Ban Phật cho người cao tuổi cần hạ thấp xuống vừa tầm tay khi đứng hoặc ngồi, có ghế vững để tụng thay cho quỳ lâu, có giá kinh nâng quyển kinh chữ to lên ngang tầm mắt, đèn đủ sáng, và lối đi tới ban không có vật cản. Chuông mõ nên nhẹ, đặt trong tầm tay khi ngồi. Lửa hương và đèn dầu cần được đổi sang cách an toàn hơn khi trí nhớ và đôi tay của ông bà không còn như trước.
Với nhiều ông bà, tụng kinh hằng ngày là nếp sống quen thuộc nhiều chục năm, là chỗ dựa tinh thần và một nhịp sinh hoạt đều đặn. Việc của con cháu không phải là bảo ông bà nghỉ, mà là làm cho việc ấy nhẹ đi và an toàn hơn. Bài đi qua từng điểm cụ thể, những thứ có thể sửa trong một buổi chiều.
Vì sao ban Phật “chuẩn” lại khó dùng với người già
Phần lớn ban thờ được làm theo nếp đặt cao: ban Phật ở tầng trên cùng của nhà, trên kệ treo cao hoặc trên bậc trên của tủ thờ. Với người trẻ, vươn tay cắm hương ở độ cao ấy là bình thường. Với một người bảy tám mươi tuổi, đau vai, mỏi lưng, thị lực kém, mỗi lần cắm hương là một lần kiễng chân, ngửa cổ, chới với. Nếu phải đứng trên ghế để lau ban, nguy cơ ngã còn lớn hơn.
Quỳ lạy và ngồi xếp bằng tụng kinh cũng vậy. Đầu gối thoái hoá, xương hông yếu khiến việc quỳ xuống và đứng lên nhiều lần thành một bài tập nặng. Nhiều cụ vẫn cố quỳ vì nghĩ phải như vậy mới đủ thành kính, rồi đau mấy ngày.
Thêm vào đó là ánh sáng và chữ. Kinh nhật tụng khổ nhỏ, chữ in nhỏ, trong phòng thờ chỉ có ánh đèn dâng yếu ớt, người cao tuổi phải cúi sát hoặc đọc theo trí nhớ. Đọc lâu như vậy rất mỏi mắt và mỏi cổ.
Những khó khăn này không có gì đáng ngại nếu được nhìn ra sớm. Phần lớn các thầy cô ở chùa đều khuyên người già hành trì trong sức mình, ngồi ghế thay quỳ, tụng ngắn hơn nếu mệt. Điều gia đình cần làm là sắp lại ban Phật theo cơ thể của người dùng nó nhiều nhất.
Những điều chỉnh cụ thể và lý do
Các điều chỉnh dưới đây làm được với đồ có sẵn trong nhà hoặc vài món mua thêm, không cần sửa lớn.
| Điều chỉnh | Làm thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Hạ mặt ban | Chuyển ban Phật xuống bậc dưới của tủ thờ, hoặc đặt kệ treo thấp hơn, sao cho khi đứng tay cắm hương ngang ngực | Tránh kiễng chân, ngửa cổ, giảm nguy cơ mất thăng bằng |
| Ghế ngồi tụng | Ghế gỗ thấp có tựa lưng, hoặc ghế đẩu thấp vững, đặt trước ban | Ngồi tụng lâu mà không đau gối; đứng lên ngồi xuống dễ |
| Giá kinh cao | Giá kinh đặt trên bàn thấp hoặc giá đứng chỉnh độ cao | Quyển kinh ngang tầm mắt, không phải cúi |
| Kinh chữ to | Dùng bản kinh in khổ lớn, cỡ chữ lớn; hỏi chùa có bản chữ to không | Đọc không phải đoán chữ, đỡ mỏi mắt |
| Đèn đọc riêng | Đèn bàn hoặc đèn tường chiếu vào giá kinh | Đủ sáng mà không chói vào tượng |
| Thảm chống trượt | Thảm có đế cao su trước ban, bỏ thảm mỏng dễ xô | Giảm nguy cơ trượt chân khi đứng lên |
| Tay vịn | Tay vịn ở cửa phòng thờ và cầu thang lên phòng thờ | Người già hay lên phòng thờ vào sáng sớm, còn tối |
Không cần làm tất cả cùng lúc. Bắt đầu với chiều cao ban và ghế ngồi, vì hai điều này thay đổi trải nghiệm hằng ngày nhiều nhất.
Chuông và mõ: vừa sức đôi tay
Chuông nhỏ, dùi nhẹ. Dùi chuông lớn khá nặng với cổ tay yếu. Một chuông bát nhỏ, dùi gỗ nhẹ, vẫn cho tiếng ngân rõ trong phòng nhỏ mà không phải đánh mạnh.
Đặt trong tầm tay khi ngồi. Bên nào chuông, bên nào mõ thì theo nếp chùa ông bà quen; điều quan trọng hơn là đặt ngang tầm tay người ngồi ghế, không phải cúi xuống sàn mỗi lần đánh.
Mõ nhỏ, đặt trên đệm. Mõ to âm trầm, nặng tay; với người tụng một mình, mõ nhỏ hoặc vừa là đủ. Đặt trên đệm vải để tiếng không dội và mõ không trượt.
Tụng không mõ khi mệt. Nhiều người cao tuổi tụng nhỏ tiếng không dùng mõ khi mệt hoặc trong ngày ốm. Việc tụng thế nào cho hợp sức, ông bà có thể hỏi các thầy cô ở chùa mình sinh hoạt.
Nghe băng tụng kinh. Khi ông bà không còn đọc được nhiều, một số gia đình mở bản ghi âm tụng kinh của chùa để ông bà ngồi nghe hoặc tụng theo. Âm lượng vừa phải, đặt loa ở chỗ cố định cạnh ban.
Lửa, hương và trí nhớ: những điều con cháu nên để ý
Một trong những rủi ro ít được nói tới là quên. Người cao tuổi thắp đèn dầu, thắp nến rồi đi làm việc khác, hoặc châm hương rồi quên tắt bật lửa. Khi trí nhớ ngắn hạn bắt đầu giảm, những thói quen có lửa trở thành nguy cơ thật sự, nhất là khi ông bà ở nhà một mình ban ngày.
Cách đầu tiên là thay đèn dầu, nến bằng đèn điện. Đèn điện có thể nối với ổ cắm hẹn giờ, tự tắt vào giờ nhất định, đỡ phải nhớ. Cách thứ hai là dùng bật lửa có khoá an toàn hoặc diêm, cất trong hộp cố định cạnh ban, để luôn có một chỗ để trả lại sau khi dùng.
Hương thì khó thay hoàn toàn vì đây là phần nhiều cụ rất coi trọng. Có thể gợi ý ông bà thắp ít nén, dùng lư hương sâu, có khay hứng, và thắp khi có người khác trong nhà. Lắp đầu báo khói ở phòng thờ và ở hành lang gần đó là một biện pháp đáng làm, vì phòng thờ thường ở tầng ít người lui tới.
Nếu ông bà đã có dấu hiệu sa sút trí nhớ rõ rệt, gia đình nên trao đổi với bác sĩ về mức độ an toàn khi ở nhà một mình, và sắp xếp lại việc thắp hương theo lời khuyên đó. Việc này không làm mất ý nghĩa lễ Phật của ông bà; con cháu có thể cùng thắp và cùng ngồi.
Sắp lại ban Phật cho ông bà trong một buổi chiều
Một quy trình ngắn, làm cùng ông bà để ông bà thấy thoải mái với những thay đổi:
- Ngồi cùng ông bà, hỏi xem lúc lễ thấy vướng ở đâu: cao quá, tối quá, đau gối, khó đọc kinh.
- Đo chiều cao tay ông bà khi đứng thẳng và khi ngồi ghế, so với mặt ban hiện tại.
- Nếu cần hạ ban, hỏi ý ông bà và thắp hương thưa trước khi xê dịch, theo nếp gia đình.
- Đặt ghế ngồi tụng, giá kinh và đèn đọc; cho ông bà ngồi thử, chỉnh độ cao tới khi vừa.
- Dọn sạch lối đi, đặt thảm chống trượt, đèn ngủ ở hành lang.
- Đổi đèn dầu sang đèn điện, cất bật lửa vào hộp cố định.
- Ghi lại những gì đã đổi để các con cháu khác biết, tránh người sau dọn lại như cũ.
Điều quan trọng là làm cùng ông bà, không làm thay. Nhiều cụ gắn bó với cách bày ban của mình nhiều năm; một thay đổi được giải thích và được đồng ý sẽ được giữ lâu hơn một thay đổi áp đặt.
Giờ lễ và sức khoẻ: sáng sớm, trời lạnh, đứng lên ngồi xuống
Nhiều cụ có thói quen dậy rất sớm để lễ Phật, khi trời còn tối và, vào mùa đông miền Bắc, còn rất lạnh. Đi từ phòng ngủ ấm lên phòng thờ lạnh ở tầng trên cùng, rồi quỳ xuống đứng lên nhiều lần, là chuỗi việc mà người có bệnh tim mạch, huyết áp nên được bác sĩ dặn dò trước. Gia đình không cần tự đoán; hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi ông bà xem giờ lễ, cách lễ như vậy có phù hợp không.
Có vài điều chỉnh đơn giản mà không làm mất nếp: mặc ấm trước khi rời phòng ngủ, bật đèn và sưởi phòng thờ trước khi ông bà lên, có ghế để ngồi nghỉ giữa chừng. Khi đứng dậy sau lúc ngồi tụng lâu, nên đứng chậm, vịn vào ghế hay tay vịn, vì chóng mặt khi đổi tư thế đột ngột là chuyện thường gặp ở người lớn tuổi.
Nếu ông bà chỉ lễ một mình vào sáng sớm, con cháu nên biết giờ đó, để ý tiếng chuông mõ hằng ngày; một buổi sáng im lặng bất thường là lý do để lên xem. Một số gia đình đặt nút gọi hoặc điện thoại cố định ở phòng thờ cho ông bà. Những việc nhỏ này giúp ông bà giữ được thói quen mà con cháu cũng yên tâm.
Khi ông bà không tự lên phòng thờ được nữa
Có giai đoạn ông bà không còn leo cầu thang lên phòng thờ được, hoặc phải nằm nhiều. Lúc đó, nhiều gia đình lập một góc thờ nhỏ ngay trong phòng ông bà: một tranh Phật treo tường đối diện giường hoặc cạnh ghế, một kệ nhỏ có đèn điện, chén nước và bình hoa. Ông bà có thể nhìn thấy, chắp tay hoặc niệm từ chỗ mình nằm, ngồi.
Góc thờ này không thay ban Phật chính, mà là một phần mở rộng để ông bà vẫn giữ được nếp quen. Con cháu thay nước, thay hoa giúp, thắp hương ở ban chính thay ông bà nếu ông bà muốn.
Với góc thờ trong phòng người bệnh, ưu tiên sự sạch sẽ và thông thoáng: không bày quả dễ dập, không đặt hoa có mùi quá nồng nếu ông bà khó chịu, không để đèn chiếu thẳng vào mắt khi ông bà nằm. Bình hoa nhỏ thay nước hằng ngày để không có mùi, và kệ đặt sao cho người chăm sóc đi lại quanh giường không va vào.
Khi có điều kiện, có thể mời chư tăng, ni ở chùa gần nhà tới thăm ông bà. Nhiều chùa vẫn giữ việc thăm Phật tử già yếu, và với ông bà, được gặp thầy cô quen thường quý hơn mọi thứ gia đình bày biện. Mời theo cách lễ phép thông thường, không theo dịch vụ thu tiền trọn gói.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà ngồi ghế tụng kinh có phải là thiếu kính không?
Phần lớn các thầy cô đều khuyên người cao tuổi hành trì trong sức mình. Ngồi ghế vững, lưng thẳng, chắp tay hoặc cầm kinh trước ban Phật vẫn là một cách lễ trang nghiêm. Nếu ông bà băn khoăn, có thể hỏi thầy cô ở chùa mình sinh hoạt để ông bà yên tâm.
Có kinh nhật tụng bản chữ to không?
Nhiều chùa và nhà sách Phật giáo có bản kinh khổ lớn, chữ to dành cho người lớn tuổi. Bạn có thể hỏi chính ngôi chùa ông bà hay lui tới để có bản đúng với cách tụng ở đó, tránh chọn một bản khác làm ông bà đọc lệch với đại chúng.
Hạ thấp ban Phật có làm sai nếp không?
Nếp đặt ban Phật cao là để thể hiện sự tôn kính, không phải con số đo cụ thể. Ban vừa tầm tay người lễ, vẫn cao hơn hoặc ngang ban gia tiên, vẫn sạch và trang nghiêm. Nhiều gia đình thắp hương thưa trước khi xê dịch theo nếp nhà mình.
Ông bà muốn dùng đèn dầu như xưa thì sao?
Có thể giữ đèn dầu cho ngày rằm, mùng một khi có con cháu ở nhà, còn ngày thường dùng đèn điện. Đèn dầu đặt trên đĩa chịu nhiệt, xa rèm, có người trông. Giải thích nhẹ nhàng lý do an toàn thường được ông bà đồng ý.
Ông bà nằm một chỗ thì có lập góc thờ trong phòng được không?
Nhiều gia đình làm vậy: một tranh Phật treo tường trong tầm nhìn của ông bà, kệ nhỏ có đèn điện, chén nước và bình hoa. Góc này giúp ông bà giữ nếp quen. Hương nên thắp ở ban chính hoặc thắp ít, mở cửa, vì khói trong phòng người bệnh không tốt.
Nên đặt đầu báo khói ở đâu khi phòng thờ ở tầng trên cùng?
Một đầu báo trên trần phòng thờ, cách ban một khoảng, và một đầu báo ở hành lang hoặc chân cầu thang để người ở tầng dưới nghe được. Nếu có thể, chọn loại liên động các tầng. Kiểm tra pin định kỳ, đặc biệt trước Tết và các ngày lễ lớn.