Phướn và lọng là hai loại vật trang nghiêm bằng vải quen thuộc trong chùa Việt: phướn (còn gọi là phan, tràng phan) là dải vải dài treo dọc, còn lọng (gọi trang trọng là bảo cái) là chiếc dù lớn che trên tượng, kiệu hay người được tôn kính. Cả hai có nguồn gốc rất xa ở Ấn Độ cổ, theo Phật giáo đi khắp châu Á, và đến nay vẫn xuất hiện trong chính điện cũng như trong các đám rước ngày lễ.
Bài này giải thích tên gọi, nguồn gốc và ý nghĩa của phướn và lọng ở mức phổ thông, cách chúng được dùng trong chùa và trong lễ rước, nghề làm đồ vải thờ, và cách giữ gìn những món đồ vải dễ mốc, dễ phai này.
Lọng: chiếc dù của sự tôn kính
Ở Ấn Độ cổ, chiếc lọng che nắng là vật dành cho vua chúa và người có địa vị; người hầu cầm lọng đi bên cạnh là dấu hiệu của sự tôn quý. Khi Phật giáo phát triển, hình ảnh chiếc lọng được dùng để tỏ lòng kính với Đức Phật. Trên đỉnh những ngọn tháp cổ thờ xá lợi, người ta đặt những tầng lọng bằng đá, và chính hình ảnh ấy về sau phát triển thành phần chóp nhiều tầng của các ngọn tháp ở nhiều nước châu Á.
Trong bộ tám biểu tượng cát tường quen thuộc ở nhiều truyền thống, nhất là Kim Cương thừa, chiếc lọng quý được xếp vào cùng với bánh xe pháp, hoa sen, bình báu, cá vàng, tù và, nút thắt vô tận và cờ chiến thắng. Theo cách giải thích phổ biến, lọng tượng trưng cho sự che chở khỏi phiền não, như chiếc dù che khỏi nắng gắt. Đây là ý nghĩa biểu tượng trong giáo lý, không phải lời hứa rằng treo lọng trong nhà sẽ tránh được điều xấu.
Ở Việt Nam, lọng có mặt cả trong chùa lẫn trong đình làng, đền miếu. Trong các đám rước, lọng được che trên kiệu chở tượng Phật hoặc bài vị, có khi cắm thành hàng hai bên đường rước. Màu lọng và số lượng lọng tuỳ theo nếp từng nơi; màu vàng thường gặp trong lễ rước Phật, còn nhiều màu khác dùng trong lễ hội làng.
Phướn và tràng phan: dải vải nói lời trang nghiêm
Phướn trong chùa là dải vải dài, hẹp, treo dọc từ trên xuống, thường có viền, có tua hoặc có quả nặng ở đầu dưới cho thẳng. Trên phướn có thể thêu, vẽ hoa văn hoặc viết danh hiệu Phật, Bồ Tát. Phướn được treo hai bên ban thờ, dọc cột chính điện hoặc dựng trên cột cao ngoài sân trong những dịp lễ lớn. Tên gọi phan, tràng phan là âm Hán Việt, còn phướn là cách gọi dân gian của người Việt.
Ở nhiều nơi, tràng phan còn chỉ loại phướn hình trụ nhiều tầng, may bằng vải nhiều lớp, treo rủ từ trần xuống trước tượng. Kiểu này hay gặp trong chùa có ảnh hưởng truyền thống Hoa hoặc trong những đàn lễ lớn. Bên Kim Cương thừa có cột phướn chiến thắng, một biến thể khác của cùng ý tưởng. Mỗi dạng có tên gọi và cách dùng riêng, khó gom vào một định nghĩa chung.
Về ý nghĩa, phướn thường được giải thích là để trang nghiêm đạo tràng và để báo hiệu một nơi đang có lễ. Một lá phướn dựng cao ngoài sân chùa, nhìn từ xa, cho người trong làng biết chùa đang có đại lễ. Trong một số lễ cầu siêu theo phong tục, phướn còn được dùng với ý nghĩa riêng do nhà chùa hướng dẫn. Phần nghi thức này mỗi nơi một khác, nếu cần làm bạn nên hỏi chư tăng.
So sánh nhanh phướn và lọng
Bảng dưới giúp phân biệt hai loại vật trang nghiêm hay bị gọi lẫn. Các đặc điểm là phổ biến, không phải quy chuẩn cho mọi chùa.
| Đặc điểm | Phướn, tràng phan | Lọng, bảo cái |
|---|---|---|
| Hình dạng | Dải vải dài treo dọc, hoặc trụ vải nhiều tầng | Tán tròn hoặc nhiều cạnh, có cán dài hoặc treo từ trần |
| Chất liệu | Vải lụa, gấm, vải tổng hợp; thêu hoặc vẽ | Khung tre hoặc gỗ, phủ vải gấm, viền tua, có khi đính kim loại |
| Vị trí | Hai bên ban thờ, dọc cột, cột cao ngoài sân | Trên tượng, trên kiệu, theo hàng trong đám rước |
| Dùng khi nào | Thường trực trong chính điện hoặc dựng thêm khi có lễ | Lễ rước, đón tiếp trang trọng, che tượng thường trực |
| Ý nghĩa thường được giảng | Trang nghiêm đạo tràng, báo hiệu có lễ | Sự tôn kính, che chở khỏi phiền não |
| Giữ gìn | Dễ bám bụi, phai màu vì nắng | Nặng, vải dễ mốc ở mặt trong, khung có thể mục |
Ở một số chùa, tán gỗ chạm khắc treo trên tượng cũng được gọi là bảo cái, dù không làm bằng vải. Tên gọi trong dân gian khá linh hoạt, nên khi đọc tư liệu bạn nên xem mô tả cụ thể đi kèm.
Nghề làm đồ vải thờ
Phướn, lọng, tàn, quạt, cờ rước và áo kiệu là những món do các làng nghề làm đồ thờ, đồ rước ở đồng bằng Bắc Bộ và một số vùng khác làm ra. Một chiếc lọng truyền thống cần nhiều công đoạn: vót nan tre, làm khung, căng vải, khâu viền, đính tua, sơn cán. Thợ lành nghề phải biết căng vải cho đều để lọng mở ra tròn, không vặn, và khung đủ chắc để chịu gió khi rước ngoài trời.
Phướn thêu tay là phần việc của thợ thêu, đòi hỏi kiên nhẫn. Hoa văn sen, mây, rồng, chữ được thêu bằng chỉ màu, có khi bằng chỉ kim tuyến. Ngày nay nhiều phướn, lọng được in hoặc thêu máy, giá mềm hơn và làm nhanh hơn. Hàng thủ công và hàng công nghiệp đều có chỗ dùng; khác biệt nằm ở độ bền, độ tinh của đường thêu và cảm giác cầm nắm.
Nếu bạn quan tâm đến nghề này ở góc văn hoá, những dịp hội làng, lễ rước là lúc dễ thấy nhất các món đồ vải thờ được dùng đúng chỗ. Bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng nhớ rằng phướn, lọng chủ yếu là đồ dùng của chùa, đình, ít khi cần cho ban thờ tại gia.
Tàn, quạt và những vật trang nghiêm đi cùng
Trong chùa và trong đám rước, phướn và lọng hiếm khi đứng một mình. Đi cùng chúng thường có tàn, một dạng che thấp hơn lọng, có khi chạm gỗ sơn son thếp vàng; có đôi quạt vả hay quạt lá kích cỡ lớn cầm hai bên kiệu; có cờ đuôi nheo, cờ rước nhiều màu tuỳ nếp từng nơi. Mỗi món có vị trí riêng trong đoàn rước, tạo nên một tổng thể cân đối mà người xem nhìn từ xa đã thấy trang trọng.
Ở chính điện, phía trên tượng thường có hoành phi, câu đối, tán gỗ, còn hai bên có phướn, đèn lưu ly, bình hoa. Tất cả hợp lại thành cái gọi là trang nghiêm đạo tràng, tức làm cho nơi thờ tự trở nên trang trọng, sạch đẹp. Cách hiểu phổ biến là người làm việc ấy cũng đang tu tập, vì chăm lo cho nơi thờ Phật là cách giữ tâm cung kính.
Do nguồn gốc gần nhau, đồ rước của chùa và của đình làng đôi khi trông giống nhau, nhất là ở vùng nông thôn Bắc Bộ, nơi chùa và đình cùng một làng và cùng một nhóm thợ làm đồ. Nếu muốn phân biệt kỹ, bạn có thể hỏi người cao tuổi trong làng hoặc ban quản lý di tích, những người nắm rõ nếp của nơi mình.
Giữ gìn phướn, lọng và đồ vải thờ
Đồ vải trong chùa chịu khói hương, ẩm, nắng quanh năm nên xuống cấp nhanh. Vài điểm dưới đây là kinh nghiệm chung của người trông coi chùa và ban quản lý di tích.
- Định kỳ phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc máy hút bụi để ở mức nhẹ, không giũ mạnh làm sổ đường khâu.
- Tránh để phướn, lọng sát đèn dầu, nến, lư hương; vải khô và tua dễ bén lửa.
- Sau mỗi lần rước ngoài trời, lau khô cán, mở lọng phơi trong bóng râm cho khô mặt trong trước khi gấp cất.
- Cất trong túi vải hoặc hộp có lót giấy, để nơi thoáng, có thể dùng gói hút ẩm; không bọc kín trong túi nhựa.
- Vải thêu kim tuyến không giặt máy; nếu cần làm sạch, nên hỏi người làm nghề hoặc giặt tay nhẹ với nước lạnh.
- Đồ vải cổ trong di tích không tự ý giặt, sửa; báo ban quản lý để có người chuyên môn xử lý.
- Đồ đã quá cũ, rách nát: nhiều chùa thay mới, đồ cũ được xử lý kín đáo theo nếp của chùa, không vứt bỏ nơi công cộng.
Trong các đám rước, lọng lớn có thể bị gió lật hoặc giật mạnh. Người cầm lọng nên được hướng dẫn trước, đi đều nhịp, và ban tổ chức nên có người đi kèm để đỡ khi gió to.
Hiểu phướn, lọng để nhìn chùa Việt kỹ hơn
Khi bước vào một ngôi chùa, nhiều người chỉ chú ý đến tượng mà bỏ qua những lớp vật trang nghiêm xung quanh: tán gỗ phía trên, phướn hai bên, lọng đặt ở góc điện chờ ngày rước. Những món ấy góp phần tạo nên không khí của chính điện, và nhiều món là sản phẩm của bàn tay thợ làng nghề qua nhiều thế hệ.
Hiểu ý nghĩa của phướn và lọng cũng giúp bạn nhìn các đám rước với con mắt khác. Hàng lọng vàng che trên kiệu không chỉ để đẹp, mà là cách cộng đồng thể hiện sự tôn kính, kế thừa một biểu tượng có lịch sử hàng nghìn năm. Còn lá phướn dựng cao ngoài sân là lời báo cho cả làng biết rằng hôm nay chùa có lễ.
Ngày nay, nhiều chùa mới xây dùng phướn, lọng in máy với màu sắc rực rỡ; nhiều chùa cổ thì cố giữ những món đồ vải cũ có giá trị thẩm mỹ và lịch sử. Cả hai đều là một phần của đời sống chùa Việt hôm nay. Khi đến thăm một ngôi chùa cổ, hãy ngắm những món đồ ấy bằng mắt, không chạm tay, không giật thử tua vải để chụp ảnh.
Những món đồ ấy không mang phép màu nào, cũng không cần đem về nhà để cầu điều gì. Giá trị của chúng nằm ở vẻ đẹp, ở ý nghĩa biểu tượng và ở công sức của những người làm ra, giữ gìn chúng.
Câu hỏi thường gặp
Phướn và lọng khác nhau thế nào?
Phướn là dải vải dài treo dọc hoặc trụ vải nhiều tầng, dùng để trang nghiêm đạo tràng. Lọng là chiếc dù lớn che trên tượng, kiệu hay người được tôn kính, tượng trưng cho sự tôn kính và che chở.
Bảo cái là gì?
Bảo cái là cách gọi trang trọng của chiếc lọng quý trong văn hoá Phật giáo. Ở một số chùa, tán gỗ chạm treo trên tượng cũng được gọi là bảo cái dù không làm bằng vải.
Lọng có nguồn gốc từ đâu?
Lọng có nguồn gốc từ Ấn Độ cổ, khi chiếc dù che nắng là vật dành cho người có địa vị. Phật giáo dùng hình ảnh này để tỏ lòng kính với Đức Phật, rồi mang theo khắp châu Á.
Có nên treo phướn, lọng ở ban Phật trong nhà không?
Phướn, lọng chủ yếu là đồ dùng của chùa và đình. Ban Phật tại gia thường nhỏ, không cần những món này. Nếu muốn treo, nên chọn cỡ vừa phải và đặt xa đèn, hương để tránh cháy.
Giữ phướn, lọng thế nào cho bền?
Phủi bụi nhẹ định kỳ, để xa lửa, phơi khô trong bóng râm sau khi dùng ngoài trời, cất trong túi vải nơi thoáng. Đồ thêu kim tuyến và đồ vải cổ không tự ý giặt, nên hỏi người làm nghề.
Treo lọng có giúp tránh điều xấu không?
Ý nghĩa che chở của lọng là biểu tượng trong giáo lý, chỉ sự che chở khỏi phiền não. Các chùa không giảng rằng treo lọng trong nhà sẽ tránh được tai hoạ hay đem lại may mắn.