Trước khi đi vắng dài ngày, ban Phật cần được dọn hết phần dâng dễ hỏng (hoa, quả, nước), tắt hẳn mọi nguồn lửa và rút điện đèn thờ hoặc chuyển sang đèn có hẹn giờ, cất hương và diêm, phủ khăn che bụi nếu muốn. Nếu gia đình muốn ban có người thắp hương trong thời gian vắng, hãy nhờ một người tin cậy và hướng dẫn rõ việc cần làm.
Câu hỏi này rộ lên mỗi dịp Tết khi cả nhà về quê, mùa hè đi du lịch, hay khi có người nằm viện dài ngày. Nhiều người lo rằng để ban Phật vắng hương khói là không phải. Theo cách nhìn của nhiều chư tăng và Phật tử, sự chăm chút khi có mặt và sự cẩn trọng để nhà an toàn khi vắng mặt quan trọng hơn việc hương phải cháy liên tục. Bài đi qua từng việc nên làm.
Việc cần làm trước khi khoá cửa
Danh sách theo thứ tự, làm vào ngày cuối trước khi đi:
- Thắp hương lần cuối, chắp tay hoặc khấn theo nếp nhà về việc đi vắng, rồi chờ hương tàn hẳn.
- Hạ đĩa quả, đem chia hoặc dùng; quả để trên ban một tuần sẽ thối, kéo kiến, ruồi và chuột.
- Bỏ hoa trong bình, rửa bình, úp ngược cho khô. Bình hoa đầy nước để một tuần sẽ bốc mùi và sinh muỗi.
- Đổ chén nước dâng, rửa và úp chén.
- Tắt và rút phích đèn điện; đèn dầu thì đổ hết dầu, cất đi; nến cất vào hộp.
- Kiểm tra lư hương: không còn chân hương nào âm ỉ cháy, sờ thấy nguội hẳn.
- Cất hương, diêm, bật lửa vào ngăn kéo.
- Đóng kinh sách, cất vào tủ có cửa; phủ khăn lên chuông, mõ.
- Phủ một tấm vải sạch nhẹ lên ban nếu muốn che bụi, nhưng không phủ khi còn bất kỳ nguồn nhiệt nào.
Mười phút cuối này thường bị bỏ qua vì vội ra xe. Hãy làm trước khi mang hành lý xuống, và nhờ một người khác trong nhà kiểm tra lại lần nữa.
Đèn thờ: tắt hẳn hay để sáng
Nhiều gia đình có thói quen để đèn thờ sáng liên tục, kể cả khi đi vắng, coi đó là giữ lửa ấm cho ban. Đèn điện công suất nhỏ để sáng một tuần thường không gây sự cố, nhưng đây vẫn là thiết bị điện chạy không người trông. Dây cũ, ổ cắm lỏng, chuột cắn dây là những nguyên nhân hay gặp của chập cháy.
Lựa chọn an toàn nhất là rút điện. Nếu gia đình muốn ban có ánh đèn, có thể dùng ổ cắm hẹn giờ để đèn chỉ sáng vài giờ buổi tối, hoặc dùng đèn pin sạc nhỏ đặt trên ban. Không dùng ổ cắm nối dài có nhiều thiết bị khác cắm chung.
Đèn dầu và nến thì tuyệt đối không để cháy khi nhà không có người. Một ngọn nến đổ, một bấc đèn dầu bùng lên khi gió lùa qua khe cửa, có thể bắt vào rèm, vào khăn trải ban chỉ trong vài phút. Những vụ cháy ban thờ phần lớn bắt đầu từ ngọn lửa trần mà không ai ở bên.
Một điều nhỏ hay bị quên là đèn trang trí dịp lễ: dây đèn nháy quấn quanh ban vào dịp Tết hay Phật Đản. Loại đèn này thường rẻ, dây mảnh, nóng lên khi bật lâu; trước khi đi vắng nên tháo hẳn hoặc rút phích, không để chế độ nhấp nháy chạy suốt ngày đêm.
Nếu có ai đó vẫn lui tới nhà, như người thân sang trông giúp, họ có thể bật đèn khi đến và tắt khi về. Như vậy ban vẫn có lúc được thắp sáng mà nhà vẫn an toàn.
Nhờ người thắp hương giúp: dặn những gì
Nếu đi vắng một tháng, hoặc có ngày rằm, mùng một trong thời gian vắng, nhiều gia đình nhờ hàng xóm hay người thân sang thắp hương. Những điều nên dặn rõ:
- Chìa khoá để đâu, cửa nào mở, công tắc đèn ở đâu.
- Thắp mấy nén, ở ban nào trước, có cần thay nước không.
- Chờ hương tàn rồi mới ra về, hoặc ít nhất chờ hương cháy được nửa và cắm chắc.
- Không thắp đèn dầu, nến; chỉ dùng đèn điện và tắt trước khi về.
- Nếu thấy có gì bất thường như dột nước, chuột, mùi lạ, hãy báo ngay.
- Không cần bày hoa quả; nếu muốn dâng hoa ngày rằm thì thay hoa và mang hoa cũ đi luôn.
Người được nhờ có thể không quen nếp của nhà bạn, nên càng dặn đơn giản càng tốt. Một tờ giấy ghi các bước để ngay cạnh ban, kèm lời cảm ơn, sẽ giúp họ làm đúng mà không phải gọi hỏi.
Nếu không có ai để nhờ, cũng không có gì phải bận lòng. Nhiều gia đình đi vắng mà ban không có người thắp; khi về, thắp hương và dọn dẹp là đủ.
Che ban Phật khi đi vắng: nên hay không
Nên che khi nhà nhiều bụi. Căn hộ gần công trình, nhà mặt đường, mùa hanh khô: một tuần là mặt ban phủ một lớp bụi mỏng. Một tấm vải sạch, nhẹ, phủ lên tượng và pháp khí giúp khi về chỉ cần gỡ ra là xong.
Chọn vải thoáng. Vải bông mỏng thoáng khí tốt hơn túi ni lông. Ni lông giữ hơi ẩm bên trong, mùa nồm có thể làm đồng xỉn, gỗ mốc.
Không che khi còn nguồn nhiệt. Đèn điện đang bật, lư hương còn ấm thì tuyệt đối không phủ vải lên.
Tủ thờ có cửa thì khép cửa. Đây là cách che đơn giản nhất, không cần thêm vải.
Theo nếp riêng của gia đình. Có nhà không bao giờ che ban vì quan niệm riêng; có nhà chỉ che tượng, để trống lư hương. Đó là chuyện của nếp nhà, không có cách duy nhất.
Tranh lồng kính và tượng sơn thếp. Tranh có kính thì kính đã là lớp che, chỉ cần phủ nhẹ phần khung. Tượng sơn thếp nên phủ bằng vải mềm, không quấn chặt, để khi gỡ ra không kéo theo lớp thếp đã bong mép.
Đi vắng theo độ dài: làm gì cho vừa
Không phải chuyến đi nào cũng cần làm đủ mọi bước. Bảng gợi ý theo thời gian vắng nhà.
| Thời gian vắng | Phần dâng | Đèn và lửa | Thêm |
|---|---|---|---|
| Một hai ngày | Thay nước trước khi đi; hoa còn tươi có thể giữ | Rút điện đèn; không để lửa | Không cần che |
| Một tuần | Hạ hết quả, bỏ hoa, đổ nước | Rút điện hoặc hẹn giờ | Che bụi nếu nhà nhiều bụi |
| Hai tuần trở lên | Như trên, rửa sạch bình, chén | Rút điện; ngắt cầu dao khu vực nếu không dùng điện gì khác | Nhờ người ghé thăm; cất kinh vào tủ kín |
| Đi viện, đi xa không rõ ngày về | Như trên | Rút điện | Nhờ người thân giữ chìa khoá, xem nhà định kỳ |
Khi ngắt cầu dao, nhớ những thiết bị cần điện như tủ lạnh, camera. Nếu chỉ ngắt nhánh điện của khu ban thờ thì cần biết trước nhánh nào là nhánh nào.
Đi vắng đúng ngày rằm, mùng một hay dịp Tết
Nhiều người băn khoăn nhất khi chuyến đi trùng ngày rằm, mùng một hay những ngày lễ lớn như rằm tháng Giêng, Phật Đản, Vu Lan. Theo nếp nhiều gia đình, có thể thắp hương sớm hơn một hai ngày trước khi đi, dâng hoa quả rồi hạ xuống trước lúc khoá cửa; hoặc lễ ở ngôi chùa gần nơi mình đến. Không ít Phật tử đi xa vẫn ghé chùa địa phương vào ngày rằm, coi đó là một cách giữ nếp.
Dịp Tết là lúc nhiều nhà đi vắng nhất, cả nhà về quê đúng những ngày ban thờ đông hương khói. Nếu muốn ban Phật ở nhà có người thắp hương mùng một Tết, hãy nhờ người ở lại từ trước, vì những ngày này ai cũng bận. Nếu không, lễ trước khi đi và lễ khi trở về là cách nhiều gia đình đô thị vẫn làm.
Câu hỏi về việc lễ ở đâu, lễ thế nào cho phải trong những ngày đặc biệt, bạn có thể hỏi chư tăng, ni ở ngôi chùa mình sinh hoạt trước chuyến đi. Câu trả lời thường đơn giản hơn nhiều người nghĩ.
Về nhà: việc đầu tiên ở ban Phật
Nhiều gia đình có nếp khi về nhà sau chuyến đi dài, việc đầu tiên là thắp hương ban Phật và ban gia tiên. Trước khi thắp, hãy gỡ khăn che, nhìn qua xem có chuột, gián, kiến, dột nước hay ẩm mốc gì không. Thắp hương lên một ban bụi bặm, có phân chuột, không phải là cách bắt đầu tốt.
Dọn theo nếp hằng ngày: lau mặt ban, phủi tượng, đặt chén nước mới. Nếu chưa kịp mua hoa quả, chỉ cần chén nước và nén hương là đủ cho buổi lễ đầu tiên. Hoa quả có thể bày vào hôm sau.
Kiểm tra kinh sách nếu đi vắng vào mùa nồm hoặc mùa mưa. Giấy hút ẩm nhanh, mở ra thấy chấm mốc thì đem hong ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt. Chuông đồng có thể có vết xỉn mới, lau khô bằng khăn mềm.
Cuối cùng, cắm lại điện đèn, kiểm tra dây và ổ một lượt. Chuột trong nhà vắng người thường cắn dây điện; vỏ dây bị cắn thì thay trước khi bật.
Khi người lo ban Phật phải đi xa dài ngày
Có những trường hợp người hay lễ Phật nhất trong nhà phải đi xa dài ngày: ông bà về quê với con khác, mẹ đi chăm con ở nước ngoài, người tụng kinh đi viện. Những người ở lại có khi không quen việc ở ban Phật, hoặc không phải Phật tử.
Trước khi đi, người lo ban có thể chỉ cho người ở lại những việc tối thiểu: thay nước, bỏ hoa héo, thắp một nén hương ngày rằm, mùng một, tắt đèn khi đi ngủ. Không cần dạy tụng kinh hay đánh chuông. Một ban được giữ sạch và thắp hương ngày lễ là đủ để người đi xa yên tâm.
Nếu người ở lại không muốn hoặc không thể lo, có thể hạ ban Phật về mức gọn nhất: chỉ để tượng, đèn điện tắt, chén nước, che khăn; và nhờ người thân là Phật tử ghé thăm vào ngày rằm. Khi người lo ban trở về, ban được bày lại như cũ.
Người đi xa cũng không cần mang theo cả ban Phật. Nhiều người mang theo một tranh nhỏ, một quyển kinh, một tràng hạt, đủ để giữ nếp lễ ở nơi mình ở tạm.
Câu hỏi thường gặp
Đi vắng không ai thắp hương ban Phật có sao không?
Theo cách nhìn của nhiều chư tăng và Phật tử, không có gì đáng lo. Điều quan trọng là khi có mặt thì giữ ban sạch, lễ đều; khi vắng thì giữ nhà an toàn. Khi về, thắp hương và dọn dẹp như thường là đủ.
Có nên để đèn thờ điện sáng suốt kỳ nghỉ Tết?
Nên tránh để thiết bị điện chạy liên tục khi nhà không người. Nếu muốn ban có ánh đèn, dùng ổ cắm hẹn giờ để đèn sáng vài giờ mỗi tối và kiểm tra dây, ổ cắm trước khi đi. Đèn dầu, nến thì không để cháy khi vắng nhà.
Nhờ hàng xóm thắp hương có phiền không?
Nhiều hàng xóm sẵn lòng giúp nếu được dặn đơn giản và rõ ràng. Để sẵn hương, diêm, một tờ giấy ghi các bước, và cảm ơn họ khi về. Nếu hàng xóm theo tôn giáo khác hoặc ngại, đừng ép; ban không có người thắp vài ngày cũng không sao.
Che ban Phật bằng khăn đỏ hay khăn vàng?
Không có quy định chung về màu. Điều quan trọng là vải sạch, thoáng, không phải ni lông. Một số nhà dùng khăn vàng, nâu hoặc trắng theo thói quen. Chỉ phủ khi đèn đã tắt và lư hương đã nguội.
Đi vắng có nên mang tượng Phật nhỏ theo không?
Không cần mang tượng trên ban đi. Nhiều Phật tử mang theo một tranh nhỏ, quyển kinh hoặc tràng hạt để giữ nếp lễ nơi ở tạm. Tượng trên ban nên để yên tại chỗ, được che bụi.
Về nhà thấy chuột cắn hoa quả trên ban thì làm thế nào?
Dọn sạch, lau mặt ban bằng khăn ẩm rồi khăn khô, đeo găng khi dọn phân chuột. Kiểm tra dây điện đèn thờ. Lần sau nhớ hạ hết hoa quả trước khi đi. Đây là chuyện vệ sinh nhà cửa, không phải điềm báo gì.