Bình bát là đồ đựng thức ăn của người xuất gia, thường có hình tròn như chiếc nồi nhỏ không quai, làm bằng sắt hoặc đất nung theo luật xưa; vị tăng mang bát đi khất thực, nhận thức ăn người khác cúng dường và chỉ dùng chừng ấy cho bữa ăn. Ở Việt Nam ngày nay, hạnh khất thực còn được giữ rõ nhất ở chư tăng Nam tông và hệ phái Khất sĩ; các chùa Bắc tông chủ yếu tự nấu ăn trong chùa và dùng bát trong giờ thọ trai.
Bài này giới thiệu bình bát như một vật phẩm: tên gọi, chất liệu, các bộ phận của một bộ bát, rồi đến hạnh khất thực, thực trạng khất thực ở Việt Nam và cách cúng dường cho phải phép khi gặp một đoàn khất thực. Những điểm thuộc giới luật được ghi ở mức phổ thông; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng, ni của truyền thống mình quan tâm.
Tên gọi: bát, bát-đa-la, ứng lượng khí
Chữ "bát" trong tiếng Việt khi nói về đồ của người tu là gọi tắt từ "bát-đa-la", phiên âm tiếng Phạn pātra, tiếng Pali là patta. Người Việt thêm chữ "bình" thành "bình bát" để phân biệt với chiếc bát ăn cơm thường ngày. Sách Hán còn dịch nghĩa là "ứng lượng khí", nghĩa là đồ đựng vừa với lượng ăn, hàm ý người tu chỉ nhận vừa đủ để nuôi thân.
Cụm "tam y nhất bát", ba tấm y và một bình bát, đã đi vào tiếng Việt như cách nói về đời sống giản dị của người xuất gia. Trong thiền sử, cụm "y bát" còn được dùng để nói về sự trao truyền giữa thầy và trò, như trong câu chuyện Ngũ tổ trao y bát cho Lục tổ Huệ Năng được kể trong văn học Thiền tông.
Vì vậy, bình bát không chỉ là đồ dùng mà còn là một biểu tượng. Ở nhiều chùa, khi một người thọ giới tỳ kheo, việc nhận y và bát là một phần của nghi lễ. Người tại gia nhìn thấy bình bát nên hiểu rằng đây là vật riêng gắn với giới luật của vị tăng, không phải đồ dùng chung có thể mượn hay sờ vào tuỳ ý.
Chất liệu: luật xưa nói gì và ngày nay thế nào
Theo luật tạng, bình bát được làm bằng sắt hoặc bằng đất nung. Những chất liệu quý như vàng, bạc, ngọc, pha lê không được dùng, vì bát là vật của người đã từ bỏ của cải. Cách giải thích phổ biến cũng nhấn mạnh rằng bát phải đủ bền để đi khất thực nhiều năm, đủ kín để đựng thức ăn có nước, và không gây chú ý vì vẻ đắt tiền.
Bát sắt của chư tăng Nam tông ngày nay thường được rèn hoặc gò từ thép, phủ lớp sơn đen hoặc nung cho đen bóng để chống gỉ. Ở một số nước theo Nam tông, nghề gò bát bằng tay vẫn còn, mỗi chiếc bát ghép từ vài mảnh thép và gõ cho liền khít. Bát đất nung ít gặp hơn vì dễ vỡ khi đi đường xa.
Ở chùa Bắc tông, bát dùng trong giờ thọ trai có thể làm bằng sứ, sành, inox hoặc gỗ sơn mài, tuỳ nếp mỗi chùa. Những bộ bát gỗ sơn nhiều lớp lồng vào nhau gặp nhiều ở truyền thống Thiền Nhật Bản, Hàn Quốc. Sự khác nhau này phản ánh việc Bắc tông ít khất thực và có thể đã điều chỉnh vật dụng theo đời sống tự túc trong chùa.
Cấu tạo một bộ bát khất thực
Thân bát. Thân bát tròn, miệng hơi khum vào để thức ăn không đổ khi đi, đáy tròn hoặc hơi bằng. Kích thước đủ đựng một bữa ăn, thường lớn hơn bát ăn cơm nhiều lần.
Nắp bát. Bát khất thực Nam tông thường có nắp kim loại, đậy lại khi không nhận thức ăn hoặc khi đi qua chỗ bụi. Khi người cúng dường tới gần, vị tăng mở nắp để nhận.
Giá kê. Vì đáy bát tròn, khi đặt xuống cần một chiếc vòng kê, có thể bằng kim loại, mây tre hoặc gỗ, để bát đứng vững. Ở nhiều nơi, giá kê là vật đi kèm không thể thiếu.
Túi bát và dây đeo. Bát được đặt trong một túi vải cùng màu y, có dây để đeo qua vai. Khi đi khất thực, vị tăng có thể ôm bát trước bụng bằng hai tay, túi vẫn quàng trên vai để đỡ trọng lượng.
Khăn lau và đồ đi kèm. Một chiếc khăn để lau bát sau khi rửa, và ở một số truyền thống là đồ lọc nước. Những thứ này thuộc đồ dùng riêng của vị tăng.
Hạnh khất thực: nguồn gốc và ý nghĩa thường được giải thích
Khất thực là đi xin thức ăn. Thời Đức Phật, đây là cách sống chung của nhiều nhóm người xuất gia ở Ấn Độ, không riêng gì Phật giáo. Mỗi buổi sáng, chư tăng đắp y, mang bát vào làng, đi lần lượt từng nhà, nhận thức ăn người ta cúng rồi về chỗ ở dùng bữa trước giờ ngọ. Sách luật thường nhắc nguyên tắc đi theo thứ lớp, không bỏ nhà nghèo để chọn nhà giàu.
Cách hiểu phổ biến về ý nghĩa khất thực có ba lớp. Với người tu, khất thực giúp sống không sở hữu, phụ thuộc vào lòng tốt của người khác nên giữ sự khiêm hạ. Với người cúng dường, đó là dịp làm việc thiện và gần gũi với người tu. Với cộng đồng, buổi khất thực tạo một sợi dây gắn kết hằng ngày giữa chùa và làng.
Truyền thống Bắc tông ở Trung Hoa dần chuyển sang đời sống tự túc, chư tăng trồng trọt, làm việc trong chùa. Câu nói "một ngày không làm, một ngày không ăn" gắn với thiền sư Bách Trượng Hoài Hải thường được dẫn khi nói về nếp sống này. Chùa Bắc tông Việt Nam phần lớn theo hướng ấy, nên khất thực không phải sinh hoạt hằng ngày; một số khoá tu tổ chức khất thực như một thực hành để nhớ lại nếp xưa.
Khất thực ở Việt Nam hôm nay: ba truyền thống
Bảng dưới tóm tắt những gì người tại gia thường thấy. Chi tiết khác nhau giữa các chùa, các vùng; khi muốn cúng dường thường xuyên, hỏi chính ngôi chùa gần nhà mình là chắc nhất.
| Truyền thống | Khất thực có thường xuyên không | Hình ảnh hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nam tông (chùa Khmer và chùa Nam tông người Kinh) | Ở nhiều chùa, khất thực buổi sáng là sinh hoạt thường ngày hoặc định kỳ | Đoàn sư đi chân trần, y trùm hai vai, ôm bát sắt có nắp | Ở phum sóc Khmer, nhiều gia đình chuẩn bị thức ăn từ sớm để cúng |
| Hệ phái Khất sĩ | Khất thực là hạnh đặc trưng, nhiều tịnh xá giữ đi khất thực vào những ngày nhất định | Đoàn tăng y vàng đi thành hàng, im lặng | Lịch khất thực tuỳ tịnh xá và điều kiện địa phương |
| Bắc tông | Không phải sinh hoạt hằng ngày; có thể có trong khoá tu, lễ kỷ niệm | Chư tăng đắp y, ôm bát đi quanh khuôn viên chùa hoặc khu dân cư gần | Phần lớn thời gian thọ trai trong chùa với bát sứ, bát inox |
Ở thành phố lớn, khất thực theo kiểu đi qua từng nhà ngày càng khó vì giao thông và nhịp sống. Nhiều chùa chuyển sang tổ chức khất thực có lịch trước, Phật tử chờ sẵn ở một con đường gần chùa.
Gặp đoàn khất thực: cúng dường thế nào cho phải phép
Nếu bạn muốn cúng dường khi gặp một đoàn khất thực, những bước sau là nếp phổ biến ở nhiều nơi. Mỗi truyền thống có thể khác ở chi tiết; quan sát người địa phương làm là cách học nhanh nhất.
- Chuẩn bị thức ăn chay hoặc thức ăn hợp với truyền thống của đoàn từ trước, gói gọn gàng; với Nam tông, nhiều gia đình cúng cơm, bánh, trái cây. Nếu không biết đoàn nhận gì, hỏi chùa trước.
- Đứng hoặc quỳ bên lề đường, nơi không cản đoàn đi; nhiều người cởi giày dép như một cử chỉ cung kính.
- Chắp tay khi đoàn tới. Không gọi, không vẫy, không chạy theo đoàn.
- Khi vị tăng dừng và mở nắp bát, nhẹ nhàng đặt phần thức ăn vào bát. Không chạm tay vào bát hay vào người vị tăng.
- Ở nhiều chùa Nam tông, phụ nữ được nhắc không chạm trực tiếp vào chư tăng; nếu đưa vật gì, đặt vào bát hoặc lên khăn.
- Không nhét tiền vào bát nếu chưa biết đoàn có nhận không; nhiều đoàn khất thực chỉ nhận thức ăn. Muốn cúng dường tịnh tài, gửi ở chùa.
- Đoàn đi qua rồi thì đứng dậy, không chụp ảnh cận mặt, không phát trực tiếp lên mạng nếu chưa được phép.
Việc cúng dường là tự nguyện. Không cúng cũng không có gì sai; đứng chắp tay kính chào khi đoàn đi qua đã là một cử chỉ đẹp.
Tỉnh táo trước người xin tiền giả dạng khất thực
Báo chí trong nước nhiều lần đưa tin về những người mặc áo giống tăng sĩ, cầm bát đứng ở chợ, ngã tư, quán ăn để xin tiền. Họ thường đứng một mình hoặc đi lẻ, nhận tiền trực tiếp, đôi khi chìa bát vào mặt người đi đường hoặc đi từ bàn này sang bàn khác trong quán. Hình ảnh đó khác với nếp khất thực của các truyền thống chính thống vốn đi thành đoàn, im lặng, chủ yếu nhận thức ăn.
Người đi đường không có cách chắc chắn để biết ai là tu sĩ thật, và cũng không nên phán xét người khác bằng vẻ ngoài. Cách xử sự đơn giản là: nếu muốn giúp người khó khăn, giúp như giúp bất kỳ ai; nếu muốn cúng dường tăng ni, mang đến chùa hoặc cúng cho những đoàn khất thực có chùa đứng sau. Khi thấy hiện tượng đáng ngờ kéo dài ở khu mình ở, có thể báo cho ngôi chùa gần đó hoặc chính quyền địa phương.
Điều quan trọng là đừng để vài trường hợp lẫn lộn làm bạn nhìn mọi vị tăng ôm bát bằng con mắt nghi ngờ. Hạnh khất thực vẫn đang được nhiều chùa, nhiều tịnh xá giữ gìn nghiêm túc, và hiểu đúng về nó là cách tốt nhất để không bị lợi dụng mà vẫn giữ được sự kính trọng.
Câu hỏi thường gặp
Bình bát có được dùng làm đồ trang trí trong nhà không?
Bình bát là vật riêng của người tu, gắn với giới luật. Người tại gia bày bát như đồ trang trí thường không được khuyến khích ở nhiều chùa. Nếu bạn có một chiếc bát người thân xuất gia để lại, nên hỏi chùa nơi người đó tu về cách giữ.
Vì sao chư tăng Nam tông ăn trước giờ ngọ?
Theo luật Pali và nhiều truyền thống khác, người xuất gia không ăn sau giờ ngọ, tức khoảng giữa trưa. Vì vậy khất thực diễn ra vào buổi sáng để kịp thọ trai trước giờ đó. Chi tiết thực hành có thể khác giữa các chùa.
Cúng dường khất thực có cần đồ chay không?
Với chư tăng Bắc tông và Khất sĩ ở Việt Nam, nên cúng đồ chay. Với Nam tông, theo luật Pali, chư tăng nhận thức ăn người ta cúng mà không chọn lựa, nhưng nhiều Phật tử Việt vẫn chọn đồ chay. Hỏi chùa nơi đoàn khất thực xuất phát là chắc nhất.
Bát của Bắc tông khác bát Nam tông thế nào?
Bát khất thực Nam tông thường bằng thép sơn đen, có nắp, giá kê và túi đeo. Chùa Bắc tông chủ yếu dùng bát sứ, inox hoặc gỗ sơn trong giờ thọ trai tại chùa, ít dùng bát sắt lớn vì không khất thực thường xuyên.
Người tại gia có thể đi khất thực không?
Không. Khất thực là hạnh của người xuất gia. Trong một số khoá tu, Phật tử có thể tham gia ở vai trò người cúng dường hoặc hộ trì đoàn. Bạn không nên mặc áo giống tăng sĩ và cầm bát đi xin.
Thấy người tự xưng tu sĩ xin tiền ở quán ăn thì nên làm gì?
Bạn có thể từ chối lịch sự. Nếu muốn cúng dường, hãy gửi ở chùa. Không nên quay video chế giễu hay xô xát. Nếu thấy tình trạng kéo dài, có thể báo chùa gần đó hoặc chính quyền địa phương.