Nhiều người đeo tràng hạt ở tay giữ nếp tháo chuỗi ra khi tắm, khi vào nhà vệ sinh, khi ngủ và khi làm những việc nặng, bẩn; lý do một phần là tôn trọng một vật dùng để niệm, một phần rất thực tế là giữ cho chuỗi khỏi ướt, khỏi đứt. Không có một bộ "điều kiêng" thống nhất cho mọi người; mỗi chùa, mỗi gia đình có cách nói riêng.
Bài này tách hai lớp lý do ấy ra cho rõ: đâu là nếp tôn trọng mà nhiều người giữ, đâu là việc giữ gìn chất liệu, và đâu là những lời đồn kiểu "đeo sai tay là mất lộc" không có căn cứ trong các bài giảng phổ thông. Nếu bạn đã quy y hoặc sinh hoạt ở một đạo tràng, lời dặn của thầy nơi đó là điều nên theo trước tiên.
Vì sao nhiều người đeo tràng hạt ở tay
Chuỗi đeo tay, thường là 18 hoặc 21 hạt, là cỡ tràng hạt phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay. Lý do đầu tiên là tiện: chuỗi nằm sẵn ở cổ tay, lúc nào muốn niệm vài câu thì tháo ra lần, xong lại đeo vào. Với người đi làm, đeo tay gọn hơn nhiều so với mang chuỗi 108 hạt trong túi.
Lý do thứ hai là lời nhắc. Nhiều người nói chuỗi trên tay giúp họ nhớ giữ lời nói, chậm lại trước khi nổi nóng, hay đơn giản là nhớ rằng mình đang tập sống theo một lối nào đó. Ở góc này, chuỗi hạt giống một chiếc nhẫn cưới hay một sợi dây đỏ buộc tay: giá trị nằm ở điều nó nhắc, không phải ở bản thân vật.
Lý do thứ ba là kỷ niệm. Chuỗi được tặng sau lễ quy y, chuỗi mua ở một ngôi chùa đã đến trong chuyến đi xa, chuỗi mẹ để lại. Người ta đeo để mang theo kỷ niệm ấy bên mình. Cũng có người đeo vì thích kiểu dáng; điều đó không sai, chỉ là khi đeo một vật mà nhiều người xung quanh coi là thiêng, bạn nên biết những nếp cơ bản để khỏi làm ai phật lòng.
Những lúc nhiều người tháo chuỗi ra và lý do
Bảng dưới gom những nếp thường được nhắc, kèm hai loại lý do. Cột "lý do giữ gìn" là điều có thể kiểm chứng được trên chất liệu; cột "lý do tôn trọng" là quan niệm của nhiều người, không phải quy định chung.
| Lúc nào | Lý do tôn trọng hay được nhắc | Lý do giữ gìn chuỗi |
|---|---|---|
| Khi tắm, rửa bát, giặt giũ | Không để vật dùng niệm ở nơi tắm rửa | Nước làm gỗ và hạt thực vật nứt, mốc; dây thun nhanh chùng |
| Khi vào nhà vệ sinh | Nhiều người coi là nơi không trang nghiêm | Môi trường ẩm, dễ bám vi khuẩn |
| Khi ngủ | Một số người cất chuỗi lên ban hoặc chỗ cao sạch trước khi ngủ | Nằm đè lên chuỗi làm dây giãn, hạt cấn vào cổ tay |
| Khi làm việc nặng, chơi thể thao | Ít được nhắc | Dễ va đập, mắc vào dụng cụ, đứt dây |
| Khi vợ chồng gần gũi | Nhiều người giữ nếp tháo chuỗi ra | Không có lý do chất liệu đặc biệt |
| Khi uống rượu, đến chỗ ăn nhậu | Một số người tháo vì thấy không hợp với ý nghĩa của chuỗi | Dễ dính đồ ăn, rượu; dễ để quên |
| Khi khám bệnh, chụp chiếu, phẫu thuật | Không liên quan | Nhân viên y tế thường yêu cầu tháo mọi vật trên tay |
Có thể thấy phần lớn các nếp "kiêng" trùng khớp với việc giữ chuỗi cho bền. Người xưa có lẽ cũng đã quan sát được rằng chuỗi đeo khi tắm thì mau hỏng, và gắn lời dặn ấy với lòng tôn trọng để con cháu dễ nhớ.
Đeo tay trái hay tay phải
Câu hỏi này xuất hiện rất nhiều, và câu trả lời không có một đáp án chung. Một số người đeo tay trái để tay phải rảnh làm việc, ký giấy, cầm đũa; một số người đeo tay phải vì quen lần hạt bằng tay đó. Cũng có những cách giải thích kiểu "tay trái nhận, tay phải cho", nhưng đó là quan niệm truyền miệng, không phải quy định trong các bài giảng phổ thông về tràng hạt.
Điều đáng lưu ý hơn là tính thực tế. Đeo ở tay thuận khi làm việc nhiều dễ va đập, mắc vào đồ vật, và đổ mồ hôi nhiều hơn. Nếu công việc của bạn dùng tay nhiều, đeo bên tay không thuận sẽ đỡ hỏng chuỗi. Nếu bạn quen tháo ra lần thường xuyên, đeo bên tay nào tiện tháo thì đeo bên đó.
Những lời kiểu "đeo sai tay là mất tài lộc, rước xui" không có căn cứ trong các nguồn Phật học phổ thông. Nếu ai đó nói với bạn như vậy để bán thêm một chuỗi khác, bạn có thể bình tĩnh bỏ qua. Nếu người nói là người thân lớn tuổi trong nhà, có lẽ cách nhẹ nhàng nhất là làm theo cho họ vui, vì việc đổi tay không làm hại ai.
Những điều nhiều người tránh khi đeo chuỗi
Tránh quấn chuỗi 108 hạt nhiều vòng quá chặt. Chuỗi dài quấn bốn năm vòng ở cổ tay trông gọn nhưng dây bị kéo căng liên tục, nhanh đứt và cấn tay. Nếu muốn mang chuỗi dài, đeo cổ hoặc cất túi thường tiện hơn.
Tránh xoay chuỗi như đồ nghịch tay. Một số người có thói quen quay vòng chuỗi trên ngón tay hay gõ chuỗi xuống bàn khi nói chuyện. Với người coi chuỗi là pháp khí, cử chỉ này có thể gây khó chịu.
Tránh đặt chuỗi xuống sàn, ghế, giường. Khi phải tháo ra, nhiều người đặt chuỗi lên bàn, vào túi áo trên, hay chỗ cao sạch thay vì ném lên giường hay để dưới đất.
Tránh đeo chuỗi ở cổ chân. Ít người làm vậy, nhưng nếu có, nhiều Phật tử sẽ thấy không phù hợp vì chân gắn với chỗ thấp, chỗ bẩn trong cách nghĩ của người Việt.
Tránh cho người khác mượn đeo tuỳ tiện. Đây không phải điều kiêng kỵ, mà vì nhiều người coi chuỗi là vật riêng gắn với việc niệm của mình. Muốn cho ai đó, hãy tặng hẳn một chuỗi.
Đeo tràng hạt nơi làm việc, trường học và nơi công cộng
Ở phần lớn công sở Việt Nam, đeo một chuỗi hạt nhỏ ở tay không gặp trở ngại gì. Một số ngành có quy định không đeo trang sức khi làm việc, như chế biến thực phẩm, y tế, xưởng máy có bộ phận quay. Quy định ấy áp dụng cho cả tràng hạt, vì lý do vệ sinh và an toàn: chuỗi có thể rơi vào thực phẩm hoặc cuốn vào máy. Trong những trường hợp này, cất chuỗi vào túi trong giờ làm là cách vẹn cả đôi đường.
Ở trường học, học sinh nhỏ đeo chuỗi hạt có thể bị bạn bè kéo giật, hạt văng ra. Nếu con bạn muốn đeo, nên chọn chuỗi dây chắc, hạt không quá nhỏ, và dặn con tháo ra khi chơi thể thao. Một số trường có quy định về trang phục và phụ kiện; hãy tìm hiểu trước để con không bị nhắc nhở.
Ở nơi công cộng, đặc biệt khi đến nơi thờ tự của tôn giáo khác, bạn không cần tháo chuỗi, nhưng nên giữ chuỗi gọn trên tay và cư xử như một vị khách. Cũng như bạn mong người khác tôn trọng chuỗi hạt của mình, hãy tôn trọng nếp sinh hoạt của nơi bạn đến.
Chuỗi đeo tay vừa vặn: đo cổ tay, chọn dây và độ lỏng
Một chuỗi đeo tay dễ chịu là chuỗi bạn quên rằng mình đang đeo. Muốn vậy, trước hết đo vòng cổ tay bằng thước dây mềm, quấn sát nhưng không siết, rồi cộng thêm khoảng một đến hai centimet tuỳ bạn thích đeo ôm hay lỏng. Hạt càng to, phần cộng thêm càng nên nhiều hơn, vì hạt to chiếm chỗ bên trong vòng tay.
Dây thun là loại phổ biến nhất cho chuỗi đeo tay vì dễ tháo, dễ đeo. Nhược điểm là thun lão hoá theo thời gian, đặc biệt khi gặp nắng, mồ hôi và nước; sau một hai năm chuỗi thường chùng, lỏng dần. Dây dù hoặc dây tơ có nút rút điều chỉnh được bền hơn, đeo vào tháo ra hơi mất công nhưng ít lo đứt bất ngờ.
Nếu bạn thường tháo chuỗi ra lần, đừng chọn chuỗi quá ôm: mỗi lần kéo chuỗi qua bàn tay là một lần dây bị kéo giãn. Nếu bạn chỉ đeo như một lời nhắc, chuỗi ôm vừa sẽ ít va đập hơn. Người làm việc văn phòng nhiều nên để ý hạt ở mặt trong cổ tay: hạt to, cứng tì xuống mặt bàn khi gõ phím cả ngày có thể gây khó chịu, chọn hạt nhỏ hơn hoặc xoay hạt mẫu ra mặt ngoài sẽ đỡ.
Với trẻ nhỏ và người già, chọn chuỗi nhẹ, dây chắc, không quá chật. Người già có cổ tay mỏng da, dễ bầm; chuỗi đá nặng siết lâu có thể để lại vết hằn, nên chuỗi gỗ hoặc hạt thực vật thường hợp hơn.
Lời đồn và cách nghe cho tỉnh táo
Xung quanh chuyện đeo tràng hạt có khá nhiều lời đồn: chuỗi tự đứt là điềm báo, đeo chuỗi của người khác là "mang nghiệp", phụ nữ mang thai không được đeo, đeo khi đi đám tang phải bỏ chuỗi ở đó. Những điều này không có trong các bài giảng phổ thông về tràng hạt ở chùa Việt, và nhiều thầy đã nói rõ rằng không nên vì chúng mà sinh lo lắng.
Chuỗi đứt gần như luôn có lý do vật lý: dây đã cũ, dây thun chùng, bị kéo mắc vào vật gì đó. Đứt thì nhặt hạt, xâu lại, hoặc thay chuỗi mới; không cần đi xem bói hay cúng giải. Phụ nữ mang thai đeo chuỗi không có gì phải lo, chỉ nên chọn chuỗi nhẹ, không quá chật vì tay có thể phù trong thai kỳ.
Nếu một lời đồn làm bạn bất an, cách tốt nhất là hỏi trực tiếp chư tăng, ni nơi bạn tin tưởng. Phần lớn các vị sẽ giải thích rằng tràng hạt là phương tiện hỗ trợ việc tu tập, không phải vật mang điềm báo.
Câu hỏi thường gặp
Đeo tràng hạt đi tắm có sao không?
Về mặt tôn trọng, nhiều người giữ nếp tháo chuỗi trước khi tắm. Về mặt chất liệu, nước làm hạt gỗ và hạt thực vật nứt, mốc, dây nhanh hỏng. Vì cả hai lý do, tháo chuỗi trước khi tắm là thói quen nên giữ.
Ngủ có cần tháo tràng hạt ra không?
Nhiều người tháo chuỗi ra để lên chỗ cao sạch trước khi ngủ, coi đó là cách tôn trọng. Về thực tế, nằm đè lên chuỗi làm dây giãn và hạt cấn vào tay. Nếu bạn ngủ quên mà vẫn đeo, cũng không có điều gì đáng lo.
Chuỗi tràng hạt tự nhiên đứt có phải điềm xấu không?
Không có căn cứ cho việc coi chuỗi đứt là điềm báo. Dây đứt thường vì đã cũ, chùng hoặc bị kéo mắc. Bạn nhặt hạt, đếm lại, nhờ người xâu lại hoặc tự thay dây là xong.
Phụ nữ mang thai có đeo tràng hạt được không?
Được. Không có quy định phổ biến nào cấm phụ nữ mang thai đeo tràng hạt. Chỉ nên chọn chuỗi nhẹ, dây có độ co giãn hoặc đeo lỏng, vì cổ tay có thể phù trong những tháng cuối thai kỳ.
Đeo tràng hạt đi đám tang có phải bỏ lại không?
Đây là lời đồn không có trong các bài giảng phổ thông. Nhiều Phật tử đến viếng còn lần chuỗi niệm Phật cho người đã khuất. Bạn cứ đeo bình thường, giữ chuỗi gọn gàng và cư xử trang nghiêm theo nếp của gia đình có tang.
Người không theo đạo Phật đeo tràng hạt có bị coi là thiếu tôn trọng không?
Thường là không, nếu người đeo đối xử với chuỗi tử tế: không quăng ném, không đeo ở cổ chân, không dùng để đùa. Nhiều người đeo vì cảm mến hoặc vì kỷ niệm, và điều đó được hiểu.