.
- Khoá tu một ngày, khoá tu bát quan trai, khoá tu mùa hè: thường mặc áo tràng trong các thời khoá lễ, tụng, nghe giảng, cởi ra khi chấp tác, ăn uống theo hướng dẫn của ban tổ chức.
- Tụng kinh tại gia trước ban Phật, nhất là khi tụng cùng gia đình hoặc nhóm hộ niệm.
- Hộ niệm, tụng kinh trong tang lễ nếu gia đình mời đạo tràng hoặc nhóm hộ niệm đến.
Với khách đi lễ thông thường, chỉ thắp hương, vãn cảnh, áo tràng không bắt buộc. Quần áo kín đáo, gọn gàng là đủ ở phần lớn chùa.
Những lúc nên cởi áo tràng ra
Khi ăn uống. Trong khoá tu, nhiều chùa hướng dẫn cởi áo tràng trước khi vào trai đường, vừa để giữ áo sạch vừa vì giờ thọ trai có nghi thức riêng. Ra quán ăn sau khi đi chùa thì càng nên cởi áo, gấp gọn.
Khi làm việc công quả. Nấu bếp, rửa chén, quét sân, khuân bàn ghế: cởi áo tràng, mặc bộ đồ lam hoặc đồ làm việc. Tay áo rộng dễ vướng, dễ bắt lửa bếp gas, bếp củi.
Khi vào nhà vệ sinh. Đây là nếp mà nhiều chùa nhắc rõ. Bạn có thể vắt áo ở chỗ treo bên ngoài hoặc gấp lại cầm theo. Một số chùa có móc treo áo riêng ở gần khu vệ sinh.
Khi ngồi nghỉ, nằm nghỉ. Nằm hay ngồi tựa lưng trong áo tràng làm áo nhăn và không trang nghiêm. Trong khoá tu nghỉ trưa, người ta thường cởi áo treo lên.
Khi ra khỏi khuôn viên chùa. Đi chợ, ghé cửa hàng, ngồi quán nước trên đường về: cởi áo tràng, gấp vào túi.
Một ngày khoá tu: khi nào khoác áo, khi nào treo áo
Khoá tu một ngày hay bát quan trai là nơi người mới hay lúng túng nhất về áo tràng, vì lịch sinh hoạt thay đổi liên tục. Một lịch thường gặp ở nhiều chùa: buổi sáng tập trung, khoác áo tràng vào lễ khai mạc hoặc thọ giới; sau đó nghe giảng, tụng kinh vẫn mặc áo; tới giờ thọ trai, nhiều nơi hướng dẫn cởi áo tràng hoặc giữ áo theo nghi thức riêng của trai đường; buổi trưa nghỉ thì treo áo lên; buổi chiều chấp tác, quét dọn thì mặc đồ lam; cuối ngày tụng kinh, sám hối thì khoác áo trở lại.
Mỗi chùa có lịch khác, và ban tổ chức thường nhắc trước mỗi thời khoá. Người mới chỉ cần quan sát những người đi trước, hoặc hỏi thẳng người hướng dẫn nhóm mình: "Thời này mặc áo tràng hay không ạ?". Hỏi như vậy không ai cho là thất lễ.
Một mẹo nhỏ của người đi khoá tu lâu năm là luôn biết áo của mình đang ở đâu. Treo áo ở một móc cố định, đánh dấu nhỏ ở mặt trong để không lẫn với áo người khác, vì trong khoá tu có hàng chục, hàng trăm chiếc áo cùng màu cùng dáng. Mất áo giữa chừng, phải mượn tạm, là chuyện khá thường gặp với người mới.
Người mới bắt đầu đi chùa: có cần sắm áo tràng ngay không
Nhiều người vừa bắt đầu đi chùa đã vội may áo tràng vì nghĩ không có áo là thiếu sót. Thật ra không cần vội. Vài lần đầu, bạn có thể mặc quần áo kín đáo, màu trầm, đứng phía sau đạo tràng để quan sát. Nhiều chùa còn có sẵn áo tràng cho người mới mượn trong buổi lễ; hỏi ban hộ tự là biết.
Sau vài lần, khi đã biết chùa mình đi mặc áo màu gì, dáng gì, ai là người may áo cho đạo tràng, bạn mới sắm áo sẽ đúng hơn nhiều so với tự mua một chiếc trên mạng ngay từ đầu. Có những người mua áo vàng vì thấy đẹp, đến chùa mới biết màu đó dành cho tăng ni, phải cất đi.
Bên cạnh áo tràng, người mới thường được khuyên sắm thêm một bộ đồ lam đơn giản để mặc bên trong và khi công quả. Bộ đồ lam mặc được cả ngày, đi xe an toàn, làm việc thoải mái. Áo tràng chỉ khoác ngoài khi lễ. Có đủ hai thứ này, bạn đã sẵn sàng cho gần như mọi sinh hoạt ở chùa.
Vì sao không mặc áo tràng đi chơi
Câu hỏi này hay được người trẻ đặt ra, và câu trả lời không nằm ở cấm kỵ hay sợ phạm. Lý do thứ nhất là ý nghĩa của lễ phục: một bộ áo dành cho giờ lễ sẽ mất đi tính đặc biệt nếu được mặc ở mọi nơi. Giống như người ta giữ áo dài cưới cho ngày cưới, áo tràng được giữ cho giờ lễ Phật.
Lý do thứ hai liên quan đến hình ảnh chung. Áo tràng là dấu hiệu nhận ra người Phật tử. Người mặc áo tràng ngồi quán nhậu, chen chúc chỗ ồn ào, cãi cọ ngoài đường, dù không cố ý, sẽ khiến người xung quanh có ấn tượng không đẹp về người đi chùa nói chung. Nhiều chùa nhắc Phật tử giữ áo tràng cũng là giữ hình ảnh cho cả đạo tràng.
Lý do thứ ba rất thực tế: áo dài, tay rộng không hợp với đi lại ngoài đường. Nó vướng khi lên xuống xe, dễ bị cuốn vào bánh xe, dễ bẩn, dễ rách. Thói quen mặc áo tràng từ nhà đến chùa trên xe máy là một trong những thói quen nhiều chùa khuyên bỏ, như mục sau nói rõ.
Áo tràng và xe máy: chuyện an toàn hay bị bỏ qua
Ở Việt Nam, phần lớn người đi chùa bằng xe máy. Không ít người, nhất là người lớn tuổi, mặc sẵn áo tràng từ nhà cho tiện. Áo tràng dài gần chấm gót, tay rộng, khi ngồi xe vạt áo dễ buông xuống sát bánh sau hoặc xích xe. Vải bị cuốn vào bánh xe đang chạy có thể kéo người ngã, gây chấn thương nặng. Đây là loại tai nạn người ta ít nghĩ tới cho tới khi nó xảy ra.
Cách an toàn là mặc bộ đồ lam hoặc quần áo gọn đi đường, gấp áo tràng vào túi, tới chùa mới khoác. Nếu buộc phải mặc áo tràng khi ngồi sau xe, hãy gom vạt áo lên đùi, giữ chặt, và người cầm lái cần kiểm tra trước khi chạy. Xe có chắn xích, chắn bùn kín giảm rủi ro nhưng không loại bỏ hoàn toàn.
Tương tự, tay áo rộng gần đèn, nến, nhang trên bàn thờ là nguy cơ bén lửa. Khi thắp hương, đốt nến, nên vén tay áo hoặc giữ ống tay bằng tay kia. Chuyện an toàn không làm giảm sự trang nghiêm; ngược lại, một buổi lễ không có tai nạn mới là buổi lễ trọn vẹn.
Áo tràng trong tang lễ, giỗ chạp và khi ứng xử với người khác
Trong đám tang của gia đình có người theo Phật, nhóm hộ niệm hoặc đạo tràng đến tụng kinh thường mặc áo tràng. Thân nhân người mất là Phật tử cũng có thể mặc áo tràng khi tụng kinh cùng, nhưng phần tang phục của con cháu vẫn theo phong tục từng vùng; cách kết hợp áo tràng và khăn tang mỗi nơi một kiểu, nên gia đình thường hỏi thầy hướng dẫn lễ.
Ngày giỗ trong gia đình, nếu có tụng kinh trước ban Phật hay ban gia tiên, người trong nhà có thể mặc áo tràng trong thời kinh, sau đó cởi ra để lo cỗ, tiếp khách. Mặc áo tràng ngồi mâm cỗ, nâng ly với khách là hình ảnh nhiều người thấy không hợp.
Khi thấy người khác mặc áo tràng chưa đúng chỗ, chẳng hạn mặc ra quán hay mặc khi làm bếp, cách tốt nhất là nhắc riêng, nhẹ nhàng nếu bạn thân với họ, hoặc thôi. Không nên chụp ảnh đưa lên mạng để chê bai: việc đó gây tổn thương, lại không giúp ai hiểu thêm. Mỗi người đến với chùa ở một mức hiểu biết khác nhau, và đạo tràng nào cũng có người mới.
Câu hỏi thường gặp
Mặc áo tràng tụng kinh ở nhà có cần thiết không?
Không bắt buộc. Nhiều người tụng kinh tại gia vẫn khoác áo tràng để tạo nếp và giúp mình tập trung vào giờ tụng. Người khác chỉ mặc quần áo sạch, gọn. Điều quan trọng là sự nghiêm trang của chính bạn.
Đi chùa có bắt buộc mặc áo tràng không?
Với khách đi lễ thông thường thì không. Chùa chỉ mong khách mặc kín đáo, gọn gàng. Áo tràng cần khi bạn tham gia tụng kinh cùng đạo tràng, dự lễ quy y hoặc khoá tu có quy định.
Có nên mặc áo tràng khi đi viếng chùa ở nơi khác?
Khi đi tham quan chùa ở tỉnh khác hay nước khác, bạn không cần mặc áo tràng. Nếu dự lễ ở đó, có thể mang theo và hỏi chùa xem màu áo của mình có phù hợp với nếp nơi ấy không.
Đang mặc áo tràng mà cần nghe điện thoại thì sao?
Nhiều chùa nhắc để điện thoại im lặng trong giờ lễ. Nếu có việc gấp, bạn ra khỏi chánh điện, đứng chỗ khuất để nghe ngắn gọn. Không cần cởi áo tràng chỉ vì một cuộc gọi, nhưng nên tránh nói chuyện lớn tiếng.
Mặc áo tràng có được chụp ảnh check-in không?
Chụp ảnh kỷ niệm buổi lễ cùng đạo tràng là chuyện bình thường ở nhiều chùa. Tuy vậy, tạo dáng phô trương, chụp trong lúc đang hành lễ hay chụp nơi chư tăng đang tụng kinh thì không phù hợp. Hỏi ý kiến người phụ trách nếu không chắc.
Trẻ em có cần mặc áo tràng khi đi chùa với bố mẹ không?
Không cần, trừ khi trẻ tham gia nhóm sinh hoạt hoặc khoá tu có quy định. Nếu trẻ thích, một chiếc áo tràng nhỏ, ngắn, tay hẹp giúp trẻ làm quen nếp trang nghiêm mà không vướng víu khi chạy chơi.