Xâu lại một chuỗi tràng hạt bị đứt gồm năm việc chính: gom và đếm đủ hạt, ghi lại vị trí hạt cách, chọn dây hợp với kiểu chuỗi, luồn hạt từ một đầu rồi đưa hai đầu dây qua hạt mẫu ba lỗ, cuối cùng thắt nút và gắn tua. Với chuỗi đeo tay dây thun, cả việc chỉ mất mười lăm phút; chuỗi 108 hạt có tua thì cần kiên nhẫn hơn một chút.
Dây đứt là chuyện bình thường của mọi chuỗi hạt được dùng nhiều; nó không báo hiệu điều gì ngoài việc dây đã đến tuổi thay. Bài hướng dẫn cách tự làm ở nhà với dụng cụ đơn giản, những lỗi hay gặp, và khi nào nên mang chuỗi tới thợ. Nếu chuỗi là kỷ vật quý của gia đình, đọc kỹ phần giữ thứ tự hạt trước khi tháo bất cứ thứ gì.
Trước khi xâu: gom hạt và ghi lại thứ tự
Khi chuỗi đứt, việc đầu tiên là gom hạt vào một chiếc đĩa sâu lòng hoặc khay có thành, tránh để hạt lăn xuống khe sàn, gầm tủ. Đếm lại số hạt chính và đối chiếu với số hạt chuỗi vốn có: 108, 54, 27, 21 hay 18. Thiếu một vài hạt thì tìm kỹ quanh chỗ đứt, nhất là khe giữa nệm ghế và dưới thảm.
Việc thứ hai, và là việc hay bị bỏ qua nhất, là ghi lại thứ tự. Nếu chuỗi chỉ đứt ở một chỗ, phần lớn hạt vẫn còn trên dây; hãy chụp ảnh cả chuỗi trước khi tháo, chú ý vị trí hạt cách, hạt mẫu và các hạt trang trí. Đếm xem hạt cách nằm sau hạt thứ bao nhiêu kể từ hạt mẫu, ghi ra giấy. Chuỗi có hạt được chọn màu, chọn vân theo dụng ý của người làm thì càng cần giữ đúng trình tự.
Với chuỗi kỷ vật đã lên nước, nhiều người còn muốn giữ đúng hạt nào nằm cạnh hạt nào, vì lớp bóng trên mỗi hạt hình thành theo vị trí. Cách làm là tháo từng đoạn ngắn và xâu ngay sang dây tạm, thay vì tuốt cả chuỗi ra đĩa. Thêm một chút công nhưng chuỗi sau khi xâu sẽ giữ được dáng cũ gần như nguyên vẹn.
Chọn dây xâu cho từng kiểu chuỗi
Dây quyết định chuỗi lần có êm không và bao lâu thì phải thay lại. Bảng so các loại dây thường dùng ở Việt Nam, mua được ở hàng phụ liệu may mặc hoặc hàng làm vòng tay.
| Loại dây | Hợp với chuỗi nào | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Dây thun tròn | Chuỗi đeo tay 18, 21 hạt | Đeo tháo dễ, không cần khoá | Lão hoá theo thời gian, nhất là khi gặp nắng, mồ hôi, nước |
| Dây dù bện | Chuỗi 108, 54 hạt; chuỗi đeo tay có nút rút | Bền, mềm, ít giãn, nhiều màu | Đầu dây dễ tưa nếu không xử lý; cần thắt nút kỹ |
| Dây sáp | Chuỗi hạt gỗ, hạt thực vật cỡ vừa | Có lớp sáp nên nút giữ chặt, ít tưa | Hơi cứng lúc đầu; sáp có thể bám bụi |
| Dây tơ, dây chỉ se | Chuỗi truyền thống có tua tơ | Mềm, đẹp, hợp chuỗi xưa | Kém bền với ma sát; nên thay sớm |
| Dây cước nhựa | Ít dùng cho tràng hạt | Rẻ, trong suốt | Cứng, không mềm khi lần; nút dễ tuột |
Cỡ dây nên vừa khít lỗ hạt nhỏ nhất trong chuỗi. Dây quá mảnh làm hạt lắc lư, dây quá to khó luồn và có thể làm nứt lỗ hạt gỗ. Chuỗi 108 hạt dùng để lần thường cần dây dài hơn chu vi chuỗi một gang tay để còn chỗ thắt nút và gắn tua.
Các bước xâu lại chuỗi 108 hạt có hạt mẫu
Dụng cụ gồm: dây đã chọn, kéo nhỏ sắc, một chiếc kim xâu hạt dài hoặc một đoạn dây cước gập đôi làm kim, một khay đựng hạt, bật lửa nếu dùng dây dù, một giọt keo trong nếu cần.
- Cắt dây dài hơn chu vi chuỗi khoảng hai gang tay. Với dây dù, hơ rất nhanh đầu dây bằng bật lửa cho đầu dây vê lại khỏi tưa; làm ở chỗ thoáng, tránh xa hạt và vải.
- Luồn dây qua kim hoặc qua vòng cước gập đôi, rồi xâu hạt chính lần lượt theo thứ tự đã ghi, chèn hạt cách đúng vị trí.
- Khi đủ hạt, đưa hai đầu dây vào hai lỗ bên của hạt mẫu, sao cho cả hai đầu cùng đi ra ở lỗ thứ ba phía trên. Hạt mẫu ba lỗ khoan hình chữ T chính là để làm việc này.
- Kéo hai đầu dây cho các hạt khít lại, nhưng chừa một chút khoảng trống bằng chiều dày nửa hạt để chuỗi còn trượt được khi lần.
- Luồn hai đầu dây tiếp qua tháp hạt mẫu nếu có, rồi thắt một nút chặn chắc ở ngay trên tháp. Thắt thêm một nút nữa chồng lên nút đầu cho chắc.
- Gắn tua vào hai đầu dây còn lại, hoặc dùng chính hai đầu dây tách sợi làm tua. Cắt gọn phần thừa.
- Lần thử cả vòng. Nếu hạt kẹt, nới nút làm lại; nếu chuỗi lỏng quá, hạt cách bị trôi, thì rút bớt dây.
Với chuỗi đeo tay dây thun, các bước đơn giản hơn: xâu đủ hạt, kéo căng dây nhẹ vài lần cho thun ổn định, thắt nút dẹt hai lần, nhỏ một giọt keo nhỏ vào nút, rồi kéo nút giấu vào trong lỗ hạt mẫu hoặc lỗ hạt to bên cạnh.
Làm tua đơn giản tại nhà
Tua của tràng hạt có nhiều kiểu: chùm sợi tơ mềm, chùm chỉ se, tua kết hình hoa, hay chỉ là một chùm hạt nhỏ buông xuống. Kiểu đơn giản nhất bạn có thể tự làm là tua sợi. Lấy một mảnh bìa cứng rộng bằng chiều dài tua mong muốn, quấn sợi chỉ hay sợi tơ quanh bìa khoảng ba bốn chục vòng, tuỳ độ dày bạn thích.
Luồn một đoạn chỉ ngắn qua đầu trên của các vòng chỉ, buộc chặt; đây là chỗ sẽ gắn vào chuỗi. Cắt các vòng ở đầu dưới, rút bìa ra, ta có một chùm sợi. Dùng một đoạn chỉ khác quấn chặt quanh chùm sợi, cách đầu buộc khoảng một đốt ngón tay, tạo thành phần cổ tua. Cuối cùng tỉa đầu dưới cho bằng.
Màu tua thường được chọn theo màu hạt hoặc theo nếp quen: vàng, nâu, đỏ sẫm là những màu hay gặp ở chuỗi chùa Việt. Không có quy định chặt về màu tua; chọn màu bạn thấy trang nhã. Nếu tua cũ của chuỗi kỷ vật còn tốt, giữ lại tua cũ thường đẹp hơn làm mới, vì nó cùng tuổi với chuỗi.
Lỗi thường gặp khi tự xâu và cách tránh
Kéo dây quá căng. Hạt ép chặt vào nhau, không trượt được, lần thấy cứng tay; lâu ngày cạnh lỗ hạt gỗ bị nứt. Nên chừa một khe nhỏ.
Xâu nhầm vị trí hạt cách. Hạt cách lệch làm chia đoạn sai, lần tới hạt cách mà chưa đủ một phần tư vòng. Chụp ảnh và đếm trước khi tháo là cách phòng duy nhất.
Nút thắt nằm lộ ngoài. Nút lộ dễ vướng vào quần áo và bị kéo tuột. Kéo nút giấu vào lỗ hạt mẫu hoặc lỗ hạt to.
Dùng keo quá nhiều. Keo tràn ra làm bóng loang trên hạt gỗ, khó tẩy. Chỉ cần một giọt rất nhỏ ở chính nút.
Đốt đầu dây quá lâu. Dây dù chảy thành cục to, không luồn qua lỗ được, và có thể bén lửa sang vải. Hơ thật nhanh, làm ở chỗ thoáng, để xa trẻ nhỏ.
Bỏ quên hạt rơi. Một hạt nhỏ sót trên sàn là mối nguy với trẻ nhỏ và vật nuôi. Đếm lại hạt sau khi xâu xong, và quét lại chỗ làm việc.
Giữ dây mới được lâu sau khi xâu
Dây mới xâu xong là lúc chuỗi chắc nhất, nhưng tuổi thọ của nó phụ thuộc nhiều vào thói quen dùng. Kẻ thù lớn nhất của dây là nước và mồ hôi: dây thun gặp nước xà phòng và nắng thì giòn nhanh, dây tơ ẩm lâu thì mục từ trong lỗ hạt. Tháo chuỗi khi tắm, rửa tay, nấu ăn là cách đơn giản nhất để dây bền gấp mấy lần.
Kẻ thù thứ hai là lực kéo. Mỗi lần kéo chuỗi đeo tay qua bàn tay, dây thun bị giãn tới mức tối đa. Nếu bạn tháo đeo nhiều lần trong ngày, hãy lăn chuỗi qua bàn tay thay vì kéo căng, hoặc chuyển sang dây có nút rút. Với chuỗi 108 hạt, tránh cầm một đoạn rồi để cả chuỗi treo lủng lẳng đung đưa lâu, vì sức nặng dồn hết vào điểm cầm.
Thói quen thứ ba là kiểm tra định kỳ. Vài tháng một lần, nhìn kỹ chỗ dây ra khỏi hạt mẫu, vì đây là nơi dây chịu ma sát và lực nhiều nhất. Thấy dây xơ, đổi màu, mỏng đi, hay chuỗi bắt đầu có khe hở giữa các hạt, hãy thay dây trước khi nó tự đứt ở một nơi khó nhặt hạt như bến xe hay sân chùa đông người.
Khi nào nên mang chuỗi tới thợ
Có những trường hợp tự làm không phải là lựa chọn tốt. Chuỗi có nút thắt giữa từng hạt, kiểu chuỗi mỗi hạt ngăn cách bằng một nút nhỏ, đòi hỏi tay nghề và dụng cụ riêng để nút đều nhau. Chuỗi có hạt mẫu bị nứt, lỗ khoan bị vỡ cần thợ khoan lại hoặc thay hạt mẫu. Chuỗi đá nặng nhiều hạt cần dây và cách thắt chịu lực tốt hơn.
Chuỗi kỷ vật quý mà bạn sợ làm hỏng cũng nên để thợ có kinh nghiệm làm, và đề nghị họ giữ nguyên thứ tự hạt, giữ tua cũ. Khi gửi chuỗi, đếm số hạt trước mặt thợ, chụp ảnh lại, để khi nhận về có thể đối chiếu.
Ở nhiều chùa, có Phật tử hoặc các cô các bác trong đạo tràng quen tay xâu chuỗi và sẵn lòng giúp. Hỏi trong đạo tràng nơi bạn sinh hoạt đôi khi là cách nhanh nhất, vừa được làm cẩn thận, vừa có thêm dịp gặp gỡ. Nếu chuỗi hỏng tới mức không xâu lại được, có thể tham khảo các bài về giữ gìn và xử lý pháp khí cũ trong chuyên mục khác của Pháp Phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Tràng hạt bị đứt dây có phải điềm xấu không?
Không có căn cứ cho cách nghĩ đó. Dây đứt thường vì đã cũ, bị mồ hôi và nước làm yếu, hoặc bị kéo mắc vào vật gì đó. Bạn chỉ cần gom đủ hạt và xâu lại hoặc nhờ người xâu giúp.
Chuỗi đứt bị mất vài hạt thì làm sao?
Bạn có thể tìm hạt cùng chất liệu, cùng cỡ để bù vào. Nếu không tìm được, có thể xâu lại với số hạt ít hơn và đổi vị trí hạt cách cho cân, hoặc dùng hạt khác màu làm hạt cách mới.
Nên dùng dây thun hay dây dù cho chuỗi đeo tay?
Dây thun tiện đeo tháo nhưng sẽ chùng sau một thời gian. Dây dù có nút rút bền hơn và ít bị đứt bất ngờ. Nếu bạn hay đeo khi làm việc nhiều, dây dù thường là lựa chọn đỡ phải thay hơn.
Hạt mẫu có ba lỗ dùng để làm gì?
Ba lỗ khoan hình chữ T giúp hai đầu dây từ hai bên vòng chuỗi đi vào hạt mẫu và cùng thoát ra ở lỗ trên. Nhờ vậy nút thắt và tua nằm gọn phía trên hạt mẫu, chuỗi khép kín đẹp mắt.
Tự xâu chuỗi 108 hạt mất bao lâu?
Với người lần đầu làm, khoảng bốn mươi phút đến một tiếng, phần lớn thời gian dành cho đếm hạt và đặt hạt cách. Những lần sau nhanh hơn nhiều. Chuỗi đeo tay dây thun thường chỉ mất mười lăm phút.
Có cần mang chuỗi lên chùa sau khi xâu lại không?
Không bắt buộc. Xâu lại dây là việc giữ gìn bình thường như thay dây đồng hồ. Nếu bạn muốn mang lên chùa theo nếp riêng của mình thì cứ làm, nhưng không có lý do gì phải trả tiền cho việc ấy.