Bồ đoàn là chiếc gối tròn dày dùng để ngồi khi tụng kinh, ngồi tĩnh lặng; tọa cụ là tấm vải hình chữ nhật dùng để ngồi và để trải ra khi lạy, theo luật là một trong sáu vật của vị tỳ kheo. Người tại gia cũng dùng cả hai: bồ đoàn ở ban Phật trong nhà, ở thiền đường; tọa cụ, hay đệm lạy, ở chánh điện khi lễ Phật.
Bài này giải thích tên gọi, nguồn gốc theo luật, sự khác nhau giữa tọa cụ của chư tăng và đệm lạy của Phật tử, cách chọn bồ đoàn theo vóc người và tuổi tác, các loại ruột gối, cách giặt phơi và những nếp ứng xử quanh hai vật này. Bài không hướng dẫn phương pháp thiền; cách ngồi, cách tu tập nên học từ người hướng dẫn có kinh nghiệm ở chùa, thiền viện nơi bạn sinh hoạt.
Tên gọi: bồ là cỏ bồ, đoàn là tròn
Chữ "bồ đoàn" là âm Hán Việt. "Bồ" chỉ cỏ bồ, một loài cỏ nước thân dài, lá dẹp, mọc ở đầm lầy, người xưa dùng để đan chiếu, bện đồ. "Đoàn" nghĩa là tròn. Bồ đoàn ban đầu là chiếc gối tròn bện bằng cỏ bồ, sau này mở rộng thành tên gọi chung cho gối ngồi tròn, dù làm bằng vải, cói hay chất liệu khác.
Chữ "tọa cụ" cũng là Hán Việt, nghĩa là đồ để ngồi. Đây là tên dịch nghĩa của một vật trong luật tạng, tiếng Phạn là niṣīdana, sách Bắc tông phiên âm là ni-sư-đàn. Tọa cụ không phải gối mà là một tấm vải trải, gấp gọn mang theo, đến nơi thì trải ra ngồi hoặc lạy.
Trong tiếng Việt hằng ngày, hai từ này đôi khi bị dùng lẫn. Có nơi gọi tấm đệm vuông lót dưới bồ đoàn là tọa cụ; có nơi gọi đệm lạy dày của Phật tử là bồ đoàn. Cách gọi theo nếp từng chùa không có gì sai; bài này dùng "bồ đoàn" cho gối tròn để ngồi và "tọa cụ" cho tấm trải để ngồi và lạy để dễ phân biệt.
Tọa cụ trong lục vật của tỳ kheo
Sách luật Bắc tông kể sáu vật căn bản của một vị tỳ kheo, gọi là lục vật: ba tấm y, bình bát, tọa cụ và đãy lọc nước. Tọa cụ có mặt trong danh sách này vì thời xưa chư tăng ngồi trên đất, trên đá, trong rừng; một tấm vải trải riêng giữ cho y không bẩn, giữ cho chỗ ngồi của người khác, của gia chủ cũng không bị ảnh hưởng.
Luật xưa quy định tọa cụ có kích thước nhất định và thường may thành nhiều lớp. Theo những gì nhiều chùa giải thích, tọa cụ còn được dùng khi lễ lạy: vị tăng trải tọa cụ xuống trước khi đảnh lễ Phật hoặc bậc thầy. Ở chùa Bắc tông Việt Nam, bạn có thể thấy chư tăng mang tọa cụ gấp gọn khi vào chánh điện, rồi trải ra ở chỗ của mình trong thời khoá.
Cách gấp, cách mang, cách trải tọa cụ của chư tăng là một phần oai nghi được dạy trong chùa. Người tại gia không cần học những chi tiết đó, nhưng biết tọa cụ là vật riêng của người tu sẽ giúp bạn không vô tình ngồi, bước lên tọa cụ của quý thầy khi giúp sắp xếp chánh điện.
Bồ đoàn, tọa cụ và đệm lạy: phân biệt nhanh
Ba vật này hay đứng cạnh nhau trong chánh điện và thiền đường. Bảng dưới phân biệt theo cách dùng phổ biến; tên gọi cụ thể tuỳ nếp từng chùa.
| Vật | Hình dáng | Ai dùng | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Bồ đoàn | Gối tròn dày, cao vài gang tay, có khi xếp nếp quanh thân | Tăng ni và Phật tử | Ngồi khi tụng kinh, ngồi tĩnh lặng |
| Tọa cụ của chư tăng | Tấm vải chữ nhật, nhiều lớp, gấp gọn | Người xuất gia | Trải ngồi, trải khi lễ lạy; thuộc lục vật |
| Đệm lạy, tấm lót lạy | Đệm vuông hoặc chữ nhật, dày vừa | Phật tử | Lót đầu gối, trán, bàn tay khi lạy trong chánh điện |
| Đệm vuông lót dưới bồ đoàn | Đệm phẳng, rộng hơn bồ đoàn | Thiền đường, phòng tụng kinh | Đỡ đầu gối, mắt cá khi ngồi trên bồ đoàn |
Nhiều chùa chuẩn bị sẵn đệm lạy cho Phật tử, nên bạn không cần mang theo. Nếu đi khoá tu dài, ban tổ chức thường dặn có cần mang bồ đoàn hay tọa cụ riêng hay không.
Chọn bồ đoàn cho vừa người
Chiều cao gối. Gối cao giúp hông cao hơn đầu gối, người có hông, gối kém linh hoạt thường thấy dễ chịu hơn. Gối thấp hợp với người ngồi xếp bằng đã quen. Nhiều bồ đoàn có ruột tháo ra được để thêm bớt cho vừa.
Đường kính. Bồ đoàn quá nhỏ khiến người ngồi phải giữ thăng bằng, quá lớn thì đè vào đùi. Người vóc lớn nên chọn đường kính rộng hơn. Ngồi thử vài phút là cách chắc chắn nhất.
Độ cứng. Gối quá mềm lún xuống, mất tác dụng nâng hông; gối quá cứng làm tê. Ruột cói, vỏ kiều mạch cho độ chắc vừa phải, ruột bông mềm hơn.
Vỏ gối. Vải dày, dệt chặt, màu trầm hợp với chánh điện và dễ giữ sạch. Vỏ có khoá kéo tháo ra giặt được sẽ tiện hơn nhiều so với vỏ may liền.
Người cao tuổi, người đau khớp. Nhiều chùa cho phép người cao tuổi ngồi ghế thấp hoặc ghế đẩu khi tụng kinh. Bồ đoàn không phải bắt buộc. Người có bệnh về khớp, cột sống nên hỏi bác sĩ về tư thế ngồi phù hợp thay vì cố ngồi lâu trên gối.
Các loại ruột bồ đoàn hay gặp
Ruột gối quyết định độ êm, độ bền và cách giữ gìn. Mỗi loại có ưu nhược riêng:
- Cói, cỏ bồ, rơm bện: gần với bồ đoàn truyền thống, chắc, thoáng; dễ ẩm mốc nếu để nơi nồm, cần phơi định kỳ.
- Vỏ kiều mạch: ôm theo dáng người ngồi, thoáng, thêm bớt được; hơi nặng, có tiếng lạo xạo nhẹ khi xê dịch; giữ khô để tránh mọt.
- Bông gòn: mềm, nhẹ, phổ biến ở Việt Nam; lâu ngày xẹp, vón cục, cần đánh tơi hoặc thay.
- Xơ dừa ép, mút: giữ dáng tốt, ít xẹp; một số loại mút kém thông thoáng, ngồi lâu nóng.
- Kết hợp nhiều lớp: nhiều xưởng làm lõi chắc ở giữa, lớp êm ở trên; cần hỏi rõ để biết cách giặt.
Ở các làng nghề cói vùng đồng bằng, người thợ vẫn bện những chiếc bồ đoàn cói tròn cho chùa. Loại này thoáng mát, hợp khí hậu nóng, nhưng cần nơi để khô ráo hơn bồ đoàn vải.
Giặt, phơi và cất bồ đoàn, tọa cụ
Bồ đoàn và đệm lạy dùng chung ở chùa hay ở nhà đều hút mồ hôi, bụi, khói hương. Vài việc định kỳ giúp chúng sạch và bền:
- Mỗi tuần, vỗ nhẹ bồ đoàn cho bụi bay ra, lau vỏ bằng khăn ẩm vắt kiệt.
- Mỗi tháng hoặc sau mùa nồm, phơi bồ đoàn ở chỗ có gió, có nắng nhẹ buổi sáng, lật mặt cho đều.
- Vỏ tháo được thì giặt như áo tràng: nước mát, chất giặt dịu, phơi bóng râm. Ruột cói, vỏ kiều mạch không giặt nước.
- Tọa cụ vải giặt tay nhẹ, phơi phẳng để giữ hình chữ nhật, gấp lại khi đã khô hẳn.
- Cất bồ đoàn ở chỗ cao, khô, không xếp chồng quá nhiều chiếc lên nhau để ruột không bị đè xẹp.
- Bồ đoàn dùng chung trong chánh điện nên có người phụ trách kiểm tra định kỳ; chiếc nào mốc, rách thì tách riêng để sửa hoặc thay.
Khi dùng chất tẩy để xử lý vết bẩn, đeo găng và không trộn các loại chất tẩy với nhau. Ruột vỏ kiều mạch, cói có thể bị mọt nếu để ẩm lâu; thấy bụi mịn rơi ra là dấu hiệu nên phơi hoặc thay ruột.
Bện bồ đoàn cói, may bồ đoàn vải: hai cách làm
Bồ đoàn cói là dạng gần với chiếc gối cỏ bồ ban đầu. Ở những vùng có nghề cói, thợ phơi cói thật khô, se thành sợi to, rồi bện vòng tròn từ tâm ra ngoài như cách bện thúng mủng, vừa bện vừa ép cho chặt. Chiếc bồ đoàn cói làm kỹ có mặt trên phẳng, thành đứng, ngồi lâu không lún. Loại này thoáng, hợp mùa nóng, nhưng nặng hơn bồ đoàn vải và cần nơi để khô ráo.
Bồ đoàn vải phổ biến hơn ở chùa và nhà Phật tử hiện nay. Thợ may cắt hai mặt tròn và một dải thành, nhiều mẫu xếp nếp quanh thân để gối đứng dáng khi nhồi ruột. Ruột được nhồi qua khoá kéo hoặc may kín. Người làm cẩn thận thường thêm một lớp vỏ trong bằng vải mỏng để ruột không lọt ra khi tháo vỏ ngoài đi giặt.
Khi chùa đặt làm số lượng lớn cho thiền đường hay chánh điện, việc thống nhất màu vải, chiều cao và loại ruột giúp cả không gian trông gọn gàng. Bồ đoàn thủ công từ làng nghề trong nước vừa hợp khí hậu vừa dễ sửa khi hỏng, vì người thợ ở gần và hiểu cách làm.
Những nếp ứng xử quanh bồ đoàn và tọa cụ
Ở nhiều chùa, có vài nếp nhỏ được nhắc với Phật tử. Không bước qua bồ đoàn hay tọa cụ của người khác, nhất là của chư tăng; đi vòng sang bên. Không ngồi lên bồ đoàn bằng tư thế thiếu nghiêm trang như gác chân, nằm dài. Không đặt giày dép, túi xách lên bồ đoàn hay tọa cụ.
Khi rời chánh điện, nhiều đạo tràng có nếp xếp bồ đoàn, đệm lạy về chỗ cũ, ngay hàng. Việc này giúp người phụ trách đỡ công, và chánh điện luôn sẵn sàng cho thời khoá sau. Nếu bạn là người mới, chỉ cần nhìn người bên cạnh làm theo.
Ở nhà, bồ đoàn trước ban Phật nên để riêng, không dùng làm gối kê đầu khi nằm xem điện thoại hay chỗ cho trẻ nhỏ nhảy chơi. Đây không phải chuyện cấm kỵ hay sợ phạm, mà là cách giữ cho góc ban Phật luôn gọn gàng, sạch sẽ, mỗi lần ngồi xuống là thấy dễ chịu. Những câu hỏi sâu hơn về oai nghi, cách lạy, cách ngồi trong thời khoá, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Bồ đoàn và tọa cụ khác nhau thế nào?
Bồ đoàn là gối tròn dày để ngồi. Tọa cụ là tấm vải chữ nhật để trải ngồi và trải khi lạy, theo luật là một trong sáu vật của vị tỳ kheo. Trong đời thường, có nơi gọi lẫn hai tên, nên khi mua hoặc mượn bạn nên mô tả rõ hình dáng.
Phật tử có cần mua tọa cụ riêng không?
Phần lớn chùa có sẵn đệm lạy cho Phật tử. Bạn chỉ cần tọa cụ hoặc đệm riêng khi đi khoá tu dài có yêu cầu, hoặc khi muốn dùng ở ban Phật trong nhà. Hỏi ban tổ chức khoá tu trước khi chuẩn bị.
Bồ đoàn cao bao nhiêu là vừa?
Không có số chuẩn cho mọi người. Người mới ngồi, người kém linh hoạt ở hông thường dùng gối cao hơn; người đã quen ngồi xếp bằng dùng gối thấp. Bồ đoàn có ruột tháo được giúp bạn chỉnh dần cho vừa.
Đau gối khi ngồi bồ đoàn thì làm sao?
Không nên cố ngồi khi đau. Bạn có thể đổi sang ghế thấp, kê thêm đệm hoặc thay đổi tư thế theo hướng dẫn của người phụ trách. Nếu đau kéo dài, nên đi khám bác sĩ chuyên khoa thay vì tự xử lý.
Bồ đoàn bị mốc có dùng tiếp được không?
Nếu chỉ mốc vỏ, tháo vỏ giặt và phơi ruột là dùng lại được. Nếu ruột cói hoặc vỏ kiều mạch đã mốc sâu, có mùi, nên thay ruột mới vì mốc trong ruột rất khó làm sạch hoàn toàn.
Có nên tự may tọa cụ ở nhà không?
Phật tử có thể tự may một tấm đệm lạy đơn giản bằng vải dày, màu trầm. Tọa cụ của chư tăng có quy cách riêng theo luật và theo nếp từng chùa, thường do chùa hoặc người được hướng dẫn may.