Khi nhà có trẻ đang bò hoặc tập đi, ban Phật cần ba thay đổi: đặt mọi thứ có lửa, có tàn và vật nhỏ ra ngoài tầm với của trẻ, thay đèn dầu và nến bằng đèn điện, cất hương, diêm, bật lửa và tràng hạt vào ngăn có khoá hoặc trên cao. Ngoài ra, chuông và mõ cần chỗ để riêng để trẻ không lôi xuống, và bản thân ban phải chắc chắn, không đổ khi trẻ bám vào kéo.
Phần thứ hai của bài là chuyện dạy con. Trẻ nhỏ rất thích chuông, thích đèn sáng, thích làm theo người lớn chắp tay. Cách nhiều gia đình làm là cho con tham gia từ những việc nhẹ nhàng như dâng hoa, thay nước cùng bố mẹ, chứ không cấm đoán hay doạ nạt. Bài chỉ bàn ở mức nếp nhà; cách dạy con về giáo lý thì bạn có thể hỏi chư tăng, ni hoặc các lớp thiếu nhi ở chùa.
Rủi ro thật quanh ban Phật và cách xử lý
Bảng dưới liệt kê những nguy cơ cụ thể mà ban thờ trong nhà có thể gây ra cho trẻ dưới sáu tuổi, kèm cách giảm rủi ro đơn giản nhất.
| Nguy cơ | Vì sao xảy ra | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Bỏng do hương, đèn dầu, nến | Trẻ với tay vào thứ phát sáng; tàn hương rơi xuống khi trẻ đứng ngay dưới | Ban đặt ngoài tầm với; dùng đèn điện; thắp hương khi trẻ không ở gần và đứng chờ tới khi hương tàn |
| Nuốt hạt tràng hạt, hạt rời | Tràng hạt đứt dây, hạt nhỏ lăn xuống sàn; trẻ hay cho đồ nhỏ vào miệng | Cất tràng hạt trong hộp kín trên cao; kiểm tra dây thường xuyên; nhặt hết hạt rơi |
| Đổ ban, đổ tượng | Trẻ bám mép ban hoặc khăn trải ban để đứng dậy và kéo xuống | Bắt ban vào tường; bỏ khăn trải buông dài; tượng có miếng chống trượt |
| Hít tro, nuốt tro hương | Lư hương đặt thấp, trẻ thọc tay vào | Lư đặt trên cao, có khay hứng; dọn tro rơi ngay |
| Điện giật, vướng dây | Dây đèn thờ chạy dọc sàn, ổ cắm ở tầm thấp | Đi dây sát tường, dùng nắp che ổ cắm, đèn có phích chắc |
| Diêm, bật lửa | Để trên mặt ban hoặc ngăn kéo không khoá | Cất ở ngăn có khoá hoặc trên cao ngoài tầm với |
Trong các nguy cơ này, nuốt hạt và bỏng là hai điều đáng ngại nhất vì xảy ra nhanh và trẻ chưa biết kêu. Nếu trẻ nuốt vật lạ, khó thở hoặc bị bỏng, hãy đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay và gọi cấp cứu khi cần; đừng tự xử lý theo mẹo dân gian.
Không cần biến ban Phật thành một “khu vực cấm”. Chỉ cần nhìn ban từ tầm mắt của một đứa trẻ cao chừng tám mươi phân, rồi dời đi những thứ nằm trong tầm tay ấy.
Chiều cao ban: tính theo tầm với của trẻ
Trẻ biết đứng vịn thường với được những gì cao tới ngực người lớn đang ngồi, và trẻ hai ba tuổi biết kéo ghế, leo lên ghế để lấy thứ mình thích. Vì vậy, một ban Phật đặt trên tủ thấp ngang hông người lớn gần như luôn nằm trong tầm tay của trẻ.
Cách chắc nhất là đưa ban Phật lên kệ treo tường hoặc lên bậc trên của tủ thờ cao, mặt ban ở khoảng ngang tầm mắt người lớn đứng hoặc cao hơn chút. Ở độ cao này, người lớn vẫn thắp hương và lau dọn dễ dàng, còn trẻ không với tới được dù đứng trên ghế thấp. Đừng để ghế, đôn hay thùng đồ chơi ngay dưới ban; với trẻ, đó là bậc thang.
Nếu nhà buộc phải dùng ban thấp, chẳng hạn ban Phật đặt trên sập hoặc tủ thấp theo nếp cũ của ông bà, có thể làm cửa kính hoặc cửa gỗ khép lại khi không lễ, hoặc dùng vách ngăn trẻ em chắn trước một khoảng. Những biện pháp này hơi bất tiện cho người lớn nhưng chỉ cần trong vài năm đầu.
Với nhà có phòng thờ riêng, đơn giản nhất là giữ cửa phòng đóng và lắp chốt cao. Trẻ chỉ vào phòng thờ khi có người lớn đi cùng, và đó cũng là dịp tốt để con quen với không gian ấy một cách nhẹ nhàng.
Đèn, hương và lửa: đổi thói quen trong vài năm đầu
Đèn điện thay đèn dầu và nến. Đây là thay đổi đáng làm nhất. Một đôi đèn điện ánh vàng vẫn giữ ý nghĩa dâng đèn trước Phật theo cách hiểu của nhiều gia đình, lại không có ngọn lửa trần để trẻ chạm vào hay làm đổ.
Thắp hương khi trẻ đang ngủ hoặc có người trông. Một nén hương cháy từ vài chục phút tới hơn một giờ tuỳ loại. Trong thời gian đó, tàn hương có thể rơi; thắp khi trẻ không đứng ngay dưới ban là cách đơn giản để tránh bỏng.
Ít nén, nén ngắn. Nhiều gia đình có con nhỏ chỉ thắp một nén. Khói ít hơn cũng tốt cho phổi của trẻ, nhất là trong căn hộ kín cửa.
Cất diêm, bật lửa ngay sau khi dùng. Đừng để trên mặt ban hay ngăn kéo không khoá. Trẻ ba bốn tuổi đã đủ khéo để bật lửa.
Ngày rằm, ngày lễ thắp nhiều hơn. Vào những ngày gia đình thắp nhiều hương và đèn dầu, cử một người lớn trông chừng cho tới khi hương tàn, hoặc cho trẻ ra khỏi phòng thờ trong lúc đó.
Tràng hạt, chuông, mõ: những thứ trẻ thích cầm nhất
Chuông và mõ phát ra tiếng, tràng hạt có hạt tròn để lần: đây là những thứ trẻ nhỏ bị cuốn hút ngay lập tức. Cách giữ cho cả đồ vật lẫn trẻ đều an toàn:
- Tràng hạt cất trong hộp có nắp, đặt trên cao. Hạt tràng hạt thường cỡ vừa đủ để lọt vào cổ họng trẻ nhỏ. Không cho trẻ đeo tràng hạt người lớn, kể cả khi trẻ đòi.
- Kiểm tra dây tràng hạt định kỳ. Dây sờn là dấu hiệu sắp đứt; đứt dây giữa nhà có trẻ là hạt lăn khắp nơi. Thấy dây mòn thì xâu lại trước khi dùng tiếp.
- Chuông có dùi riêng, cất dùi sau khi dùng. Trẻ cầm dùi gõ vào thành chuông đồng mạnh tay có thể làm móp vành, hoặc ném dùi. Cất dùi là đủ để chuông yên.
- Mõ đặt trên đế chắc, không để mép bàn. Mõ gỗ khá nặng so với tay trẻ, rơi xuống chân rất đau.
- Cho trẻ một chuông nhỏ riêng nếu muốn. Một số gia đình mua một chuông nhỏ an toàn, không có chi tiết rời, để trẻ đánh cùng bố mẹ lúc lễ. Cách này giúp trẻ khỏi giành đồ của người lớn.
Nếu đã bị trẻ làm rơi, làm móp hay làm sứt pháp khí, đừng quá lo lắng hay mắng trẻ. Đồ vật hỏng thì sửa hoặc thay; điều trẻ nhớ lâu là thái độ của bố mẹ trước sự việc. Nhiều thầy cô vẫn nhắc rằng pháp khí là phương tiện, sự bình tĩnh của người lớn mới là điều nên giữ.
Cho con tham gia việc ở ban Phật theo từng độ tuổi
Trẻ học bằng cách làm cùng. Một lộ trình nhẹ nhàng mà nhiều gia đình Phật tử áp dụng:
- Dưới hai tuổi: bế con đứng trước ban khi bố mẹ chắp tay, không cần con làm gì. Con quen với ánh đèn, mùi hoa và sự yên tĩnh.
- Hai đến ba tuổi: dạy con chắp tay và cúi đầu chào Phật khi đi qua hoặc trước khi ra khỏi nhà, giống như chào ông bà.
- Ba đến bốn tuổi: cho con cầm bông hoa đưa cho bố mẹ cắm vào bình, hoặc cầm chén nước sạch đưa lên.
- Bốn đến sáu tuổi: con có thể tự thay nước trong chén nhựa hoặc chén không vỡ dưới sự trông chừng của người lớn, lau nhẹ mặt ban bằng khăn khô.
- Từ sáu tuổi: con có thể ngồi cùng bố mẹ vài phút khi tụng, đánh chuông theo hướng dẫn, nghe kể chuyện đức Phật bằng lời đơn giản.
- Không bắt con thắp hương hay châm đèn dầu cho tới khi con đủ lớn và luôn có người lớn bên cạnh.
Mốc tuổi chỉ để tham khảo; mỗi trẻ một khác. Nhiều chùa có lớp sinh hoạt thiếu nhi cuối tuần, đó là nơi trẻ học về đạo Phật cùng bạn bè, phù hợp hơn việc bố mẹ tự giảng giáo lý.
Khi bố mẹ tụng kinh mà con đang quấy
Nhiều bố mẹ trẻ là Phật tử có nếp tụng kinh buổi tối, và rất nhanh nhận ra rằng giờ tụng trùng đúng giờ con đòi bế, đòi chơi, đòi đi ngủ. Ép con ngồi yên bên cạnh thường không thành; để con chơi một mình ở phòng khác lại không an toàn khi con còn nhỏ.
Một cách nhiều gia đình làm là chia ca: một người tụng, một người trông con, hôm sau đổi lại. Cách khác là rút ngắn bài tụng hằng ngày trong vài năm đầu, chọn phần mình có thể tụng trọn vẹn mà không bị cắt ngang, và để buổi tụng dài cho ngày nghỉ khi có ông bà giúp trông. Muốn biết nên giữ phần nào, bạn có thể hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt; các thầy cô thường rất thông cảm với hoàn cảnh nhà có con nhỏ.
Nếu con muốn ngồi cạnh, cho con một góc nhỏ có tấm thảm riêng và một quyển sách tranh, để con ở gần mà không phải tham gia. Đừng kỳ vọng trẻ ba tuổi ngồi yên mười lăm phút. Vài phút con ngồi im nghe tiếng chuông đã là một bước quen dần, và áp lực bắt con phải ngoan trước ban Phật chỉ làm con thấy nơi này là chỗ bị gò bó.
Đừng doạ con bằng ban Phật
Có một thói quen khá phổ biến trong các gia đình: dùng ban thờ để doạ trẻ. “Nghịch ở đây là Phật phạt”, “đụng vào là bị quở”. Câu nói ấy có thể khiến trẻ tránh xa ban trong ngắn hạn, nhưng cũng gieo vào con một hình ảnh đáng sợ về nơi mà gia đình muốn con kính trọng.
Đạo Phật theo cách hiểu phổ biến gắn với lòng từ bi, nên hình ảnh trừng phạt dễ đi ngược lại chính điều bố mẹ muốn truyền cho con. Cách nói nhẹ nhàng hơn là giải thích bằng lời của trẻ: “Đây là chỗ nhà mình thắp hương, mình giữ cho sạch và yên tĩnh”, “Đèn nóng, con đừng chạm”, “Hạt này nhỏ, con không cho vào miệng”. Lý do an toàn rõ ràng thường được trẻ nhớ lâu hơn một lời doạ.
Khi con lỡ làm đổ, làm vỡ đồ trên ban, hãy xử lý chuyện an toàn trước: kiểm tra con có bị bỏng, đứt tay không, nhặt mảnh vỡ, dọn tro. Sau đó mới nói với con về việc cẩn thận. Đồ đã vỡ thì nhiều gia đình gói lại và gửi chùa hoặc xử lý theo nếp quen của nhà; không có gì phải lo sợ hay sắm lễ tạ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có trẻ sơ sinh có nên thắp hương không?
Nhiều gia đình giảm hẳn hương trong vài tháng đầu, chỉ dâng đèn điện, hoa và nước, thắp hương vào ngày rằm mùng một ở phòng thoáng, xa phòng em bé. Khói hương trong phòng kín không tốt cho đường thở của trẻ sơ sinh; nếu trẻ có vấn đề hô hấp, hãy hỏi bác sĩ.
Trẻ nuốt hạt tràng hạt thì xử lý thế nào?
Nếu trẻ ho sặc, khó thở, tím tái thì gọi cấp cứu ngay và làm sơ cứu dị vật đường thở nếu đã được huấn luyện. Nếu trẻ vẫn thở bình thường, vẫn cần đưa tới cơ sở y tế để bác sĩ kiểm tra. Đừng móc họng hay cho trẻ ăn cơm để đẩy hạt xuống.
Có nên cho trẻ đeo tràng hạt nhỏ không?
Nhiều bác sĩ nhi khuyên không cho trẻ nhỏ đeo vòng cổ, vòng tay có hạt rời vì nguy cơ nghẹt và hóc. Nếu gia đình muốn con có tràng hạt kỷ niệm, hãy cất giữ giúp con cho tới khi con đủ lớn để hiểu và tự bảo quản.
Trẻ thích đánh chuông liên tục, có nên cấm không?
Không cần cấm hẳn. Cho con một chuông nhỏ riêng, an toàn, và nói rõ lúc nào thì đánh, chẳng hạn khi cả nhà cùng lễ. Cất dùi chuông của người lớn sau khi dùng. Dần dần con hiểu tiếng chuông gắn với một lúc yên lặng, không phải đồ chơi phát tiếng.
Ban Phật thấp theo nếp cũ của ông bà thì làm sao cho an toàn?
Có thể giữ nguyên vị trí nhưng lắp cửa kính hoặc cửa gỗ khép lại khi không lễ, dùng vách ngăn trẻ em chắn phía trước, chuyển đèn sang đèn điện và cất mọi vật nhỏ đi. Khi con lớn hơn, bỏ cửa chắn. Nên trao đổi trước với ông bà để cả nhà đồng thuận.
Con hỏi Phật là ai thì nên trả lời thế nào?
Trả lời bằng lời đơn giản, đúng với điều bạn hiểu, ví dụ như một người thầy rất hiền dạy mọi người sống tốt và thương nhau. Khi con lớn hơn và hỏi sâu hơn, bạn có thể đưa con tới lớp thiếu nhi ở chùa hoặc nhờ chư tăng, ni giải thích.