Ngọn đèn trên ban Phật, theo cách hiểu phổ biến, tượng trưng cho trí tuệ soi sáng chỗ mê lầm, và việc dâng đèn là lời tự nhắc giữ cho tâm mình tỉnh sáng. Từ ngọn đèn dầu lạc của chùa làng xưa, đèn bơ của Kim Cương thừa, nến sáp đến đèn điện hình búp sen ngày nay, hình thức đổi thay nhiều nhưng ý nghĩa biểu tượng vẫn giữ nguyên.
Bài này giải thích ý nghĩa ngọn đèn trong văn hoá Phật giáo, các loại đèn hay gặp trên ban Phật ở chùa và ở nhà, ưu nhược điểm của từng loại, và những nguyên tắc an toàn lửa, an toàn điện mà gia đình nào có ban thờ cũng nên biết.
Ngọn đèn trong văn hoá Phật giáo
Hình ảnh ánh sáng xua tan bóng tối xuất hiện dày đặc trong văn chương Phật giáo. Sự giác ngộ thường được ví như bừng sáng, còn sự mê lầm được ví như đêm tối. Vì vậy, ngọn đèn đặt trước tượng Phật mang ý nghĩa vừa kính ngưỡng vừa tự nhắc: người dâng đèn mong tâm mình được soi sáng như ngọn đèn ấy. Chữ truyền đăng, tức truyền đèn, còn được dùng để nói về việc thầy trao truyền giáo pháp cho trò qua các thế hệ.
Một câu chuyện được kể nhiều trong văn học Phật giáo là chuyện người phụ nữ nghèo chỉ đủ tiền mua chút dầu thắp một ngọn đèn nhỏ dâng Phật. Đêm ấy gió thổi, nhiều ngọn đèn lớn của người giàu tắt, riêng ngọn đèn nhỏ của bà vẫn cháy. Truyện có nhiều dị bản, nhưng điều mà các bài giảng rút ra thường giống nhau: giá trị của phẩm vật nằm ở lòng thành, không ở kích cỡ.
Ở Việt Nam, ngọn đèn còn gắn với hình ảnh chùa làng ban đêm: ánh đèn dầu leo lét trong chính điện, người trông chùa đi thêm dầu, khêu bấc trước giờ tụng kinh tối. Những cảnh đó nay hiếm dần vì đèn điện, nhưng vẫn còn ở một số chùa vùng quê và trong ký ức của nhiều thế hệ.
Các loại đèn hay gặp và đặc điểm
Bảng dưới so sánh các loại đèn thường thấy trên ban Phật ở Việt Nam. Không loại nào là bắt buộc; mỗi chùa, mỗi nhà chọn theo điều kiện và nếp riêng.
| Loại đèn | Nhiên liệu, cấu tạo | Gặp ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đèn dầu | Dầu lạc, dầu thực vật hoặc dầu hoả, bấc vải, thân đồng hay sành | Chùa làng, nhà xưa | Có lửa trần, cần người trông, khói muội bám tượng |
| Đèn lưu ly | Đèn dầu hoặc đèn điện đặt trong chụp thuỷ tinh màu, nhiều kiểu treo hoặc đặt | Ban Phật, ban gia tiên | Chụp kính nóng khi dùng dầu, cần vệ sinh muội |
| Đèn bơ | Bơ sữa tinh luyện hoặc dầu thực vật trong chén kim loại | Truyền thống Kim Cương thừa | Cháy lâu, nhiều khói, chảy mỡ khi trời nóng |
| Nến sáp | Sáp parafin, sáp đậu nành, sáp ong, bấc cotton | Chùa, nhà, lễ hoa đăng | Lửa trần, dễ đổ, chảy sáp xuống khăn |
| Đèn điện | Bóng LED hình búp sen, nến điện, đèn quả nhót | Phổ biến ở nhà phố, chung cư, nhiều chùa | An toàn hơn lửa, cần dây và ổ cắm chất lượng |
Nhiều gia đình kết hợp: ngày thường bật đèn điện, ngày rằm, mùng một hay dịp lễ thắp thêm một ngọn nến hoặc đèn dầu nhỏ trong lúc có người ở nhà. Cách đó vừa giữ nếp, vừa hạn chế rủi ro.
Đặt đèn trên ban Phật: thành đôi, vị trí và ánh sáng
Trên phần lớn ban Phật ở chùa Việt và trong nhà, đèn thường được đặt thành đôi hai bên tượng hoặc ảnh Phật, cân với bình hoa và đĩa quả. Cách bày đối xứng này phổ biến trong kiến trúc và bày biện truyền thống Á Đông nói chung, tạo cảm giác ngay ngắn, tĩnh. Một số nhà chỉ có một ngọn đèn đặt giữa phía trước; cách đó cũng không có gì sai, nhất là khi ban nhỏ.
Về vị trí, đèn nên đặt thấp hơn tượng và lùi ra phía trước một chút để ánh sáng hắt lên chứ không chiếu thẳng vào mắt người đứng lễ. Đèn có lửa trần thì không đặt sát tượng gỗ, tượng sơn thếp, vì nhiệt và muội lâu ngày làm xỉn lớp sơn. Đèn điện treo phía trên ban nên có chụp, tránh để bóng trần chói.
Ánh sáng ấm, dịu thường được ưa hơn ánh sáng trắng lạnh. Nhiều gia đình chọn bóng màu vàng nhạt, công suất nhỏ, đủ để nhìn rõ tượng vào buổi tối mà không làm phòng chói. Nếu ban thờ nằm trong phòng khách, có thể dùng công tắc riêng để bật tắt đèn ban mà không phụ thuộc đèn trần. Đó là những chi tiết nhỏ nhưng giúp góc thờ giữ được vẻ tĩnh lặng quanh năm.
Đèn dầu và đèn lưu ly: giữ nếp xưa cho đúng cách
Chọn dầu. Dầu thực vật như dầu lạc cháy êm, ít mùi hơn dầu hoả và không gây mùi khét trong phòng. Dầu hoả dễ bắt lửa hơn, khói nhiều hơn, không nên dùng trong phòng kín.
Bấc vừa phải. Bấc kéo lên quá cao làm ngọn lửa to, khói đen bám vào tượng, ảnh và trần nhà. Bấc nên chỉ nhô một chút khỏi miệng đèn, ngọn lửa nhỏ, đều.
Chụp kính. Đèn lưu ly dùng dầu có chụp kính để chắn gió. Chụp kính nóng khi đèn cháy lâu; khi lau, đợi đèn nguội hẳn, dùng khăn mềm và nước ấm pha chút xà phòng loãng.
Lau muội định kỳ. Khói đèn dầu tích lại thành lớp muội đen trên tượng, khung ảnh và trần ngay phía trên ban. Lau nhẹ bằng khăn khô mềm mỗi tuần dễ hơn nhiều so với để lâu rồi phải cọ rửa, vì cọ mạnh có thể làm bong lớp sơn hoặc thếp vàng trên tượng.
Không cháy qua đêm không người. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Đèn dầu cháy suốt đêm trong khi cả nhà ngủ là nguồn cháy đã gây nhiều vụ hoả hoạn ở nhà ống, nhà có gác lửng. Nếu muốn có ánh sáng liên tục, hãy dùng đèn điện.
Đèn điện trên ban Phật: tiện mà vẫn cần cẩn thận
Đèn điện ngày nay là lựa chọn phổ biến nhất ở thành phố. Chúng không có lửa trần, không muội khói, bật suốt ngày đêm được. Nhiều chùa lớn cũng dùng đèn điện cho các ngọn đèn thường trực và chỉ thắp nến, đèn dầu trong khoá lễ. Về ý nghĩa, phần lớn các bài giảng phổ thông đều cho rằng đèn điện vẫn là ngọn đèn dâng Phật, không có gì kém trang nghiêm.
Tuy vậy, đèn điện có rủi ro riêng. Ban thờ thường đặt cao, dây điện bị kéo vắt qua tường, cắm vào ổ nhiều lỗ dùng chung với tivi, quạt. Đèn bật liên tục nhiều năm, dây cũ, ổ cắm lỏng, chuột cắn dây đều có thể gây chập. Bạn nên chọn đèn có nguồn gốc rõ ràng, dây đi gọn trong nẹp, ổ cắm riêng không quá tải, và định kỳ sờ thử xem phích cắm có nóng bất thường không.
Một số mẫu đèn điện nhấp nháy nhiều màu, chạy chữ hoặc phát nhạc. Theo nếp chung của các chùa, ánh sáng trên ban Phật nên dịu, đều, đơn sắc ấm; đèn chớp nháy dễ làm mất vẻ tĩnh lặng mà ban thờ cần có. Đây là chuyện thẩm mỹ và không khí, mỗi nhà có thể tự cân nhắc.
Giữ lửa an toàn quanh ban Phật
Ban Phật thường có cả hương, đèn, hoa khô, vải phủ, giấy tờ gần nhau. Danh sách dưới đây là những điểm nên rà định kỳ, nhất là ở nhà phố hẹp và chung cư.
- Không để lửa trần (đèn dầu, nến, hương) cháy khi không có người ở nhà hoặc khi cả nhà đi ngủ.
- Đặt nến, đèn dầu trên đĩa kim loại hoặc sứ có vành, cách rèm, vải trải ban, hoa khô ít nhất một gang tay.
- Không đặt ban thờ có lửa trần ngay dưới quạt trần, cửa sổ gió lùa; gió có thể đẩy lửa sang vật dễ cháy.
- Nhà có trẻ nhỏ, thú nuôi leo trèo: ưu tiên đèn điện, để nến ở chỗ cao và chắc.
- Có sẵn bình chữa cháy nhỏ hoặc chăn chống cháy trong nhà, cả nhà biết chỗ để.
- Đầu báo khói kêu khi thắp hương, nến là dấu hiệu cần thông gió, tuyệt đối không tháo bỏ đầu báo.
- Dây đèn điện cũ, phích cắm nóng, vỏ dây nứt: thay ngay, không quấn băng dính tạm.
Giữ an toàn không làm giảm ý nghĩa của ngọn đèn. Một ngọn đèn sáng đúng chỗ, không gây nguy hiểm cho người trong nhà, chính là cách thể hiện sự tỉnh táo mà ngọn đèn tượng trưng.
Dâng đèn ở chùa và trong các dịp lễ
Ở nhiều chùa, Phật tử có thể cúng dường dầu thắp hoặc đèn theo cách chùa tổ chức: ghi tên vào sổ, góp chung một khoản để chùa mua dầu, nến cho cả năm. Một số chùa có lễ thắp đèn vào đêm giao thừa, đêm Phật Đản hay rằm tháng Giêng, khi hàng trăm ngọn nến được thắp theo hình hoa sen hay chữ vạn trên sân. Những buổi lễ như vậy thường có ban tổ chức hướng dẫn chỗ đứng, cách cầm nến và cách xử lý khi gió thổi.
Nếu tham gia lễ thắp nến đông người, bạn nên cầm nến có đế hoặc cốc chắn, tóc dài nên buộc gọn, áo rộng tay nên xắn lại. Trẻ nhỏ nên cầm nến điện. Khi lễ xong, nến được gom lại theo hướng dẫn của chùa, không bỏ đang cháy dưới gốc cây hay trong thùng rác.
Có những lời mời cúng dường đèn qua mạng kèm hứa hẹn tăng phúc, tiêu tai, thậm chí có bảng giá theo số ngọn đèn và số ngày thắp. Theo tinh thần chung mà các chùa giảng dạy, công đức không đong đếm theo kiểu mua bán như vậy. Nếu muốn góp dầu đèn, bạn có thể đến thẳng chùa nơi mình sinh hoạt, hỏi chư tăng, ni xem chùa đang cần gì, và góp theo cách công khai mà chùa tổ chức.
Đèn dâng trong những dịp này đẹp nhất khi nó gợi được sự lặng lẽ: từng ngọn lửa nhỏ, từng người chắp tay. Đó cũng là lúc người ta dễ hiểu nhất vì sao ngọn đèn được dùng làm biểu tượng cho trí tuệ và sự tỉnh thức.
Câu hỏi thường gặp
Ngọn đèn trên ban Phật có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, ngọn đèn tượng trưng cho trí tuệ soi sáng chỗ mê lầm. Dâng đèn là lời tự nhắc giữ tâm tỉnh sáng, không phải lễ vật để cầu xin điều gì.
Dùng đèn điện trên ban Phật có được không?
Được. Nhiều chùa và phần lớn gia đình ở thành phố dùng đèn điện vì an toàn. Phần lớn bài giảng phổ thông cho rằng ý nghĩa của ngọn đèn không thay đổi theo loại nguồn sáng.
Có nên để đèn dầu cháy suốt đêm không?
Không nên. Lửa trần cháy khi cả nhà ngủ hoặc vắng nhà là nguồn gây cháy. Nếu muốn có ánh sáng liên tục trên ban, hãy dùng đèn điện có dây và ổ cắm đảm bảo.
Đèn lưu ly là gì?
Đèn lưu ly là đèn đặt trong chụp thuỷ tinh, có thể dùng dầu hoặc điện, thường đặt hai bên ban Phật hay ban gia tiên. Chụp kính giúp chắn gió và tạo ánh sáng dịu.
Đèn bơ có phải truyền thống của Phật giáo Việt Nam không?
Đèn bơ gắn với truyền thống Kim Cương thừa ở vùng Himalaya. Ở Việt Nam, nó xuất hiện nhiều hơn trong những năm gần đây cùng sự quan tâm đến Phật giáo Tây Tạng, còn chùa Việt truyền thống quen dùng đèn dầu và nến.
Thắp nến trong lễ đông người cần lưu ý gì?
Bạn nên cầm nến có đế hoặc cốc chắn, buộc gọn tóc dài, xắn tay áo rộng, cho trẻ nhỏ dùng nến điện và làm theo hướng dẫn của ban tổ chức khi gom nến sau lễ.