Cờ Phật giáo là lá cờ gồm năm màu xanh dương, vàng, đỏ, trắng, cam xếp thành các sọc dọc, cùng một dải thứ sáu ghép đủ năm màu; nó ra đời ở Sri Lanka năm 1885 và được dùng làm biểu tượng chung của Phật giáo thế giới từ năm 1950. Ở Việt Nam, cờ năm màu xuất hiện dày đặc trong mùa Phật Đản và Vu Lan, trên cổng chùa, dọc đường làng và trong nhà nhiều Phật tử.
Bài này kể lại nguồn gốc lá cờ theo các tư liệu phổ biến, các cách giải thích ý nghĩa năm màu, và những điều nên biết khi treo, cất, xử lý cờ cũ cho trang trọng. Bài chỉ bàn lá cờ như một biểu tượng văn hoá, không bàn chuyện tổ chức giáo hội hay chuyện ngoài tôn giáo.
Lá cờ ra đời thế nào
Cuối thế kỷ 19, Sri Lanka đang trong thời kỳ phục hưng Phật giáo. Một nhóm cư sĩ và tăng sĩ ở Colombo cùng bàn việc tạo một lá cờ làm biểu tượng chung cho Phật tử, nhân dịp lễ Vesak, ngày kỷ niệm Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập niết bàn theo truyền thống Nam tông. Lá cờ được treo lần đầu vào dịp Vesak năm 1885.
Henry Steel Olcott, một người Mỹ có nhiều đóng góp cho phong trào Phật giáo ở Sri Lanka thời đó, được ghi nhận là người góp ý chỉnh kích thước lá cờ theo tỉ lệ của quốc kỳ để dễ treo và dễ in. Phiên bản được chỉnh này lan dần ra các nước có Phật tử. Vì có nhiều người cùng góp phần, các tư liệu ghi tên người thiết kế không hoàn toàn giống nhau; điều chắc chắn là lá cờ do cộng đồng Phật giáo Sri Lanka tạo ra.
Năm 1950, tại hội nghị thành lập Hội Phật giáo Thế giới tổ chức ở Colombo, đại biểu nhiều nước thống nhất dùng lá cờ này làm biểu tượng chung. Kể từ đó, cờ năm màu trở thành hình ảnh nhận diện của Phật giáo ở nhiều quốc gia. Ở Việt Nam, cờ được các tổ chức Phật giáo dùng từ đầu những năm 1950 và nay là biểu tượng quen thuộc trong mọi đại lễ.
Năm màu và các cách giải thích
Ý nghĩa từng màu được giải thích theo nhiều cách. Bảng dưới gom cách giải thích hay gặp trong tài liệu phổ thông; bạn có thể gặp cách nói khác ở sách hay bài giảng khác, và không cách nào là duy nhất đúng.
| Màu | Cách giải thích hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xanh dương | Lòng từ bi rộng khắp, tâm bình an | Có nơi nói là màu của tóc Đức Phật trong truyền thuyết hào quang |
| Vàng | Con đường trung đạo, tránh hai cực đoan | Cũng gợi màu y của nhiều truyền thống |
| Đỏ | Phúc lành của sự thực hành | Có nơi giải thích là sự tinh tấn |
| Trắng | Sự thanh tịnh của giáo pháp | Gắn với ý trong sạch, không ô nhiễm |
| Cam | Trí tuệ | Có nơi gọi là màu hồng nhạt hoặc vàng cam |
| Dải thứ sáu | Ghép đủ năm màu, tượng trưng cho sự hoà hợp của giáo pháp | Theo truyền thuyết, là ánh sáng chói rực tổng hợp mọi sắc |
Các tư liệu thường liên hệ năm màu với truyền thuyết về hào quang toả ra từ thân Đức Phật khi thành đạo. Đây là truyện kể mang tính biểu tượng; ý nghĩa đạo đức gán cho từng màu là cách người đời sau dùng lá cờ để nhắc nhau những phẩm chất cần giữ.
Cờ Phật giáo ở Việt Nam
Ở Việt Nam, cờ năm màu gắn chặt với mùa Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch. Từ đầu tháng, nhiều chùa treo cờ dọc cổng, sân, mái; các tuyến đường dẫn vào chùa, các xóm có đông Phật tử cũng treo cờ, có nơi kết thành dây cờ nhỏ chạy dài. Mùa Vu Lan rằm tháng Bảy và các đại lễ khác cũng có cờ, dù thường ít rộn ràng hơn Phật Đản.
Trong nhà, một số gia đình Phật tử đặt lá cờ nhỏ cắm trên kệ gần ban Phật, hoặc treo lá cờ lớn trước cửa vào mùa lễ. Cờ cũng được in trên phù hiệu, đồng phục sinh hoạt của các đoàn thanh niên, thiếu nhi Phật tử. Ở các chùa Khmer Nam Bộ, bạn sẽ thấy cờ năm màu bên cạnh những dải cờ, phướn truyền thống của Phật giáo Nam tông.
Mùa lễ cũng là lúc nhiều trẻ em lần đầu biết đến lá cờ năm màu qua những buổi sinh hoạt ở chùa, qua chiếc đèn lồng có in cờ, qua những dây cờ nhỏ cha mẹ treo trước nhà. Kể cho con nghe nguồn gốc lá cờ và cách giải thích các màu là một cách giới thiệu văn hoá Phật giáo nhẹ nhàng, không cần giảng giáo lý.
Khi treo cờ Phật giáo cùng quốc kỳ, theo hướng dẫn chung, quốc kỳ được đặt ở vị trí trang trọng hơn. Chi tiết cách treo trong các đại lễ do ban tổ chức và ban trị sự địa phương hướng dẫn; nếu chùa hay tổ dân phố nơi bạn ở có hướng dẫn cụ thể, hãy theo đó.
Treo cờ cho trang trọng
Các bước dưới đây là nếp phổ biến khi treo cờ ở nhà hoặc giúp chùa treo cờ mùa lễ. Chúng nhằm giữ lá cờ sạch, đẹp và an toàn.
- Kiểm cờ trước khi treo: không rách, không phai màu nặng, không mốc; cờ hỏng nên thay.
- Phân biệt chiều cờ: sọc xanh dương thường nằm phía cán, dải thứ sáu ở phía ngoài cùng; xem lại mẫu chuẩn nếu không chắc.
- Dùng cán, dây chắc chắn; treo ở độ cao không vướng người qua lại, không chạm dây điện.
- Trên ban công, mái nhà cao tầng: buộc chặt hai đầu để gió lớn không giật rơi xuống đường.
- Dây cờ nhỏ chăng ngang sân: căng vừa phải, tránh chăng qua lối đi xe máy ở tầm cổ người.
- Sau mùa lễ, gỡ cờ xuống, giặt nhẹ bằng tay nếu bẩn, phơi khô trong bóng râm, gấp gọn cất nơi khô ráo.
Nếu nhờ người leo thang, lên mái treo cờ, hãy chọn ngày khô ráo, có người giữ thang và tránh xa dây điện. Một lá cờ đẹp không đáng để ai phải gặp tai nạn.
Chất liệu, kích cỡ và màu khi may cờ
Cờ Phật giáo dùng ở chùa và trong nhà có nhiều cỡ, từ lá cờ nhỏ cắm bàn đến lá cờ lớn treo trên cột cao. Tỉ lệ phổ biến là chiều dài gấp rưỡi chiều rộng, giống tỉ lệ của nhiều lá quốc kỳ, theo đúng tinh thần chỉnh sửa ban đầu để dễ treo. Dây cờ nhỏ chăng sân thường là những lá cờ tam giác hoặc chữ nhật nhỏ nối liền nhau, mỗi lá một màu hoặc in đủ năm màu.
Vải may cờ hay gặp là vải phi, vải dù, vải lụa tổng hợp. Vải dù nhẹ, khô nhanh, ít phai, hợp treo ngoài trời mùa mưa; vải lụa đẹp, mềm, hợp trưng trong nhà nhưng dễ bạc màu dưới nắng gắt. Màu cờ nên đúng tông: xanh dương không ngả tím, cam không thành đỏ, để năm sọc phân biệt rõ khi nhìn từ xa. Nếu tự may hoặc đặt may, bạn có thể mang theo mẫu cờ chuẩn để thợ so màu.
Với nhà chung cư, lá cờ nhỏ đặt ở ban công hay cạnh cửa sổ đã đủ thể hiện không khí mùa lễ. Cờ treo ngoài ban công nên buộc chắc vào lan can, không thò ra quá xa để tránh rơi xuống tầng dưới. Nhiều toà nhà có quy định về việc treo đồ ra mặt ngoài; bạn nên hỏi ban quản lý trước khi treo cờ lớn.
Những điều nhiều chùa khuyên tránh
Dùng cờ làm vật lót, vật lau. Lá cờ là biểu tượng của cả cộng đồng tôn giáo, nên nhiều chùa khuyên không dùng cờ làm khăn lau, tấm lót ngồi, thảm chùi chân hay in lên những đồ vật đặt dưới đất.
Treo cờ rách, bạc màu kéo dài. Cờ phai màu sau một mùa nắng là chuyện bình thường. Để cờ rách bay phần phật trên cổng suốt nhiều tháng không làm cho mùa lễ trang nghiêm hơn.
Gắn cờ với quảng cáo buôn bán. Dùng cờ Phật giáo để kéo khách cho quầy hàng, hay in cờ lên bao bì kèm lời hứa may mắn, là cách dùng mà nhiều Phật tử thấy không phù hợp.
Treo cờ lộn chiều, lộn màu. Lá cờ có thứ tự màu cố định. Treo ngược làm mất vẻ chỉnh tề, nhất là khi cả dãy cờ cùng chiều mà một lá lệch. Trước khi treo hàng loạt, nên kiểm vài lá đầu theo mẫu rồi mới làm tiếp.
Xử lý cờ cũ bừa bãi. Cờ cũ không dùng nữa có thể gửi về chùa nếu chùa nhận, hoặc gấp gọn rồi xử lý cùng đồ vải cũ một cách kín đáo, không vứt ra đường hay bãi rác lộ thiên.
Màu sắc trong Phật giáo không chỉ có lá cờ
Năm màu của lá cờ là tổ hợp tương đối mới, nhưng màu sắc đã mang ý nghĩa trong Phật giáo từ rất lâu. Màu y áo của chư tăng các truyền thống, màu vàng của y Nam tông, màu nâu, xám của y áo Bắc tông ở Việt Nam, màu lam của áo Phật tử đều có lịch sử riêng, gắn với nguồn thuốc nhuộm sẵn có và quy ước của từng nơi. Bên Kim Cương thừa, cờ gió năm màu là một biểu tượng khác hẳn, không nên lẫn với cờ Phật giáo.
Một số tông phái hay cộng đồng ở các nước dùng biến thể của lá cờ với thứ tự màu hơi khác, hoặc dùng biểu tượng riêng như bánh xe pháp. Điều này cho thấy lá cờ là quy ước chung được nhiều nơi tự nguyện dùng, không phải một hình mẫu bắt buộc. Với người Việt, cờ năm màu đã trở thành hình ảnh rất thân thuộc, gắn với ký ức về những mùa Phật Đản rực rỡ.
Khi nhìn dải cờ chăng trên cổng chùa, bạn có thể nhớ lại các cách giải thích về từ bi, trung đạo, thanh tịnh, trí tuệ. Lá cờ được treo lên là để nhắc những điều ấy, chứ không phải để cầu xin hay làm bùa hộ thân.
Câu hỏi thường gặp
Cờ Phật giáo ra đời khi nào?
Cờ Phật giáo được một nhóm Phật tử ở Colombo, Sri Lanka tạo ra và treo lần đầu vào dịp lễ Vesak năm 1885. Năm 1950, Hội Phật giáo Thế giới chọn lá cờ này làm biểu tượng chung của Phật giáo.
Năm màu trên cờ Phật giáo là gì?
Năm màu gồm xanh dương, vàng, đỏ, trắng và cam, xếp thành sọc dọc, cùng một dải thứ sáu ghép đủ năm màu. Ý nghĩa từng màu có nhiều cách giải thích khác nhau.
Ý nghĩa các màu trên cờ Phật giáo là gì?
Một cách giải thích hay gặp là xanh dương chỉ lòng từ, vàng chỉ trung đạo, đỏ chỉ phúc lành của sự thực hành, trắng chỉ sự thanh tịnh, cam chỉ trí tuệ. Các sách giải thích khác nhau đôi chút.
Treo cờ Phật giáo cùng quốc kỳ thế nào?
Theo hướng dẫn chung, quốc kỳ được đặt ở vị trí trang trọng hơn. Chi tiết trong các đại lễ do ban tổ chức và ban trị sự địa phương hướng dẫn, bạn nên theo hướng dẫn nơi mình ở.
Cờ Phật giáo cũ, rách thì xử lý ra sao?
Bạn có thể gửi về chùa nếu chùa nhận, hoặc gấp gọn rồi xử lý cùng đồ vải cũ một cách kín đáo. Nhiều chùa khuyên không vứt cờ ra đường hay bãi rác lộ thiên.
Cờ Phật giáo và cờ gió Tây Tạng có giống nhau không?
Không. Cờ gió năm màu là biểu tượng riêng của truyền thống Kim Cương thừa, có hình dạng, cách treo và ý nghĩa khác. Cờ Phật giáo năm màu là lá cờ chung ra đời ở Sri Lanka năm 1885.