Mùa Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch, chùa và nhiều khu phố được trang hoàng bằng cờ năm màu, đèn lồng, đèn hình hoa sen, lễ đài có tượng Đức Phật sơ sinh để làm lễ tắm Phật, và ở một số thành phố có cả đoàn xe hoa diễu hành. Mỗi món trang trí đều gắn với một chi tiết trong truyện kể về sự ra đời của Đức Phật hoặc với ý nghĩa ánh sáng, thanh tịnh.
Bài này giải thích ý nghĩa các vật trang hoàng chính của mùa Phật Đản, lễ tắm Phật nhìn từ góc vật phẩm, nét riêng của vài địa phương, và cách trang trí ban Phật, trước nhà cho gia đình mà vẫn an toàn, tiết kiệm. Trình tự nghi lễ trong đại lễ do các chùa và ban tổ chức hướng dẫn; bài chỉ nhìn từ góc các món đồ.
Phật Đản và vì sao cần trang hoàng
Phật Đản là ngày kỷ niệm Đức Phật đản sinh. Phật giáo Bắc tông Việt Nam tổ chức vào rằm tháng Tư âm lịch, trùng với ngày lễ Vesak mà nhiều nước Nam tông kỷ niệm cả ba sự kiện đản sinh, thành đạo, nhập niết bàn. Năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận Vesak là một ngày lễ văn hoá, tôn giáo quốc tế, và Việt Nam đã nhiều lần đăng cai tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc.
Trang hoàng trong mùa Phật Đản mang tinh thần mừng đón, giống như một gia đình trang trí nhà cửa đón ngày vui. Theo truyện kể phổ biến, khi Đức Phật đản sinh ở vườn Lâm Tì Ni, trời đất có nhiều điềm lành: hoa nở, nước thơm từ trên cao rưới xuống. Nhiều chi tiết trang hoàng mùa Phật Đản ngày nay, từ hoa sen đến lễ tắm Phật, đều lấy cảm hứng từ những hình ảnh trong truyện kể ấy.
Mức độ trang hoàng khác nhau rất nhiều giữa các vùng. Có nơi chỉ treo cờ, thắp đèn trong chùa; có nơi cả con phố dẫn vào chùa rực đèn lồng; có thành phố tổ chức diễu hành xe hoa qua nhiều tuyến đường. Không có chuẩn bắt buộc; mỗi cộng đồng tự chọn cách mừng lễ phù hợp với điều kiện của mình.
Các vật trang hoàng chính và ý nghĩa
Bảng dưới gom những món hay gặp nhất trong mùa Phật Đản ở Việt Nam, kèm cách hiểu phổ biến. Tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng.
| Vật trang hoàng | Thường gặp ở | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Cờ Phật giáo năm màu | Cổng chùa, đường làng, ban công nhà Phật tử | Biểu tượng chung của Phật giáo, mừng ngày lễ |
| Đèn lồng tròn, đèn lồng vải | Treo dọc mái chùa, cổng, đường dẫn vào chùa | Ánh sáng mừng đón, ấm áp, vui tươi |
| Đèn hình hoa sen | Treo cao, đặt trên lễ đài, kết thành dãy | Gợi truyện kể về những bông sen dưới bước chân Đức Phật sơ sinh |
| Lễ đài tắm Phật | Sân chùa, chính điện | Tái hiện truyện kể về nước thơm tắm cho Đức Phật lúc đản sinh |
| Xe hoa | Diễu hành ở một số thành phố | Mang hình ảnh Phật đản sinh đến gần cộng đồng |
| Hoa tươi, chậu sen | Chính điện, lối đi, lễ đài | Vẻ thanh tịnh, mùa sen trùng mùa lễ ở nhiều năm |
Những món trang hoàng này nằm ở lớp lễ hội, bên ngoài phần nghi lễ chính. Chúng làm cho mùa lễ vui tươi, mời gọi cả người không phải Phật tử ghé thăm chùa, và với nhiều người Việt, đó là ký ức tuổi thơ gắn với ánh đèn lồng đêm rằm tháng Tư.
Lễ tắm Phật nhìn từ vật phẩm
Lễ tắm Phật, còn gọi là lễ mộc dục, là phần nghi lễ quen thuộc trong mùa Phật Đản ở nhiều chùa Bắc tông. Trung tâm của lễ đài là pho tượng Đức Phật sơ sinh đứng trong một chậu hoặc bồn nhỏ, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất theo truyện kể. Tượng thường nhỏ, bằng đồng hoặc gỗ sơn, đặt trên đài sen, xung quanh có hoa tươi và đôi khi có mô hình chín con rồng phun nước.
Nước dùng để tắm Phật thường là nước sạch có pha hương thơm nhẹ từ hoa hoặc thảo mộc, tuỳ nếp mỗi chùa. Người tham dự lần lượt dùng một chiếc gáo nhỏ cán dài múc nước rưới lên tượng. Theo cách giảng phổ biến, việc tắm tượng Phật là dịp tự nhắc gột rửa những phiền não trong lòng mình, không phải nghi thức tẩy uế cho tượng.
Nếu bạn tham dự lễ tắm Phật, hãy chờ đến lượt theo hàng, rưới nước nhẹ nhàng, không chạm tay vào tượng. Trẻ nhỏ có thể được người lớn cầm tay cùng múc nước. Phần lời nguyện, câu tán trong lễ do chư tăng hướng dẫn; không cần học thuộc trước. Một số gia đình mang chai nhỏ xin nước tắm Phật về nhà; nước ấy nên dùng tưới cây, không nên coi là nước thuốc để uống hay chữa bệnh.
Đèn lồng và đèn sen: chất liệu và an toàn
Đèn trang hoàng mùa Phật Đản có nhiều loại. Đèn lồng tròn bằng vải căng trên khung tre hay khung thép là loại phổ biến lâu đời, treo thành dãy dọc mái chùa. Đèn sen thường làm bằng vải, giấy hoặc nhựa mỏng, cánh xếp nhiều lớp, bên trong có bóng điện. Ở các chùa lớn, đèn sen còn được kết thành những khối lớn, những dải dài chạy từ cổng vào chính điện.
Trước đây, nhiều đèn lồng dùng nến thật, nhìn rất đẹp nhưng dễ bắt lửa khi gió lật. Nay phần lớn chùa đã chuyển sang bóng điện, nhất là bóng LED tiêu thụ ít điện, ít nóng. Điều cần lưu ý là hệ thống dây điện tạm kéo cho mùa lễ: dây phải có vỏ bọc tốt, mối nối được bọc kín, không để chạm nước mưa, và có người am hiểu điện kiểm tra trước khi bật.
Đèn vải, đèn khung tre có thể dùng lại nhiều năm nếu được tháo cất đúng cách: phủi bụi, phơi khô, gấp gọn, để nơi không ẩm. Đèn nhựa rẻ tiền thường chỉ dùng được một mùa, sau đó thành rác khó phân huỷ. Vì vậy nhiều chùa khuyến khích đầu tư một lần những bộ đèn bền, cất dùng nhiều năm, thay vì mua mới mỗi mùa.
Nét riêng của vài địa phương
Huế. Phật Đản ở Huế được nhiều người biết đến vì không khí lễ lan ra cả thành phố. Nhiều gia đình đặt bàn thờ Phật nhỏ trước cửa nhà dọc tuyến đường đoàn rước đi qua, bày hoa, đèn, cờ. Đây là nét văn hoá gắn với lịch sử lâu đời của Phật giáo ở đất cố đô.
Thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều chùa lớn treo đèn lồng hình sen kín cổng và sân; một số năm có diễu hành xe hoa qua các tuyến phố chính. Đèn lồng vải, đèn nhựa có đèn điện bên trong được dùng nhiều vì an toàn và dùng lại được qua nhiều năm.
Đồng bằng Bắc Bộ. Ở các chùa làng, trang hoàng thường giản dị hơn: cờ năm màu ở cổng, đèn trong chính điện, hoa tươi trên ban. Các chùa lớn ở Hà Nội và các tỉnh lân cận có lễ đài tắm Phật và hoạt động cho thiếu nhi.
Chùa Nam tông, Khất sĩ. Các chùa Nam tông, trong đó có nhiều chùa Khmer, tổ chức lễ Vesak theo nếp riêng, nhấn vào việc nghe pháp, giữ giới, dâng cúng chư tăng. Hệ phái Khất sĩ cũng có nếp lễ của mình. Trang hoàng vì thế mỗi nơi mỗi vẻ.
Trang hoàng ban Phật và trước nhà cho mùa lễ
Với gia đình muốn góp không khí mùa Phật Đản, trang trí vừa phải là đủ. Các bước dưới đây ưu tiên sự gọn gàng và an toàn.
- Lau dọn ban Phật trước ngày rằm vài hôm: phủi bụi tượng bằng chổi lông mềm, lau đèn, rửa bình hoa và chén nước.
- Thay hoa tươi, nếu được thì dùng sen hoặc hoa màu nhạt; thêm một đĩa quả theo mùa.
- Đặt một lá cờ năm màu nhỏ cạnh ban hoặc treo ở cửa, ban công; buộc chắc, không chìa ra ngoài quá xa.
- Nếu treo đèn lồng trước nhà, chọn đèn lồng dùng đèn điện, dây có vỏ bọc chắc, ổ cắm ngoài trời có che mưa.
- Không treo đèn lồng có nến thật dưới mái tôn, gần dây điện, gần rèm hoặc cây khô.
- Sau mùa lễ, tháo đèn, gỡ cờ, lau khô và cất vào hộp để dùng cho năm sau, tránh để đèn ngoài mưa nắng cả tháng.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, cho con cùng gấp một chiếc đèn sen giấy hay dán cờ nhỏ lên thiệp là cách để con biết đến ngày lễ mà không cần mua sắm nhiều. Nếu cần tìm đèn lồng, cờ, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Mừng lễ mà không phô trương
Những năm gần đây, nhiều chùa và cộng đồng Phật tử nhắc nhau giữ mùa Phật Đản ở mức vừa phải: không chạy đua treo đèn lớn nhất, không đốt quá nhiều hương, không xả rác sau lễ. Tinh thần ấy hợp với những gì các bài giảng thường nhấn: ngày Đức Phật đản sinh là dịp sống tốt hơn, làm việc lành, chứ không phải dịp để phô bày.
Nhiều nơi kết hợp mùa lễ với hoạt động thiện nguyện như phát cơm chay, hiến máu, thăm người bệnh, tặng sách cho trẻ em. Những hoạt động đó cũng là một cách trang hoàng mùa Phật Đản, chỉ là trang hoàng bằng việc làm thay vì bằng đèn hoa.
Với người đi xem đèn ở các chùa lớn vào đêm rằm, điều nên nhớ là chùa vẫn là nơi thờ tự. Đi nhẹ, nói khẽ trong chính điện, không trèo lên lễ đài để chụp ảnh, không bứt hoa, giật đèn làm kỷ niệm, giữ trẻ nhỏ bên mình giữa dòng người đông. Ra về, mang rác theo hoặc bỏ đúng chỗ chùa bố trí.
Khi nhìn những dãy đèn sen, những dải cờ, bạn có thể nhớ rằng phía sau vẻ rực rỡ ấy là một câu chuyện về sự ra đời của một con người đã dạy về lòng từ và trí tuệ. Hiểu câu chuyện ấy, việc trang hoàng, dù đơn sơ hay lộng lẫy, đều có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Phật Đản là ngày nào?
Phật giáo Bắc tông Việt Nam tổ chức Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, bạn nên xem lịch âm của năm đó hoặc thông báo của chùa nơi mình sinh hoạt.
Vì sao mùa Phật Đản hay dùng đèn hình hoa sen?
Đèn sen gợi truyện kể về những bông sen nở dưới bước chân Đức Phật sơ sinh, đồng thời sen là biểu tượng của sự thanh tịnh trong Phật giáo. Mùa sen cũng thường trùng với mùa lễ.
Lễ tắm Phật có ý nghĩa gì?
Lễ tắm Phật tái hiện truyện kể về nước thơm tắm cho Đức Phật lúc đản sinh. Theo cách giảng phổ biến, rưới nước lên tượng là dịp tự nhắc gột rửa phiền não trong lòng mình.
Nước tắm Phật mang về nhà dùng thế nào?
Nhiều người dùng nước ấy tưới cây như một cách giữ kỷ niệm ngày lễ. Không nên coi đó là nước thuốc để uống hay chữa bệnh; các chùa không giảng như vậy.
Trang trí đèn lồng mùa Phật Đản trước nhà cần lưu ý gì?
Nên dùng đèn lồng có đèn điện, dây vỏ bọc chắc, ổ cắm ngoài trời có che mưa. Không treo đèn có nến thật gần dây điện, rèm, cây khô, và tháo cất đèn sau mùa lễ.
Vesak là gì?
Vesak là lễ kỷ niệm Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập niết bàn theo truyền thống Nam tông. Năm 1999, Liên Hợp Quốc công nhận Vesak là ngày lễ văn hoá, tôn giáo quốc tế.