Hạt nhựa giả gỗ thường có vân lặp lại giống hệt nhau giữa các hạt, đường nối khuôn mờ quanh thân và cảm giác trơn, ấm lên nhanh trong tay; hạt ép bột gỗ có mặt cắt đồng nhất, không thớ; hạt nhuộm để lại màu trên khăn ẩm; còn gỗ tẩm hương thơm gắt lúc đầu rồi tắt nhanh. Phần lớn các dấu hiệu này có thể nhận ra bằng mắt, tay và mũi, không cần đốt hay cắt hạt.
Chuỗi rẻ làm bằng nhựa hay bột gỗ ép không có gì sai nếu được bán đúng tên; chúng nhẹ, đều, hợp với chuỗi phát tặng hoặc chuỗi tập lần cho người mới. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng ấy được gọi là đàn hương, trắc, hạt kim cang tự nhiên. Bài này giúp bạn đọc mô tả cho tỉnh và tự kiểm sơ bộ. Với chuỗi đá quý, cách giám định khoáng vật là chuyện riêng, bạn nên tìm các trang chuyên về đá.
Dấu hiệu nhận biết từng loại
Bảng tóm những điểm có thể quan sát mà không làm hỏng hạt. Không dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối; khi nhiều dấu hiệu cùng chỉ về một hướng, khả năng mới cao.
| Loại | Nhìn | Cầm, sờ | Ngửi |
|---|---|---|---|
| Gỗ thật | Vân mỗi hạt mỗi khác, có lỗ mạch li ti dưới ánh sáng nghiêng | Ấm dần chậm, mặt hơi có thớ | Mùi gỗ dịu, có loại gần như không mùi |
| Nhựa giả gỗ | Vân lặp lại, màu quá đều, đôi khi thấy đường nối khuôn | Trơn láng như sơn, ấm nhanh, gõ vào nhau tiếng đục và nhẹ | Không mùi gỗ, có khi hơi mùi nhựa khi để trong túi kín |
| Hạt ép bột gỗ | Không có thớ rõ, mặt hạt như được nén mịn | Nặng vừa phải, mép lỗ khoan hơi xốp | Có thể có mùi keo nhẹ |
| Hạt nhuộm | Màu đậm đều tới cả lòng lỗ khoan; chỗ va chạm lộ màu khác | Như gỗ thật | Như gỗ nền |
| Gỗ tẩm hương | Như gỗ thường | Như gỗ thường | Thơm gắt, nồng lúc mới mua, nhạt hẳn sau vài tuần |
Một chuỗi có thể kết hợp nhiều thứ: gỗ thường được nhuộm sẫm cho giống mun, rồi tẩm tinh dầu cho giống đàn hương. Vì vậy đừng dừng lại khi thấy một dấu hiệu "thật"; xem đủ cả ba giác quan.
Nhựa giả gỗ: vân lặp, đường khuôn và tiếng gõ
Hạt nhựa giả gỗ ngày nay làm khá khéo, vân in hoặc vân đúc nhìn qua rất giống gỗ. Điểm yếu của chúng là sự đồng đều. Gỗ thật là vật liệu tự nhiên, nên trên một chuỗi 108 hạt không thể có hai hạt vân giống hệt nhau. Hãy xếp vài hạt cạnh nhau dưới ánh sáng ban ngày; nếu thấy cùng một đường vân xuất hiện lặp lại ở nhiều hạt, đó là dấu hiệu của khuôn đúc hoặc vân in.
Dấu hiệu thứ hai là đường nối khuôn. Hạt nhựa đúc trong khuôn hai nửa thường có một đường mờ chạy vòng quanh thân, nhất là ở hạt rẻ. Xoay hạt dưới ánh sáng nghiêng, bạn có thể thấy một vệt bóng khác thường. Lỗ khoan của hạt nhựa cũng thường quá tròn, quá sạch, không có thớ xơ như gỗ.
Dấu hiệu thứ ba là cảm giác. Nhựa ấm lên rất nhanh trong lòng bàn tay, mặt hạt trơn như phủ sơn. Gõ nhẹ hai hạt vào nhau, gỗ cứng cho tiếng đanh, gọn; nhựa cho tiếng đục và "rỗng" hơn. Cách thử bằng kim nung nóng hay bật lửa hay được truyền trên mạng, nhưng nó làm cháy, hỏng hạt và có thể gây bỏng; với chuỗi bạn chưa mua, người bán cũng sẽ không cho phép. Tốt nhất là bỏ qua cách đó.
Hạt ép bột gỗ và hạt nhuộm: khó nhận hơn
Hạt ép được làm từ mùn cưa, bột gỗ trộn keo rồi nén thành phôi trước khi tiện. Nó có mùi gỗ thật, độ nặng gần với gỗ, nên khó phân biệt hơn nhựa. Dấu hiệu là bề mặt không có thớ dọc, các lỗ mạch li ti vốn thấy ở gỗ tự nhiên không có; nhìn kỹ mép lỗ khoan thấy hơi xốp, đôi khi có hạt bột nhỏ. Hạt ép thường được bán dưới tên chung chung như "gỗ thơm", "gỗ tự nhiên" mà không ghi loại gỗ cụ thể.
Hạt nhuộm là gỗ thật nhưng bị nhuộm màu để trông giống loại gỗ quý hơn, phổ biến nhất là nhuộm đen giả mun và nhuộm đỏ tím giả trắc. Cách kiểm nhẹ nhàng là lấy một khăn trắng hơi ẩm, chà vào một hạt ở chỗ khuất vài lần; nếu khăn ngả màu rõ, hạt đã được nhuộm. Một dấu hiệu khác là màu đậm đều thấm cả vào lòng lỗ khoan, trong khi gỗ quý tự nhiên thường có chỗ đậm chỗ nhạt theo vân.
Hạt nhuộm và hạt ép không làm hại người dùng trong điều kiện bình thường. Chỉ nên lưu ý rằng màu nhuộm có thể phai ra quần áo sáng màu khi đổ mồ hôi nhiều, và hạt ép kém chịu nước hơn gỗ đặc, dính nước dễ phồng.
Gỗ tẩm hương và chuyện đàn hương
Đàn hương là loại gỗ hay bị làm giả nhất trong các chuỗi tràng hạt, vì mùi thơm là điểm bán hàng chính. Cách làm phổ biến là dùng gỗ thường, ngâm hoặc phun tinh dầu đàn hương tổng hợp. Lúc mới mở hộp, chuỗi thơm nồng, có khi thơm cả phòng; sau vài tuần, mùi tắt gần hết và không quay lại dù cọ xát.
Gỗ đàn hương thật có mùi dịu, ngọt, không gắt. Mùi tự nhiên giảm dần theo năm tháng nhưng khi cọ hạt vào lòng bàn tay hay hà hơi ấm vào, mùi thường dậy lên lại. Màu gỗ đàn hương thật là vàng nhạt đến nâu nhạt, vân mịn; chuỗi đàn hương màu đỏ sẫm hay nâu đen là điều nên hỏi kỹ.
Một cách kiểm sơ bộ là để chuỗi trong túi giấy kín một đêm rồi mở ra ngửi, so với lúc mới mua sau vài tuần. Nếu mùi chỉ là một lớp phủ bên ngoài, sự chênh lệch sẽ rất rõ. Với chuỗi được bán như đàn hương quý giá cao, bạn có quyền đề nghị người bán nói rõ nguồn gốc gỗ, và cân nhắc kỹ nếu họ chỉ đưa ra lời khẳng định.
Đọc mô tả sản phẩm cho tỉnh táo
Nhiều chuỗi tràng hạt được bán qua mạng, nơi bạn không cầm được hàng. Lúc đó, phần chữ trong mô tả là thứ duy nhất để đánh giá. Mấy điểm dưới đây giúp bạn đọc mô tả kỹ hơn.
- Mô tả có ghi tên loại gỗ hoặc loại hạt cụ thể không, hay chỉ ghi "gỗ thơm", "gỗ quý", "hạt tự nhiên" chung chung.
- Có ảnh chụp ánh sáng tự nhiên, cận từng hạt, cận lỗ khoan không, hay chỉ có ảnh chỉnh màu đẹp đẽ.
- Có ghi đường kính hạt, số hạt, loại dây không. Người bán làm nghề thật thường ghi rõ những thông số này.
- Phần mô tả dành bao nhiêu chữ cho chất liệu, bao nhiêu chữ cho công dụng. Mô tả dài về "trừ tà, hộ mệnh, hợp mệnh, đã khai quang" mà ngắn về chất liệu là dấu hiệu nên dè dặt.
- Có chính sách đổi trả khi chuỗi không đúng mô tả không. Đây là quyền lợi bình thường của người mua.
- Lời đánh giá của người mua có nói về chất liệu, mùi, độ bền sau vài tháng không, hay chỉ khen chung chung ngay lúc nhận hàng.
Bạn không cần tránh hàng rẻ; bạn chỉ cần mua đúng thứ mình nghĩ là mình đang mua. Nếu muốn xem những vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng, có thể tham khảo thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Mua trực tiếp: những câu nên hỏi người bán
Hạt làm từ gỗ gì, hay hạt của cây gì? Người bán có hiểu biết sẽ trả lời cụ thể. Câu trả lời chung chung như "gỗ quý", "gỗ thơm" không có nghĩa là lừa, nhưng cho thấy họ không chắc hoặc không muốn nói rõ.
Hạt có được nhuộm hay tẩm gì không? Câu hỏi thẳng thường nhận được câu trả lời thẳng. Nhiều người bán thật thà sẽ nói ngay chuỗi này nhuộm cho đều màu, chuỗi kia tẩm thêm hương.
Cho xem một hạt dưới ánh sáng ngoài cửa được không? Ánh đèn vàng trong cửa hàng làm mọi loại gỗ trông ấm và sang. Ra chỗ sáng tự nhiên là cách nhanh nhất để thấy vân thật, màu thật.
Dây là dây gì, có thay được không? Người làm nghề sẽ cho biết loại dây và thường nhận thay dây khi cần. Chuỗi xâu bằng dây kém đi kèm hạt đẹp là kiểu hàng làm vội để bán nhanh.
Có đổi được nếu về nhà thấy không đúng mô tả không? Không phải để nghi ngờ người bán, mà để hai bên rõ ràng từ đầu. Người bán tự tin vào hàng của mình thường không ngại câu hỏi này.
Hạt thực vật giả và lời cuối về giá trị của chuỗi
Hạt thực vật cũng bị làm giả. Hạt kim cang nhựa đúc có các rãnh đều tăm tắp như in, không có những gai sần nhỏ không đều như hạt thật; hạt bồ đề nhựa thì nhẹ, trơn, các chấm li ti xếp đều một cách bất thường. Hạt kim cang thật nhưng được khắc thêm rãnh để thành loại "nhiều mặt hiếm" là kiểu giả khó nhận hơn, thường chỉ gặp ở hàng được bán giá cao.
Điều quan trọng hơn mọi mẹo phân biệt là hiểu rằng giá trị của một chuỗi tràng hạt với người dùng không nằm ở việc nó làm bằng gỗ quý hay gỗ thường. Một chuỗi gỗ mít giản dị được lần mỗi tối trong nhiều năm có ý nghĩa hơn một chuỗi đàn hương thật cất trong tủ. Phân biệt thật giả là để bạn không trả tiền sai, không phải để đánh giá một chuỗi "linh" hay "không linh".
Nếu chuỗi bạn lỡ mua hoá ra là nhựa hay gỗ ép, nó vẫn dùng để lần được, vẫn giúp bạn đếm như mọi chuỗi khác. Bạn có thể dùng tiếp nếu thấy thoải mái, hoặc đổi trả nếu người bán đã mô tả sai. Không có lý do gì phải coi chuỗi ấy là xui hay phải bỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào chắc chắn phân biệt gỗ thật với nhựa mà không làm hỏng hạt không?
Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối chỉ bằng mắt và tay, nhưng kết hợp nhiều dấu hiệu như vân lặp lại, đường nối khuôn, độ ấm, tiếng gõ và mùi thường đủ để nhận ra phần lớn hàng nhựa. Trường hợp còn nghi ngờ, nhờ người làm nghề gỗ xem trực tiếp.
Thử tràng hạt bằng bật lửa có nên không?
Không nên. Cách này làm cháy, hỏng hạt, có thể gây bỏng và bén lửa, lại không cho kết quả rõ ràng với hạt nhuộm hay hạt ép. Người bán cũng không cho thử trên hàng chưa mua. Hãy dùng các dấu hiệu quan sát được thay thế.
Chuỗi hạt ép bột gỗ có dùng được không?
Dùng được. Hạt ép đều, nhẹ, rẻ, hợp làm chuỗi tập lần hay chuỗi phát tặng. Chỉ nên tránh để chuỗi dính nước nhiều vì hạt ép dễ phồng. Điều quan trọng là được bán đúng tên, không bị gọi là gỗ quý.
Tràng hạt đàn hương mới mua rất thơm có phải hàng thật không?
Thơm nồng chưa chắc là thật. Gỗ đàn hương thật có mùi dịu, ngọt và mùi dậy lên khi cọ xát. Hàng tẩm tinh dầu thường thơm gắt lúc đầu rồi tắt nhanh sau vài tuần, không quay lại.
Mua phải tràng hạt giả thì có nên vứt đi không?
Không cần. Chuỗi vẫn dùng để lần và đếm được như mọi chuỗi khác. Nếu người bán đã mô tả sai, bạn có quyền đề nghị đổi trả. Nếu thấy thoải mái, cứ dùng tiếp; không có lý do gì để coi chuỗi ấy là điều xui.
Tràng hạt đá thì phân biệt thật giả thế nào?
Đá cần các phép thử khoáng vật riêng như độ cứng, tỉ trọng, soi dưới kính, đôi khi cần nơi giám định. Phần này vượt ngoài phạm vi chuyên mục tràng hạt; bạn nên tìm các trang chuyên về đá quý và khoáng vật để đọc kỹ hơn.