Một phòng thờ Phật riêng dùng tốt khi ba phần được tính trước: ban Phật đặt ở bức tường đặc đối diện cửa vào, khoảng sàn phía trước đủ rộng cho số người cùng lạy và ngồi tụng, và một nơi cất pháp khí, kinh sách khỏi bụi và ẩm. Thêm vào đó là hai thứ người ta hay bỏ quên khi xây: lối thoát khói hương và ánh sáng đủ để đọc kinh vào buổi tối.
Phòng thờ Phật khác phòng thờ gia tiên ở chỗ đây là nơi có người ngồi lâu: tụng kinh, niệm Phật, đọc sách, có nhà ngồi tĩnh lặng mỗi tối. Vì vậy, ngoài sự trang nghiêm của ban thờ, phòng còn phải dễ chịu cho người ở trong đó nửa giờ hay một giờ. Bài dưới đi theo thứ tự của một lần bố trí thật, từ chọn phòng tới sắp đồ.
Chọn phòng: yên tĩnh, ít qua lại và chịu được nhiệt
Ở nhà ống miền Bắc, phòng thờ thường nằm ở tầng trên cùng. Chỗ này có cái lợi là yên tĩnh, ít người đi qua, nhưng cũng có cái hại là sát mái, mùa hè rất nóng. Nếu mái là tôn hoặc sàn mái mỏng, nên có lớp cách nhiệt, trần chống nóng hoặc ít nhất một quạt hút. Ngồi tụng trong một căn phòng ba mươi mấy độ thì khó giữ được sự tĩnh lặng mà phòng thờ hướng tới.
Ở nhà một tầng, nhà vườn miền Nam hay miền Trung, phòng thờ có khi là gian giữa của nhà chính, có khi là một phòng nhỏ phía sau. Tiêu chí chọn vẫn như nhau: ít tiếng ồn từ đường phố và bếp, không chung vách với nhà vệ sinh, có cửa sổ để đón gió và thoát khói.
Nếu nhà chỉ có một phòng trống, hãy nghĩ tới người sẽ dùng phòng nhiều nhất. Ông bà lớn tuổi lên xuống cầu thang khó khăn thì phòng thờ ở tầng trên cùng của nhà năm tầng là một bất tiện hằng ngày; khi đó một phòng ở tầng hai hoặc tầng ba gần phòng ngủ của ông bà lại hợp lý hơn, dù không phải chỗ “cao nhất” trong nhà.
Diện tích không cần lớn. Một phòng chừng mười mét vuông đã đủ cho ban Phật, khoảng sàn cho ba bốn người cùng lạy và một kệ kinh. Phòng to hơn mà trống thì vang, tiếng chuông dội lại, người ngồi tụng dễ thấy lạnh lẽo. Nhiều nhà dùng phòng thờ thêm làm phòng đọc sách, vừa ấm cúng vừa được dùng thường xuyên nên luôn sạch.
Một điều nên tránh là biến phòng thờ thành kho. Phòng ít người vào rất dễ bị dồn chăn màn, vali, thùng đồ cũ vào góc. Đồ chất cao làm bí gió, giữ ẩm, là chỗ cho gián chuột, và sau một mùa nồm, kinh sách để gần đó cũng ẩm theo.
Chia mặt bằng phòng: bốn vùng cần có
Phòng thờ dùng tốt khi bốn vùng không chồng lên nhau. Kích thước trong bảng là gợi ý để bạn đo phòng nhà mình, không phải quy chuẩn.
| Vùng | Đặt gì | Gợi ý khoảng cách |
|---|---|---|
| Ban Phật | Tượng hoặc tranh, lư hương, đèn, hoa, nước, quả | Dựa vào tường đặc đối diện cửa; mặt ban cao vừa tầm mắt người đứng |
| Khoảng lạy và ngồi tụng | Bồ đoàn, toạ cụ hoặc thảm, giá kinh thấp | Mỗi người cần khoảng một mét chiều dài để lạy sát đất mà không chạm ban |
| Chỗ đặt chuông, mõ | Chuông nhỏ trên nệm, mõ trên đế, dùi | Ở hai bên chỗ người dẫn tụng, trong tầm tay khi ngồi |
| Chỗ cất | Kệ kinh, hộp hương, khăn, nến dự phòng, áo tràng gấp | Một tủ có cửa đặt sát tường bên, không chắn lối thoát hiểm |
Lối đi từ cửa vào tới khoảng lạy nên thông, không phải bước qua chuông mõ hay giá kinh. Người lớn tuổi hay vào phòng thờ lúc trời còn tối, mọi vật cản trên sàn đều là nguy cơ vấp ngã.
Nếu phòng hẹp và dài, đặt ban ở đầu hẹp, khoảng lạy ở giữa, tủ cất ở đầu kia gần cửa. Nếu phòng vuông, tủ cất đặt dọc một bên tường là gọn nhất, chừa bên còn lại cho lối đi.
Sắp ban Phật trong phòng thờ: bậc, khoảng cách và tầm mắt
Trong phòng thờ riêng, ban Phật thường là một bàn hoặc một bệ có hai bậc: bậc trên đặt tôn tượng hay tranh, bậc dưới đặt lư hương, đèn, hoa, nước và quả. Cách chia bậc này giúp tượng không bị che bởi bình hoa, và tay người cắm hương không phải với qua đèn. Nếu chỉ có một mặt bàn phẳng, một chiếc đôn chắc kê dưới tượng cũng tạo ra hiệu quả tương tự.
Chiều cao nên tính theo người đứng lễ nhiều nhất trong nhà. Khi đứng chắp tay, mắt người lễ nhìn hơi ngước lên là vừa; phải ngửa cổ thì ban đặt quá cao, nhìn xuống thì quá thấp. Với nhà có người lớn tuổi ngồi ghế tụng kinh, có thể hạ thấp ban một chút để khi ngồi vẫn nhìn thấy tượng rõ.
Khoảng cách giữa mép ban và chỗ người quỳ lạy cũng đáng đo. Khi lạy sát đất, đầu người vươn về phía trước khá xa; nếu chỗ quỳ đặt quá sát, trán sẽ chạm chân ban. Đặt toạ cụ lùi lại một chút, đủ để lạy trọn mà không phải co người, là cách nhiều chùa vẫn làm ở chính điện và cũng hợp với phòng thờ trong nhà.
Nếu phòng có nhiều người cùng tụng, người dẫn tụng ngồi giữa, gần chuông mõ, những người khác ngồi hai bên hoặc phía sau. Sắp như vậy từ đầu thì không phải dời đồ mỗi khi có khách đến tụng chung.
Ánh sáng: đủ để đọc kinh, dịu để không chói tượng
Đèn chung cho cả phòng. Một đèn trần ánh vàng ấm, đủ sáng để người ngồi tụng đọc được chữ nhỏ trong kinh nhật tụng. Ánh trắng lạnh quá mạnh làm phòng giống văn phòng; ánh quá tối làm người lớn tuổi mỏi mắt.
Đèn cho ban Phật. Đôi đèn dâng trên ban và, nếu muốn, một đèn rọi nhỏ chiếu xiên từ trên xuống. Đèn rọi thẳng vào mặt tượng dễ tạo bóng gắt; chiếu từ hai bên hoặc từ trần phía trước thì dịu hơn.
Ánh sáng tự nhiên. Cửa sổ bên hông là tốt nhất: có sáng mà nắng không rọi thẳng vào tượng, tranh và kinh. Nắng chiều chiếu lâu ngày làm phai sơn thếp và giòn giấy.
Ổ điện và dây. Bố trí ổ cắm sau hoặc dưới ban ngay từ lúc làm điện, có công tắc riêng. Dây kéo lòng thòng từ ổ ở xa vừa xấu vừa dễ vướng chân, chạm vào lửa hương.
Đèn ngủ cho lối đi. Một đèn nhỏ ở chân tường hoặc đèn cảm biến chuyển động giúp người vào phòng lúc sáng sớm không phải mò công tắc trong bóng tối.
Khói hương và thông gió: làm ngay từ đầu
Phòng thờ kín cửa, thắp hương mỗi ngày, sau vài năm sẽ thấy trần ám vàng, tường loang và tượng xỉn màu. Các bước để phòng giữ được sạch lâu:
- Mở cửa sổ khi thắp hương và khi tụng kinh; nếu phòng không có cửa sổ thì lắp quạt hút gió ra ngoài trời.
- Không đặt ban Phật ngay dưới điều hoà thổi thẳng xuống: gió làm tàn hương bay, đèn dầu và nến chập chờn.
- Giảm số nén hương mỗi lần thắp; nhiều gia đình chỉ thắp một hoặc ba nén, đủ ý mà ít khói.
- Lắp đầu báo khói ở trần phòng thờ, vị trí không quá gần ban để khói hương bình thường không làm báo động liên tục.
- Kiểm tra định kỳ mặt dưới kệ và trần phía trên lư hương; thấy ám đen là dấu hiệu cần giãn khoảng cách hoặc giảm hương.
- Mùa nồm ở miền Bắc, đóng cửa sổ khi trời ẩm, bật quạt hoặc máy hút ẩm, và cất kinh sách trong tủ kín.
Đèn dầu và nến cần thêm một lớp thận trọng: đặt trên đĩa chịu nhiệt, xa rèm, không để cháy khi trong nhà không có người. Phần lớn sự cố cháy ở ban thờ bắt đầu từ một ngọn nến cạnh vải.
Chỗ cất pháp khí và kinh sách trong phòng
Một phòng thờ dùng thường xuyên sẽ có khá nhiều đồ: vài quyển kinh, kinh nhật tụng cho từng người, chuông, mõ, dùi, khánh nhỏ nếu có, tràng hạt, áo tràng, khăn lau, hương, nến, diêm. Không có chỗ cất thì tất cả sẽ dần nằm trên mặt ban hoặc dưới sàn.
Cách gọn nhất là một tủ thấp có cửa đặt dọc tường bên. Tầng trên để kinh sách, bọc khăn hoặc để trong hộp; tầng giữa để áo tràng gấp và tràng hạt; tầng dưới để hương, nến, khăn và đồ lau dọn. Kinh để ở tầng trên, xa sàn, tránh ẩm hơi đất bốc lên. Nhiều gia đình giữ thói quen không để đồ dùng hằng ngày như quần áo thường, giày dép chung tủ với kinh.
Chuông và mõ nếu dùng hằng ngày thì để luôn tại chỗ, trên nệm và đế riêng, có khăn phủ khi không dùng để bụi không bám vào lòng chuông. Mõ gỗ không nên đặt sát tường ngoài, nơi nắng chiếu nóng vào buổi chiều, vì gỗ co ngót dễ nứt.
Một chi tiết nhỏ mà hữu ích: dán sẵn danh sách nhỏ ở mặt trong cửa tủ, ghi những việc định kỳ như thay nước bình hoa, lau chuông, phơi kinh. Người trong nhà thay nhau lo phòng thờ sẽ biết việc nào đã làm.
Những lỗi hay gặp khi làm phòng thờ
Đây là những điều chủ nhà thường chỉ nhận ra sau khi phòng đã dùng được một thời gian:
- Ban Phật đặt quá cao, người đứng lễ phải ngửa cổ, cắm hương phải kiễng chân.
- Khoảng sàn trước ban quá hẹp, hai người cùng lạy là chạm vai, chạm chân ban.
- Không có ổ điện gần ban, phải kéo dây từ xa.
- Phòng sát mái không cách nhiệt, mùa hè không ai ngồi tụng được quá mười phút.
- Rèm vải dày treo sát đôi đèn dầu.
- Cửa phòng mở ra hành lang có cầu thang, người đi lại liên tục ngay sau lưng người đang lạy.
- Dùng phòng thờ làm chỗ phơi đồ trong mùa mưa, hơi ẩm thấm vào kinh sách và gỗ ban.
Phần lớn những lỗi này sửa được bằng cách đo lại và sắp xếp lại, không cần làm mới. Nếu đang xây hoặc sửa nhà, tính trước ổ điện, cửa sổ và cách nhiệt là rẻ nhất. Muốn biết cách bày tôn tượng theo truyền thống của mình, bạn hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thờ Phật có nên trải thảm kín sàn không?
Thảm kín sàn êm chân nhưng giữ bụi, tàn hương và ẩm, khó vệ sinh. Nhiều gia đình chọn sàn gỗ hoặc gạch, trải thêm vài tấm toạ cụ hay thảm nhỏ ở chỗ lạy, sau buổi lễ cuộn cất. Cách này vừa sạch vừa dễ phơi khi trời nồm.
Phòng thờ có nên lắp điều hoà không?
Có thể, nhất là phòng sát mái. Chỉ cần đặt cục lạnh sao cho gió không thổi thẳng vào ban Phật, vì gió mạnh làm tàn hương bay và đèn chao. Khi thắp hương, nhiều nhà tắt điều hoà và mở cửa sổ một lúc cho khói thoát ra ngoài.
Có nên đặt ghế trong phòng thờ cho người lớn tuổi?
Nên. Người đau gối, đau lưng có thể ngồi ghế thấp để tụng kinh, đứng lễ thay vì quỳ. Phần lớn các thầy cô đều khuyến khích người già giữ sức, làm trong khả năng. Ghế nên vững, có tựa, đặt sẵn ở góc để không phải mang ra mang vào.
Phòng thờ Phật có dùng làm phòng ngủ cho khách được không?
Nhiều gia đình tránh, vì muốn giữ phòng yên tĩnh và sạch sẽ cho việc lễ. Nếu nhà chật buộc phải dùng chung, có thể kéo rèm hoặc cửa tủ thờ che ban khi có người ngủ, giữ gọn chăn màn và không ăn uống trước ban.
Có cần đặt đầu báo khói khi trong phòng thờ hay thắp hương?
Nên đặt. Chỉ cần chọn vị trí trên trần cách xa ban một khoảng để khói hương thông thường không kích hoạt liên tục. Phòng thờ thường ít người ở, lại có lửa hương, đèn dầu hoặc nến, nên một thiết bị báo sớm rất đáng giá.
Một phòng thờ có nên thờ cả Phật và gia tiên không?
Nhiều nhà làm như vậy, ban Phật ở giữa hoặc cao hơn, ban gia tiên bên dưới hoặc bên cạnh, mỗi ban lư hương riêng. Nếu gia đình có người tụng kinh lâu mỗi ngày, có nhà lại muốn tách riêng để chỗ tụng không bị ảnh hưởng khi làm cỗ giỗ.